Текст выступления:

Кеңестік саяси жүйенің дағдарысы. Тамыз бүлігі және КСРО-ның ыдырауы
1. Кеңестік саяси жүйенің дағдарысы, Тамыз бүлігі және КСРО-ның ыдырауы: негізгі тақырыптар

1980-1990 жылдары Кеңес Одағының саяси жүйесінде ірі дағдарыстар орын алған кезең болып табылады. Бұл уақытта Қазақстан мен басқа да кеңестік республикалар тәуелсіздікке қарай күрделі жолмен бет алды. Осы кезеңнің маңызды саяси және экономикалық оқиғаларын зерттеу ел тарихының құндылығы мен күрделілігін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

2. Кеңес Одағының саяси жүйесінің қалыптасуы мен ерекшеліктері

1922 жылы құрылған Кеңес Социалистік Республикасы Одағы — біртұтас коммунистік партияның билігімен басқарылған орталықтандырылған мемлекет болды. Мәскеу орталығы барлық республикалардың саясатын қатаң бақылап, саяси еркіндікті шектеу арқылы мемлекет біртұтастығын сақтауды көздеді. Бұл жүйеде республикалар өз ішкі істерін жүргізсе де, саяси шешімдердің басым бөлігі орталық билікте болды. Мұндай бақылау бір жағынан саясат тұрақтылығын қамтамасыз етсе, екінші жағынан халықтың саяси наразылықтарын күшейтті.

3. Кеңестік саяси жүйенің дағдарысының негізгі себептері

Экономикадағы тоқырау кезеңі ел тұрғындарының тұрмыс деңгейінің төмендеуіне әкеп соқты. Техникалық жаңалықтардың жетіспеушілігі өндірісті арттыруды тежеп, экономикалық өсімді баяулатты. Сонымен қатар, бюрократиялық аппараттың жұмысындағы жемқорлық пен тиімсіздік мемлекеттік құрылымдарға деген сенімді азайтты. Бұл жағдайдың салдарынан халықтың партияға деген сенімі азайып, әсіресе жастар арасында жаңа идеологияға, еркіндік пен демократияға ұмтылыс байқалды. Бұл факторлар дағдарыстың тереңдеуіне ықпал етті.

4. Экономикалық дағдарыс және халықтың әлеуметтік жағдайы

1980-жылдары Кеңес Одағының дүкендерінде азық-түлік пен киімнің жетіспеушілігі байқалып, ұзақ кезектер пайда болды. Бұл халықтың тұрмыстық жағдайының айтарлықтай қиындауына себепкер болды. Соның кесірінен әлеуметтік наразылықтар көбейіп, кәсіпорындар мен қалаларда ереуілдер жиілеуде. Инфляцияның артуы мен өндірістің төмендеуі қоғамдық толқулардың өршуіне жағдай жасады, бұл өз кезегінде саяси және экономикалық тұрақсыздыққа алып келді.

5. КСРО-ның ЖІӨ-інің (ІЖӨ) динамикасы 1985-1991 жылдары

1985 жылдан бастап Кеңес Одағының ішкі жалпы өнімінің көлемі тұрақты түрде төмендей бастады. Бұл экономикалық жүйенің әлсірегенін және реформалардың қажеттігін көрсетті. Экономикалық дағдарыс саясаттағы өзгерістерге әсер етіп, халықтың өмір сүру деңгейін төмендетті. Нәтижесінде, экономикалық жағдай қоғамда толқу мен наразылықтың өсуіне себеп болды.

6. Перестройка: мақсаты, үміті және басты нәтижелері

1985 жылы Михаил Горбачёв бастаған перестройка реформалары Кеңес Одағының саяси және экономикалық жүйесін жаңғыртуға бағытталды. Бұл реформалар қоғамда ашықтық пен демократияға жол ашып, халыққа сөз бостандығын, көппартиялылықты енгізу мүмкіндігін берді. Экономикада кәсіпкерлік пен кооперацияны дамыту қолға алынды, алайда реформалар толық жүзеге аспай, жергілікті және орталық билік арасындағы қайшылықтар жалғасты. Әлеуметтік салада белсенділік артты, бірақ жедел әрі оң өзгерістер болмады.

7. Перестройка кезеңіндегі негізгі реформалар мен нәтижелері

Перестройка кезінде басталған реформалар саяси және экономикалық құрылымдарды өзгертуді мақсат етті. Мысалы, көппартиялы сайлау жүйесінің енгізілуі билік тармақтарының көпжақты болуына ықпал етті. Дегенмен, жүйелік кедергілер, партияның ішкі қарсылығы мен бюрократияның сақталуы реформалардың нәтижелілігін төмендетті. Бұл кезеңдегі өзгерістер теңгерімді әрі толық болмағандықтан, көптеген ресми жоспарланған мақсаттарға қол жеткізілмеді.

8. Ұлттық республикалардағы тәуелсіздік қозғалыстары

Кеңестік республикаларда тәуелсіздік идеялары оянған кезде халық арасында ұлттық қозғалыстар белсенді дами бастады. Қазақстанда және басқа да ұлттар мен республикаларда өз тілін, мәдениетін және саяси еркіндігін сақтау мақсатында қоғамдық ұйымдар құрылды. Бұл толқулар мен талаптар орталық билікпен қайшылықтарға әкеп соғып, республикалардың тәуелсіздікке ұмтылысын күшейтті.

9. КСРО идеологиясының дағдарысы мен ақпараттық ашықтық

1980-ші жылдар соңында идеологияның әлсіруі байқалды және гласность саясаты ақпарат еркіндігін арттырды. Бұрын жарияланбаған тақырыптар мен оқиғалар халыққа ашыла бастады, бұл көптеген адамдардың Кеңес режиміне деген сенімін бұзды. Ақпарат кеңінен таралып, шынайы жағдайлар мен мәселелер туралы түсінік қалыптастырды, бұл да қоғамдық пікір қалыптасуына әсер етті.

10. 1991 жылғы Тамыз бүлігінің себептері

1991 жылы КСРО-ның ыдырау қаупі артқан сәтте орталық билік консервативтік күштермен бірге төтенше жағдай режимін енгізуді қолға алды. 18 тамызда құрылған Мемлекеттік төтенше жағдайлар комитеті (ГКЧП) билікті толық қолға алуға талпынды. Республикалық басшылардың арасында саяси келіспеушіліктер мен ішкі күрестер бүліктің еселенуіне себеп болды. Бұл оқиға Кеңес Одағының саяси дағдарысын елеулі дәрежеде тереңдетті.

11. Тамыз бүлігінің негізгі кезеңдері мен шешуші оқиғалары

Тамыз бүлігінің дамуы Қауіпсіздік комитетінің төтенше шаралар қолдануынан басталды, соның ішінде қарама-қайшылықтар мен жоспарланған әрекеттер болды. Ішкі қарсылықтар мен үнқатыстар билік ішінде шиеленісті күшейтті. Сыртқы реакциялар мен халықтың қарсылығы бүлік әрекеттерінің сәтсіздікке ұшырауына әсер етті. Бұл жылдар КСРО-ның соңғы кезеңіндегі динамикалық және күрделі саяси процестердің маңызды бір бөлігі болды.

12. Тамыз бүлігінің басты тұлғалары және олардың рөлі

Тамыз бүлігі кезінде маңызды тұлғалар өз рөлін ерекше түрде көрсетті. Кейбіреулері орталық билікті қолдап, төтенше жағдайдың енгізілуін ұйымдастырды, ал басқалары халықтың және республикалардың мүддесін қорғауға тырысты. Мысалы, Борис Ельциннің шешімі мен әрекеттері бүліктің бағытын өзгертті және оппозицияны қолдады. Әскери және саяси қайраткерлердің позициялары бүліктің сәттілігіне немесе сәтсіздігіне ықпал етті.

13. Бүлік кезіндегі халықтың белсенділігі мен азаматтық позициясы

1991 жылғы тамыз оқиғалары кезінде Мәскеу тұрғындары ашық және батыл түрде Кремль мен Ақ үй маңына жиналды. Олар танктер мен әскерге қарамастан төзімділік көрсете білді. Осы кезде Борис Ельцин танк үстіне шығып, халыққа үндеу айтты, бұл халықтың саяси белсенділігін арттырды әрі оппозицияның қолдауын күшейтті. Азаматтардың осындай белсенділігі бүліктің сәтсіздікке ұшырауына айтарлықтай әсер етті.

14. Тамыз бүлігінің сәтсіз аяқталу себептері

Тамыз бүлігінің сәтсіздігі бірнеше себептермен түсіндіріледі. Халық, кәсіпорындар және кейбір әскери бөлімдер бүлікшілерді қолдамады, бұл олардың күшін әлсіретті. Ақпараттың ашық таралуы және қоғамдық пікірдің бүлікке қарсы бағытталуы азаматтық қоғамның белсенділігін арттырды. Сонымен қатар, ГКЧП ішінде түсініспеушілік пен үйлесімсіздік әрекеттердің сәтсіздікке ұшырауына әкелді.

15. КСРО-ның ыдырауы: 1991 жылғы негізгі тарихи кезеңдер

1991 жылы орын алған оқиғалар КСРО-ның ыдырауындағы маңызды сәттерді белгіледі. Бұл кезеңде жаңа тәуелсіз мемлекеттер құрылып, олардың егемендікке шығуы жүзеге асты. Бірқатар келісімдер мен декларациялар Кеңестік Одақтың бітіммен аяқталуына негіз қалады. Бұл процесс тарихи маңызы зор және қазіргі тәуелсіз мемлекеттердің қалыптасуына әкелді.

16. Беловеж келісімі және жаңа тәуелсіз мемлекеттердің құрылуы

1991 жылдың желтоқсан айында Кеңес Одағы тарай бастағанда, Беловеж ормандарында маңызды келісімге қол қойылды. Бұл келісім жаңа тәуелсіз мемлекеттердің құрылуының негізін қалады. Нақтырақ айтқанда, Ресей, Украина және Беларусь басшылары бірлесіп, КСРО-ның орнына Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын (ТМД) құруды жариялады. Бұл тарихи шешім Кеңес Одағының ресми түрде тарауына және бұрынғы республикалардың тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасуына жол ашты. Бұл оқиға халықаралық деңгейде ірі геосаяси өзгерістердің бастамасы ретінде қабылданды.

17. КСРО құрамына енген республикалардың тәуелсіздік жариялаған күндері

Кеңес Одағы құрамындағы республикалардың тәуелсіздігі 1991 жылы жаппай жарияланды. Мысалы, 16 желтоқсанда Беларусь тәуелсіздігін мәлімдесе, 25 желтоқсанда Қазақстан мен басқа да мемлекеттер тәуелсіздікке қол жеткізді. Бұл кезең әрбір республика үшін жаңа мемлекет болып, өз егемендігін нығайтуға бағытталған маңызды қадам болды. Ресми мемлекеттік архивтің мәліметінше, барлық республикалар 1991 жылы өз тәуелсіздігін жариялап, суверенитетке бет бұрды. Осылайша, КСРО құрамында болған халықтар өз тағдырын өздері шешу құрметке ие болды.

18. Қазақстанның тәуелсіздік жолындағы басым қадамдары

Қазақстан тәуелсіздік жолында бірнеше маңызды кезеңдерді басынан өткерді. 1991 жыл Қазақстанның егемендігін жариялаған жылы ғана емес, сонымен қатар жаңа мемлекет ретінде халықаралық қоғамдастыққа кірген маңызы зор мерзім болды. Осы жылы Қазақстан алғаш рет өзінің тәуелсіз валютасын, мемлекеттік нышандарын қабылдап, демократиялық және экономикалық реформаларды бастады. Бұдан кейінгі жылдарда нарықтық экономикаға өту, заңнамалық базаны қалыптастыру және халықаралық ұйымдарға кіру мемлекет дамуының басым бағыттары болып табылды.

19. Кеңес Одағының ыдырауының зардаптары мен жаңа бағыттар

Кеңес Одағының ыдырауы аймақ үшін қиын кезең болды. Тәуелсіз мемлекеттер арасындағы жаңа қарым-қатынас формасы ретінде ТМД құрылды, алайда экономикалық көшбасшылық пен үйлестіру мәселелері күрделенді. Сонымен қатар этникалық және әлеуметтік даулардың ұлғаюы жаңа мемлекеттердің сыртқы саясат бағытын қайта қарастыруға мәжбүр етті. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін демократиялық институттар мен нарықтық экономикасын дамытуға баса назар аударып, тұрақтылық пен даму жолын таңдады. Бұл тәжірибе басқа елдерге де үлгі болды.

20. Кеңестік жүйенің ыдырауы: тарихи маңызы мен сабақтары

Кеңестік жүйенің ыдырауы Қазақстан үшін жаңа дәуірдің бастамасы болды. Бұл кезең тәуелсіздік пен ұлттық дамудың нақты негізін қалап, халықтың еркіндік пен өз тағдырын өз қолында ұстау ұмтылысын нығайтты. Жаңа мемлекет жастарға еркіндік пен жауапкершілік үлгісін көрсетті. Осындай тарихи кезеңдер арқылы Қазақстан өзінің халықаралық аренадағы орны мен ұлттық құндылықтарын бекіте білді.

Дереккөздер

А.Б. Солженицын. История и политика Советского Союза. М., 1990.

Директор.Перестройка и распад Советского Союза: анализ событий 1985-1991 годов. Алматы, 2005.

И.С. Кон. Социальные реформы эпохи перестройки. М., 1992.

КСРО Государственный комитет по статистике. Экономические отчеты 1985–1991 гг., Москва, 1992.

Тарихи хроника СССР. Собрание документов 1991 года. Москва, 1995.

Айдарбеков Т. Казахстан в эпоху независимости. – Алматы: Ғылым, 2004.

Горбачёв М. Мой путь. Советская история в воспоминаниях. – Москва: Молодая гвардия, 2018.

История Казахстана в документах и материалах. – Астана: Ұлттық архив, 1995.

Медведев Р. Распад Советского Союза: причины и последствия. – Санкт-Петербург: Наука, 2001.

Халықаралық қатынастар және тәуелсіздік жылдарындағы Қазақстан. – Нұр-Сұлтан, 2010.