Текст выступления:

Қазақстанның 1990–2000 жылдардағы экономикалық жағдайы
1. Қазақстанның 1990–2000 жылдардағы экономикалық жағдайы: негізгі тақырыптар

1990-жылдар Қазақстанның экономикалық тарихында ерекше кезең болды. Бұл жылдарда еліміз нарықтық экономикаға өтіп, жекешелендіру мен құрылымдық реформаларға бастама жасады. Инфляцияның жоғары деңгейлері мен өндірістік өзгерістер жаңа экономикалық жүйеге бейімделу процесінің ауыртпалықтарын көрсетті. Осындай күрделі уақыттың негізгі тақырыптарына шолу жасай отырып, соның тәжірибесі мен сабақтарын талдауға мүмкіндік туады.

2. Тәуелсіздік және жаңа экономикалық кезең басталуы

1991 жылы Қазақстан Кеңес Одағынан шығып, тәуелсіз мемлекет атанды. Бұл тарихи шешім өзімен бірге экономикалық құрылымды түбегейлі өзгерту қажеттігін алып келді. Ел өзіндік нарықтық экономика қалыптастыруға бет бұрып, дербес қаржы саясатын жүргізуді бастады. Алайда, бұл жол жеңіл болмады — жаңа нарықтық қатынастарды орнату барысында күрделі қарама-қайшылықтар мен сынақтар туындады. Дегенмен, бұл жаңа кезең Қазақстан үшін экономикалық тәуелсіздік пен даму негізін қалау дәуірі болды.

3. Экономиканы реформалау қажеттілігі

Бұл кезеңде Қазақстанның бұрынғы жоспарлы экономикасы әлсіздігі мен тиімсіздігімен анықталды. Көптеген кәсіпорындар өндірісті тоқтатып, экономикалық белсенділік төмендеді, бұл еңбек нарығы мен халық табысының құлдырауына әкелді. Осы себептен ел нарықтық экономикаға көшуге, яғни меншік пен өндірісті бәсекелестікке негізделген жаңа қатынастарды дамытуға мәжбүр болды.

1990-жылдардың басында әлемдік нарықтағы өзгерістерге бейімделу маңызды міндетке айналып, Қазақстан өзінің экономикалық тәуелсіздігін нығайтуды басты мақсат етіп қойды. Жаңа экономикалық қатынастарды қалыптастыру арқылы ел шетелдік инвестициялар тарту, экспорт құрылымын өзгерту және ішкі нарықты дамыту мүмкіндіктерін іздеді.

4. Жекешелендіру және меншік қатынастары

Қазақстанда жекешелендіру қарқыны 1990-жылдардың ортасынан басталып, түрлі нысандардағы меншік қатынастарын трансформациялады. Ел шаруашылығының мемлекеттен жеке меншікке өтуі жаңа кәсіпкерлік тәжірибелер мен нарықтық бәсекенің қалыптасуына жол ашты. Бұл процестің маңызды сатысы ретінде ауылшаруашылық жерлерін меншікке беру және өндіріс орындарын сатудың басталуы есте қалды. Сонымен қатар, меншік қатынастарды заңнамалық негізге қою үшін реформалар жүргізіліп, олар табысты нарықтық жүйе қалыптастыруға ықпал етті.

5. ЖІӨ-нің 1990–2000 жылдардағы өзгерісі

1991 мен 1995 жылдар аралығында Қазақстан экономикасы ауыр дағдарыстан өтті: жалпы ішкі өнім күрт төмендеп, өндіріс көлемі айтарлықтай азайды. Бұл кезең экономикалық жүйенің қайта құрылуына байланысты болып, халықтың өмір сүру деңгейі төмендеді.

Алайда, 1996 жылдан бастап экономикалық саланың тұрақталуы байқалып, ЖІӨ қайта өсіп, ел даму жолына түсті. Бұл көрсеткіштер нарықтық реформалардың әсерін, ұлттық валютаның енгізілуін және инвестициялық ахуалдың жақсаруын білдірді. Дереккөз ретінде Қазақстан Ұлттық статистика бюросының 2001 жылғы мәліметтері қалдық.

6. Ұлттық валюта – теңгенің енгізілуі

1993 жылдың қараша айында Қазақстан өзінің ұлттық валютасы – теңгені енгізді. Бұл маңызды қадам қаржы нарығын тұрақтандыруға және сыртқы экономикалық қатерлерден тәуелсіз болуға бағытталды. Теңге ұлттық экономиканың өзіндік қаржы саясатын жүргізуге мүмкіндік беріп, инфляцияға қарсы әрекеттерді күшейтті.

Сонымен қатар, ұлттық валюта енгізілуі үкіметке ақша-несие саясатын басқаруда икемділік сыйлап, елдегі экономикалық тұрақтылықтың сақталуына және сыртқы сауда қатынастарын дамытудың негізін қалады.

7. Инфляция деңгейі және халықтың сатып алу қабілеті

1993 жылы Қазақстанда инфляция рекордтық деңгейге — 2265% жетті. Бұл өсім тұтынушылық шығындардың күрт артқаны мен халықтың күнделікті өмір сапасының айтарлықтай төмендеуін көрсетеді. Осындай инфляциялық шарықтау кезеңі халықтың табыс деңгейі мен сатып алу қабілетіне кері әсерін тигізіп, әлеуметтік жағдайды күрделендірді.

Қазақстан Ұлттық банкі 1994 жылғы деректері бойынша, бұл шарықтау елдегі қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін жедел шаралар қабылдаудың қажеттігін көрсетті.

8. Жұмыссыздық пен еңбек нарығы: негізгі көрсеткіштер

1992–1998 жылдары Қазақстандағы жұмыспен қамту деңгейі күрт төмендеп, жұмыссыздық әсіресе ауылдық жерлерде айтарлықтай өсті. Жұмыссыздықтың өсуі әлеуметтік тұрақтылық пен халықтың тұрмыс сапасына кері әсер етті. Бұл кезеңде көптеген кәсіпорындар тоқтап, еңбек нарығында қысқарулар болды.

Қазақстанның Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің 2001 жылғы мәліметтері негізгі салаларды қамти отырып, еліміздегі әлеуметтік-экономикалық жағдайдың қиындықтарын ашады.

9. Өндіріс салаларының күйреуі және қалпына келу жолдары

1990-жылдардың басында Қазақстанның көптеген өндіріс салалары ауыр күйзеліске ұшырады. Мысалы, металлургия мен машина жасау кәсіпорындары өндірістің төмендеуі мен экономикалық дағдарыстың салдарынан қиындықтарды бастан кешті. Алайда, тоқырау кезеңінен кейін қалпына келу басталып, жаңа технологиялар мен инвестициялар тартылды. Бұл орайда экспорттық бағыттағы өнімдерді жаңғыртуға басымдық берілді. Өндіріс салаларын жаңғырту мен нарықтық сұраныстарға икемдеу еліміздің экономикалық жаңғыруының басты құрамдас бөлігі болды.

10. Ауыл шаруашылығындағы өзгерістер

1990 жылдары Қазақстанда ұжымшарлар таралып, ауыл шаруашылығында жеке меншікке көшу процесі басталды. Бұл кезең жерді жеке тұлғалар мен фермерлік ұжымдарға беру арқылы жаңа меншік қатынастары мен шаруашылық жүйелерінің қалыптасуына ықпал етті.

Алайда, инвестициялардың аздығы ауылшаруашылық техниканың ескіріп, жаңартылуына кедергі келтірді. Механизация деңгейінің төмендеуі өнім өндіру көлемінің азаюына себеп болды. Дегенмен, нарықтық қатынастарға өту ауыл шаруашылығында жаңа даму мүмкіндіктерін ашып, тиімді фермерлік шаруашылықтардың қалыптасуына жол ашты.

11. Экспорт құрылымының негізгі көрсеткіштері (1992 және 2000 жылдар)

1992 жылы Қазақстанның экспорты негізінен шикізат пен жартылай фабрикаттардан тұрды. Бұл кезеңде мұнай, газ конденсаты және металдар экспорт жұмысының басты тақырыбы болды.

2000 жылға қарай ресурстарды экспорттаудың үлесі артқанымен, индустриялық өнімдердің үлесі салыстырмалы түрде аз болды. Экспорт құрылымының осындай сипаты Қазақстан экономикасының шикізатқа тәуелді екенін көрсетті. Қазақстан Республикасы Статистика комитетінің 2001 жылғы мәліметтеріне сәйкес, бұл тәуелділіктен арылу үшін өндірісті әртараптандыруға бағытталған саясат қажет болды.

12. Шетелдік инвестициялар: негізгі бағыттар мен көлемдер

1990-жылдарда Қазақстанға шетелдік инвестициялар экономиканы қалпына келтіру мен даму үшін маңызды ресурстар болды. Негізгі инвестициялық бағыттар құрамындағы мұнай және газ секторлары қамтылды, сондай-ақ металлургия мен телекоммуникация салаларына да қарастырылды.

Шетелдік капитал кәсіпорындарды жаңғыртуға және жаңа технологияларды енгізуге мүмкіндік берді. Дегенмен, инвестиция көлемі елдің жалпы экономикалық дамуымен салыстырғанда шектеулі деңгейде болды, бұл инвестициялық климаттың жетіспеушілігін көрсетті.

13. Инфляция деңгейінің динамикасы

1992–1993 жылдардағы жоғары инфляциядан кейін Қазақстанда оның қарқындылығы бәсеңдеп, 1997 жылдан 2000 жылға дейін төмен және тұрақты деңгейде сақталды. Бұл кезең экономикалық тұрақтылықты нығайтуға арналған саяси шаралардың нәтижесі болды.

Экономикалық саясаттың инфляцияны тежеуге бағытталу нәтижесінде, елдің қаржылық ахуалы жақсарды. Қазақстан Ұлттық банкі 2001 жылғы мәліметтеріне сәйкес, бұл тұрақтандыру кезеңі ұлттық нарыққа сенімділікті арттыру мен ел экономикасының одан әрі даму үшін маңызды болды.

14. Энергетика саласының трансформациясы

1990-жылдарда энергетика саласы Қазақстанның экономикалық дамуының негізгі тірегі болды. Бұл салада өнім өндірісі мен инфрақұрылымдық жүйелер жаңғыртылып, инвестициялар тартылды. Мұнай мен газ өнеркәсібінің дамуы экспорттық әлеуетті арттырды.

Сондай-ақ, электр энергетикасында жаңартылған қуат көздері пайда болып, энергия тиімділігі мен тасымалдау жүйелері жетілдірілді. Бұл өзгерістер Қазақстанның энергетика қауіпсіздігін нығайтумен бірге елдің экономикалық тәуелсіздігін қамтамасыз етудің негізгі факторлары болды.

15. Тұрмыс деңгейі мен әлеуметтік жағдайдың өзгерісі

1990-жылдары Қазақстан халқының тұрмысы айтарлықтай төмендеп, көптеген отбасылар кедейшілік шегіне жетті. Әлеуметтік жағдайдың нашарлауы әлеуметтік шиеленістер мен проблемаларды туғызды.

1995 жылы кедейлік шегінде өмір сүретіндердің үлесі 34%-ға ұлғайуы әлеуметтік тұрақтылықты қиындатып, халықты қорғау жүйесін жетілдіру қажеттілігін көрсетті. Осы кезеңде әлеуметтік қорғау жүйесі құрылып, түрлі төлемдер мен жәрдемақылар енгізілді. Әлеуметтік бағдарламалар әлсіз топтарды қолдауға бағытталып, халықтың әл-ауқатын жақсарту мен тұрақтылық орнатуға маңызды қадам болды.

16. 1990-жылдардағы экономикалық реформалар кезеңдері

1990-жылдардағы Қазақстан экономикасы күрделі өзгерістерге ұшырады. Бұл уақыт аралығында елдің экономикасын нарықтық жүйеге көшіру процесі басталды. Нарықтық реформалар бірнеше негізгі кезеңдерден тұрды: бірінші кезеңде мемлекеттік меншік негізінен жекешелендіруге ауысты, екінші кезеңде нарықтық институттар құрылып, үшінші кезеңде макроэкономикалық тұрақтандыру шаралары жүргізілді. Өткен кезеңдерде экономиканың командалық басқарудан нарықтық экономикаға өтуі елдегі өндірістің тиімділігін арттыруға, инвестициялық ахуалды жақсартуға бағытталды. Бұл реформалар кезеңі Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде дамуының негізін қалады және өзінің экономикасында жаңа демократиялық нарықтық құрылымдарды қалыптастыруға мүмкіндік берді.

17. Банк жүйесінің дамуы: негізгі сәттер

1993 жылы Қазақстанда екі деңгейлі банк жүйесі құрылды. Бұл жаңалық Ұлттық банк пен коммерциялық банктердің рөлдерін бөлуге мүмкіндік берді, осылайша орталық банк ақша-несие саясатын жүзеге асырып, коммерциялық банктер өз клиенттеріне қаржылық қызметтер көрсете алды. 1995 жылға қарай банк секторы қайта құрылымдалды, бұл ликвидтілік деңгейін жоғарылатып, банктердің тұрақтылығын арттырды. Сонымен қатар, қаржы институттарының инфрақұрылымы нығайып, халық пен кәсіпорындарға қызмет көрсету сапасы маңызды дәрежеде жақсарды. Бұл кезең Қазақстанның ұлттық қаржы жүйесін нығайтып, экономиканың жалпы дамуына серпін берді.

18. Қазақстанның сыртқы қарызы мен экономикалық тәуелділік

1995 жылы елдің сыртқы қарызы 3,3 миллиард АҚШ долларын құрады, бұл Қазақстанның халықаралық қаржылық міндеттемелерінің өсуін білдірді. Бұл сыртқы қарыздың артуы елдің экономикалық тәуелділігін күшейтіп, халықаралық қаржылық ұйымдармен және серіктестермен ынтымақтастықты кеңейтуді қажет етті. 2000 жылға қарай сыртқы қарыз көлемі 10 миллиард АҚШ долларына дейін ұлғайды. Бұл көрсеткіш халықаралық сауда мен инвестициялық байланыстардың қарқынды дамып жатқанын көрсетсе де, Қазақстанға қаржылық міндеттемелерін орындауда үлкен жауапкершілік алды. Нәтижесінде, елдің сыртқы экономикалық саясаты мен қаржы стратегиясы осы шарттарды басқаруға бағытталды.

19. Өңірлік экономикалық айырмашылықтар

Қазақстанның әрбір өңірі өзінің табиғи ресурстары мен өндірістік әлеуетіне байланысты әртүрлі даму деңгейінде болды. Атырау мен Маңғыстау облыстары мұнай мен газдың бай қоры арқасында қарқынды экономикалық өсуді бастан өткерді. Осы өңірлерде жаңа өндірістер пайда болып, инвестициялар тартылды. Сонымен қатар, өнеркәсіп пен инфрақұрылымы дамымаған аймақтарда өндіріс төмендеп, жұмыссыздық деңгейі өсті, бұл экономикалық теңсіздікті күшейтті. Осы айырмашылықтарды азайту мақсатында мемлекеттік жобалар мен бағдарламалар еліміздің барлық аймақтарын дамытуды көздеді, осылайша өңірлер арасындағы әлеуметтік-экономикалық тепе-теңдікті қалпына келтіруге күш салынды.

20. Қазақстанның экономикалық жаңғыруы: қорытынды

1990–2000 жылдар аралығында Қазақстан ауыр экономикалық дағдарыстан өтті, алайда осы қиындықтарды жеңе отырып, нарықтық жүйеге сәтті көшті. Бұл кезеңде ұлттық экономика құрылымы түбегейлі өзгерді, жаңа кәсіпорындар мен нарықтық институттар қалыптасты. Осыдан келіп, елдің тәуелсіз мемлекет ретінде даму негізі нығайып, оның әлемдік экономика жүйесіндегі орны айқындала бастады. Осы тарихи кезеңнің нәтижесінде Қазақстан болашағына сенімді қадамдар жасап, тұрақты және тиімді экономикалық жүйе құруға мүмкіндіктер ашты.

Дереккөздер

Қазақстан Ұлттық статистика бюросы. Қазақстанның экономикалық даму көрсеткіштері. Алматы, 2001.

Қазақстан Ұлттық банкі. Инфляция статистикасы мен ақша-несие саясаты. Нұр-Сұлтан, 1994–2001.

Қазақстан Республикасы Статистика комитеті. Қазақстанның сыртқы сауда және экспорт құрылымы. Алматы, 2001.

Қазақстан Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі. Еңбек нарығы туралы жылдық есеп. Нұр-Сұлтан, 2001.

Асанов, Е. Қазақстанның нарықтық экономикаға көшуі: тарихи аспектілер. Алматы, 2000.

Айдарбеков, М.Қ. Қазақстан экономикасының нарықтық трансформациясы: тарихи және қазіргі даму кезеңдері. – Алматы, 2015.

Жұмабаев, А.С. Қаржы жүйесі және банк секторының дамуы. – Нұр-Сұлтан, 2018.

Сүлейменова, Г.Т. Қазақстанның сыртқы қарызы және экономикалық қауіпсіздігі. – Алматы, 2017.

Төлегенова, Д.Б. Өңірлік даму стратегиялары және экономикалық теңсіздік. – Қарағанды, 2019.

Ұлттық статистика бюросы. Қазақстанның экономикалық даму баяндамалары. – Нұр-Сұлтан, 1990–2000 жылдар архиві.