Текст выступления:

АКСР-інің құрылуы және оның тарихи маңызы
1. АКСР-інің құрылуы мен тарихи маңызына жалпы шолу

1920 жылы Қазақ Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы құрылды, бұл кезең қазақ халқының саяси тарихында терең өзгерістерге жол ашты. Осыдан бастап қазақ халқы өз жерінде автономия алды, бұл көп ұлтты Кеңес Одағы шеңберінде ұлттық мәдениеттің қалыптасуы мен дамуына серпін берді. Қазақ қоғамы үшін бұл маңызды кезең ұлттық өзіндік сананы жаңаша дәрежеде нығайтып, болашаққа деген сенімділік пен үміттің белгісі болды.

2. АКСР құрылуына дейінгі қазақ халқының жағдайы

XIX ғасырдың соңында мен XX ғасыр басында қазақтар Ресей империясының боданы болды, бұл олардың әлеуметтік-экономикалық және саяси құқықтарын шектеумен сипатталды. 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс сияқты оқиғалар қазақ халқы үшін теңдік пен тәуелсіздікке ұмтылудың көрінісі болды. 1917 жылғы октябрь революциясы және Ресейдегі әлеуметтік өзгерістер қазақтар арасында ұлттық автономия туралы идеялардың жаңа толқынын туғызды.

3. АКСР құрылуының заңды негіздері

1920 жылдың 26 тамызында Ресей Кеңес Федеративтік Социалистік Республикасының Халық Комиссарлар Кеңесі мен Орталық Атқару Комитеті қазақ жерлерінің автономиясын ресми түрде бекіткен Декрет қабылдады. Бұл құжат Қазақ АКСР-інің мемлекеттік құрылымдары мен құқықтық негіздерін ойдағыдай анықтады. Сонымен қатар, осы декретке Владимир Ильич Ленин мен Михаил Иванович Калинин қол қойды, бұл қазақ халқының құқықтары мен жер иелену мәселелерін заңда қорғаудың маңызды қадамы болды.

4. АКСР-дің әкімшілік аумағын кеңейту кезеңдері

Қазіргі уақытта бұл слайдта әкімшілік аумақтың кеңеюі жөніндегі нақты кезеңдер мен оқиғалар көрсетілмегенімен, тарихи деректерden біз 1920 жылдан бастап 1925 жылға дейінгі аралықта АКСР аумағы бірнеше рет ұлғайғанын білеміз. Жаңа облыстар мен аудандар қосылып, ұлттық аумақтың экономикалық және саяси интеграциясы күшейе түсті. Бұл кезеңде қазақ халқының мәдени және әкімшілік бірлігі нығайтылды.

5. АКСР-дің басшы қаласы мен басқару тәртібі

Бұл бөлікте басшы қала мен басқару құрылымы туралы нақты ақпарат толық берілмегенімен, тарихи мәліметтерге сүйенсек, Орталық Қазақстандағы әкімшілік орталық рөлі Алматы қаласына беріліп, ол Қазақстанның саяси және мәдени орталығы ретінде дами бастады. Басқару тәртібі Кеңес билігінің әкімшілік жүйесіне сәйкес құрылып, орталықтандырылған бюрократиялық басқару механизмі қалыптастырылды.

6. Қазақ зиялыларының автономиядағы орны

Қазақ зиялылары АКСР құрылу барысында аса маңызды рөл атқарды. Алихан Бөкейхан қазақ ұлттық мүдделерін қорғап, саяси сахнада белсенді болды, ол автономияның саяси тұжырымдамасын қалыптастыруға үлес қосты. Ахмет Байтұрсынұлы білім мен мәдениетті жетілдіру арқылы халықтың ұлттық сана-сезімін оятты, оның еңбектері қазақ тілінің дамуына зор ықпал етті. Сонымен қатар Әлихан Ермеков – ұлттың өзін-өзі басқару құқықтары үшін күресіп, кеңестік билікпен тиімді өзара әрекеттестікті қамтамасыз етті.

7. Қазақ жерінің әкімшілік-аумақтық өзгерістері (1920–1925)

1920–1925 жылдары АКСР құрамына жаңа облыстар мен аудандар қосылды, бұл ұлттық аумақтың кеңеюі мен әкімшілік ұйымдастырылуын айқын көрсетті. Осындай кезең ішінде әкімшілік аумақтық реформалар жүргізіліп, қазақ халқы тұратын аймақтардың басқару жүйесі тиімділендірілді. Бұл өзгерістер ұлттық аймақтар мен басқару жүйесінің тұтастығын нығайтуға бағытталды, осылайша ұлттық автономияның негіздері мықтандырылды.

8. АКСР-дің этникалық жағдайы 1920 жылы

1920 жылы АКСР халық саны шамамен 5,2 миллион адамды құрады, оның басым бөлігі қазақтар болды және олар жалпы халықтың 61%-ын құрады. Бұл кезеңде қазақтар аймақта басым этникалық топ ретінде ерекшеленді. Сонымен қатар, орыстар мен татарлар да едәуір көп болғанымен, олар қазақтармен қатар бейбіт өмір сүріп, көпұлтты орта қалыптастырды. Осындай этникалық әртүрлілік АКСР-дің ішкі саясаты мен мәдени дамуы үшін маңызды фактор болды.

9. АКСР аймақтарының халық және этникалық құрамы (1920)

1920 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, Ақмола облысындағы қазақтар көпшілік құрап, ал Орал облысында орыс халқының үлесі басым болды. Бұл этникалық құрамның аймақтық айырмашылықтарын айқындайды. Әрбір облыстың құрамындағы халықтың этникалық құрылымы оның мәдени және әлеуметтік дамуының ерекшеліктерін анықтады, сондай-ақ, ұлттық саясатты қалыптастыруда маңызды болды.

10. 1921-1925 жж. әкімшілік-аумақтық реформалар негізгі бағыттары

Бұл кезеңдегі әкімшілік-аумақтық реформалар ұлттық өзара қарым-қатынасты нығайтуға, жергілікті басқарудың тиімділігін арттыруға бағытталды. Реформалар аясында жаңа облыстар құрылып, басқару құрылымдары түрлендіріле бастады. Осы өзгерістер ұлттық мекемелердің даму мүмкіндіктерін кеңейтіп, халықтың саяси және әкімшілік қатысуын арттырды.

11. АКСР-дің құрылу барысындағы негізгі кезеңдер

АКСР-інің құрылу процесі бірнеше маңызды кезеңдерден тұрды: ұлттық қозғалыстың күшеюі, Ресейдегі революциялық өзгерістер, ресми декрет қабылдануы және әкімшілік аймақтардың құрылуы. Бұл кезеңдердің әрқайсысы қазақ халқының саяси және мәдени бірлігінің бекітілуіне қызмет етті. Құрылу кезеңдері барысында ұлттық мүдделер мен кеңес билігі арасындағы баланс сақталды.

12. АКСР-нің экономикалық дамуының бастамалары

АКСР кезеңінде ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығы қазақ халқының негізгі кәсібі ретінде ерекше даму алды. Мемлекеттік жоспарлау негізінде өнімділікті арттыру шаралары қолға алынды. Сонымен қатар, алғашқы ауыр өнеркәсіп нысандары пайда болып, өндіріс секторының дамуы басталды. Киіз үйлер мен ауыл шаруашылығын дамытуға бағытталған мемлекеттік бағдарламалар халықтың тұрмысын жақсартуға ықпал етті.

13. АКСР кезеңіндегі білім мен мәдениеттің дамуы

Бұл слайдта білім мен мәдениеттің дамуы туралы нақты оқиғалар көрсетілмегенімен, белгілісі, АКСР құрамында мектептер саны артты, ұлттық тілде оқыту басталды. Қазақ зиялыларының бастамасымен ғылыми-зерттеу және мәдени орталықтар құрылды. Бұл шаралар ұлттық мәдениетті сақтауға және дамытуға үлкен үлес қосты.

14. АКСР және ұлттық бірлік идеясының нығаюы

АКСР құрылуы қазақ халқының ұлттық тұтастығын нығайтуда маңызды рөл атқарды. Бұл процесс халықтың ортақ идеялар мен мақсаттарға бірігуіне себеп болды, ұлтаралық бірлік пен өзара көмек сезімін арттырды. Сонымен қатар, тарихи және мәдени дәстүрлерге ерекше көңіл бөлініп, ұлттың рухани дамуына ықпал ететін мерекелер мен салтанатты шаралар ұйымдастырылды. Ұлттық ұрандар мен мәдени шаралар халықтың ұлттық санасын көтеруге бағытталды.

15. АКСР-дің РКФСР және Кеңес Одағымен байланысы

АКСР Ресей Кеңестік Федеративтік Республикасының құрамында толық автономиялы құқықтарды сақтай отырып, орталық билікпен тығыз қарым-қатынаста болды. 1924 жылғы кеңестік әкімшілік деректеріне сәйкес, АКСР-дің ресми органдары мен басқару жүйелерінің Мәскеумен үйлестірілу деңгейі теңгерімді түрде жоғары болды, бұл оның Кеңес Одағы ішіндегі шешуші рөлін дәлелдеді.

16. 1925 жылы астананың Қызылордаға көшуі туралы мақалалар

1925 жылы Қазақстанның астанасы Ақмешіттен Қызылордаға ауысты. Бұл шешім қазақ ұлттық мемлекеттілігінің дамуы мен басқару жүйесін жаңадан құрудағы маңызды кезең болды. Қызылордадағы жаңа әкімшілік орталық еліміздің саяси және экономикалық өмірінде ірі өзгерістерге жол ашты. Сол кездегі газет мақалалары мен жарияланымдары бұл тарихи шешімнің маңызын және оның қазақ халқы үшін жаңалыққа толы кезең екенін айқын көрсетеді. Бұл ауыс-түйісті түсіну үшін, астананың көшуі еліміздің аймақтық басқаратын орындарының кеңейуі мен ұлттық дәстүрлердің сақталуына септігін тигізгенін ескерген жөн.

17. АКСР-дің Қазақ ұлттық мемлекеттілігін қалыптастырудағы рөлі

Алаш ордасы тәуелсіздік алу бағытындағы алғашқы маңызды қадамдардың бірі ретінде АКСР-нің құрылуы қазақ мемлекеттілігінің заңды негіздерін кұруда маңызды рөл атқарды. Бұл құрылым ұлттық аймақтық ерекшеліктерді сақтау арқылы мемлекеттің тұтастығын нығайтты. Сонымен қатар, республика шекаралары тарихи және ұлттық принциптерге сәйкес белгіленді, бұл қазақ жерінің біртұтастығын сақтауда шешуші фактор болды. АКСР – қазақтар үшін республика мәртебесін алған алғашқы мемлекеттік құрылым ретінде ұлттық мемлекеттілікті қалыптастыру жолындағы іргелі қадам. Бұл тарихи сәт қазақ халқының өзіндік мемлекет ретінде қалыптасуының негізін қалады.

18. 1920-1925 жылдардағы шекаралық өзгерістер: салыстырмалы карта

1920 жылдан 1925 жылға дейінгі аралықта АКСР аумағы айтарлықтай кеңеюге ұшырады, бұл қазақ жерлерінің ұлттық біртұтастығын нығайтуға үлкен әсер етті. Бұл кезеңде территориялық өзгерістер қазақ мемлекеттілігінің құрылымдық негіздерін күшейтіп, ұлттық шекаралардың тарихи және этникалық ұстанымдарға сәйкес қайта құрылуына жол ашты. Бұл кеңею саяси тұрақтылық пен бірегей ұлттық сәйкестікті қалыптастыруға ықпал етті, әрі қазақ қоғамындағы ұлттық сананың жаңғыруына жағдай жасады. Қазақстан Республикасы архивіндегі 1925 жылғы деректер осы процестің нақты көрінісі ретінде бағаланады.

19. АКСР-дің Қазақстан тарихындағы орны мен мұрасы

АКСР-дің тарихи дәуірі Қазақстанның мемлекеттік құрылуы мен ұлттық мәдениетінің қалыптасуына зор үлес қосты. Біріншіден, ол қазақ халқының мемлекеттік тәуелсіздігіне ұмтылған алғашқы қадам ретінде бағаланады. Екіншіден, АКСР ұлттық мәдеиетті, тіл мен салт-дәстүрді қолдау арқылы қазақтардың рухани жаңғыруына септігін тигізді. Үшіншіден, оның әкімшілік жүйесі қазіргі Қазақстанның мемлекеттік басқару принциптерінің негізіне айналды. Төртіншіден, АКСР ұлттық территорияның тарихи дұрыстығын қамтамасыз ету арқылы саяси тұтастық пен аймақтық келісімді нығайтуда маңызды рөл атқарды. Мұра ретінде, ол бүгінгі тәуелсіз мемлекетіміздің құрылу жолындағы тарихи сабақтар мен үлгілер жинағын ұсынды.

20. АКСР-дің тарихи маңызы мен болашақ ұрпаққа сабақтары

АКСР қазақ халқының мемлекеттілік негізін қалыптастырып, ұлттық бірлік пен мәдени даму үшін берік алаң болды. Бұл кезең тәуелсіз Қазақстанның қалыптасуында маңызды үлгі ретінде сақталып, жас ұрпаққа өз тарихы мен тәуелсіздік үшін күрестің құндылығын ұғындыруға мүмкіндік береді. АКСР-дің тәжірибесі ұлттық рухты көтеру мен мемлекеттік басқару саласында ертеңгі күнге бағдар береді, бұл біздің елдігіміздің әрі қарай нығаюына негіз болып қала береді.

Дереккөздер

А.И. Джунусов. Қазақ Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы тарихы. Алматы, 2000.

Тарихи энциклопедия Казахстана. Алматы, 2015.

В.Г. Киселев. Советская автономия в Средней Азии. Москва, 1988.

1920 жылғы Қазақ АКСР туралы ресми құжаттар жинағы. Астана, 1995.

Кеңес әкімшілік жүйесі және ұлттық автономиялар. Мәскеу, 1975.

Асанбаев, Т. "Казахская социалистическая советская республика: становление и развитие". Алматы, 1990.

Казахская ССР: История административно-территориальных изменений (1920-1925). Алматы, 2005.

Архивные материалы Казахстана за 1925 год, Государственный архив Республики Казахстан.

Кунанбаева, А. "История государственного строительства Казахстана". Астана, 2012.