Текст выступления:

XX ғасырдың 20–30-жылдарындағы кеңестік Қазақстандағы өнер
1. XX ғасырдың 20–30-жылдарындағы кеңестік Қазақстан өнері: негізгі тақырыптар мен мазмұн

XX ғасырдың 1920-1930 жылдары Қазақстанның мәдени өмірінде ерекше өзгерістер болды. Кеңестік кезеңнің басында қазақ өнері жаңа бағыт пен мазмұнға ие болды, кәсіби деңгейде өсіп, ұлттың рухани әлемінде белгілі орын алды. Бұл мезгілде ұлттық дәстүрлер мен заманауи өнердің тоғысуы жүзеге асып, Қазақстан мәдениетінің жаңа дәуірі басталды.

2. Кеңестік Қазақстан өнерінің тарихи негіздері

1920–1930 жылдары Қазақстанда совет билігі орнап, жаңа социалистік қоғамды қалыптастыру жүрді. Бұл кезеңде өнер мен мәдениет елдің саясатының маңызды құралына айналды. Ұлттық өнер кәсіби деңгейге көтеріліп, большевиктер идеологиясын халық арасына таратуда үлкен рөл атқарды. Сондай-ақ, өнер арқылы халықтың сана-сезімін өзгерту, еңбекшілерді қолдау идеялары баса көтерілді.

3. Кеңес үкіметінің өнерге қойған талаптары

Кеңес үкіметі өнердің басты мақсатын идеологияны насихаттау ретінде белгілеп, шығармалардың қоғамдық өмірге қызмет етуін талап етті. Әрбір суретші, актер мен композитор елдің басымдығы мен социалистік құндылықтарын көрсетуге міндеттелді. Актерлер мен суретшілердің шығармашылығы партия бақылауында болды, бұл шығармашылық өрісін шектеуге де әсер етті.

4. Қазақ фольклоры мен дәстүрлі өнердің жаңғыруы

Бұл кезеңде қазақ фольклоры мен дәстүрлі өнер қайта жаңғыртылды. Ортақ еңбек пен жаңа қоғам құрыласына үндейтін ұлттық музыка мен өлеңдер жанданды. Қазақтың ертегі, дастандар мен халықтық салт-дәстүрлері өнерде кеңінен пайдаланылып, олардың жаңа заманға бейімделуі байқалды. Сонымен бірге, халықтың рухани мұрасы мәдени саясаттың негізгі элементі ретінде сақталды.

5. Қазақ театр өнерінің алғашқы қадамдары

1920-шы жылдарда қазақ театр өнері дамудың алғашқы сатысына шықты. Театр енді жаңа қоғамдық идеяларды жеткізудің маңызды құралы болды. Қазақ қойылымдары социалистік тақырыптарға негізделіп, әдеби және мәдени жұмыстарға тың серпін берді. Театр сахнасына алғаш шыққан актерлер халықтың көңіл күйін көтеріп, ұлттық рухты оятуға күш салды.

6. 1920–30 жылдардағы театр санының өсуі

Бұл кезеңде театрлар саны күрт артты. Мемлекеттік қолдау мәдениетті дамытуға бағытталған арнайы бағдарламалардың іске асуына ықпал етті. Театрлардың құрылуы қоғамдағы өнерге деген қызығушылықтың артуын көрсетті және халықтың мәдени қажеттіліктерін қанағаттандыруда маңызды болды. Театр өнері кең ауқымда дамып, жаңа көркем шығармаларға жол ашты.

7. Көркемсурет өнерінің қалыптасу кезеңі

Еуропалық көркем өнердің әдістері қазақ суретшілеріне үйретіле бастады. Әбілхан Қастеев алғаш кәсіби суреткер ретінде танылып, өзінің туындыларында ауыл өмірін, еңбек адамдарының бейнесін жеткізді. Сондай-ақ, алғаш рет көрмелер ұйымдастырылып, суретшілер өз шығармаларын көпшілікке көрсетті. Бұл кезең қазақ көркемсуретінің негізін қалыптастыруда ерекше маңызға ие болды.

8. Музыка өнерінің маңызды жетістіктері

1920-30-жылдардағы музыка өнері ұлттық және социалистік бағыттарды біріктіріп, жаңа стильдерді қалыптастырды. Қазақ халық музыкасы кәсіпқой орындаушылар арқылы жаңаша дамыды. Музыкалық ансамбльдер құрылып, халықтық аспаптардың кең қолданысы басталды. Сонымен қатар, академиялық музыка бағытында композиторлар туындылары пайда болып, ұлттық музыканың мәртебесі артты.

9. Кино өнерінің бастамалары

1920-шы жылдары Қазақстанда кино өнері қалыптаса бастады. Алғашқы көркем фильмдер халыққа социалистік идеяны жеткізуге бағытталды. Киноматография құралдарының дамуы арқылы тарихи және қоғамдық тақырыптар кеңінен таралды. Сондай-ақ, кино саласында кәсіби кадрлар қалыптасып, көрермендер арасында танымалдығы артты.

10. Кеңестік Қазақстанның көрнекті өнер қайраткерлері

Кеңестік кезеңде ҚР мәдениеті көптеген ірі өнер қайраткерлерін дүниеге әкелді. Кестеде осы өнерпаздардың негізгі кәсібі мен салалары көрсетілген. Бұл адамдар ұлттық өнердің әр саласында еңбек етіп, қазақ мәдениетін байытуға үлес қосты. Олардың еңбегі халық пен мемлекет тарапынан жоғары бағаланды, әрі ұлттық рухты көтеру ісіне зор үлес қосты.

11. Социалистік реализм: өнердің жетекші бағыты

1930 жылдардың басында социалистік реализм Қазақстан өнерінде негізгі стильге айналды. Ол шығармаларда кеңестік адамды, еңбек пен қоғамдық прогресті жоғары дәріптеу басты тақырып болды. Туындылар партия талаптарына сәйкес жазылып, әлеуметтік әділеттілік пен жаңа қоғамға бейімделуді көрсетті. Қатаң идеологиялық бақылау шығармашылық еркіндікті шектеуге мәжбүр етті.

12. Әйелдердің өнердегі жаңа бейнесі мен рөлі

Кеңестік уақытта әйелдердің мәдени өмірдегі орны нығайып, олар белсенді шығармашылыққа араласты. Күләш Байсейітова сияқты әншілер ұлттық сахнаның танымал тұлғалары бола бастады. Сондай-ақ, суретшілер, музыканттар мен актер әйелдердің саны артты. Олардың жұмыстары социалистік идеяларды насихаттап, қоғамдағы әйелдердің рөлін көтеруге ықпал етті.

13. Шығармаларды бекіту және бақылау тізбегі

Кеңес заманында өнер туындылары партиялық және мемлекеттік сараптамадан өту арқылы бекітілді. Бұл жүйе шығармашылықтың тиісті идеологиялық талаптарға сай болуын қамтамасыз етті. Әрбір туынды алғашқы қаралымнан бастап бірнеше деңгейде тексеріліп, партия мүшелері мен арнайы комиссиялардың мақұлдауынан өтті. Осылайша, өнер мен мәдениеттің саяси ахуалы бақыланды.

14. Суретші Әбілхан Қастеевтің көркем мұрасы

Әбілхан Қастеев қазақ бейнелеу өнерінің негізін қалап, ауыл өмірі мен еңбек адамдарының күнделікті тұрмысын шебер көрсетті. Оның туындылары кеңестік қоғамдағы оптимизм мен халықтың рухани күшін бейнелеп, ұлттық ерекшелікті сақтады. Қастеевтің жұмыстары қазақ табиғатын терең түсініп, заманауи техникалар мен дәстүрлі образдарды үйлестірді.

15. Қазақ опера өнерінің қалыптасуы

1934 жылы сахналанған «Айман-Шолпан» алғашқы қазақ операсы өнер мен музыканың жаңа деңгейін көрсетті. Бұл шығарма кәсіби музыкалық шығармалардың бастамасы болды. Жазушылар мен композиторлар арасындағы тығыз ынтымақтастық опера өнерін дамытуға жол ашты. Осы кезеңде кәсіби опера әншілері қалыптаса бастады, бұл қазақ мәдениетінің маңызды жетістігі болды.

16. Қазақстанда балет пен би өнерінің дамуы

1936 жылы қазақ сахнасында ұлттық балет өнерінің алғашқы қойылымдары өмірге келді. Бұл оқиға — Қазақстанның мәдени тарихындағы маңызды белес, заманауи балет өнерінің негізін қалаған кезең ретінде саналады. Сол уақыттан бастап, балет өнері қазақ мәдениетіндегі ерекше жанр ретінде қалыптасты.

Сонымен қатар, би ансамбльдерінің құрылуы ұлттық билер мен заманауи стильдердің әрқилылығын ұштастыруы арқылы өнердің жаңа бағыттарын дамытты. Қазақ билері өз ұлттық болмысын сақтай отырып, заман талабына сай жаңарып, көрермендерді ерекше әсерге бөлеп отырды.

Осы процесте Ресей мен Еуропаның би мектептерінің технологиялары мен әдістері қазақ өнерпаздарының шеберлігін арттыруға үлкен ықпал етті. Бұл халықаралық тәжірибе қазақ балетшілері мен бишілерінің кәсіби деңгейін көтерді және өнерді жетілдіруге мүмкіндік берді.

Халықтық билерге жасаған жаңашыл интерпретациялар қазақ билерінің халықаралық аренада танылуына септігін тигізді. Қазақ би өнері өзіне тән ерекшеліктерімен шетелдік көрермендердің қызығушылығын арттырып, ұлттық мәдениеттің байлығын паш етті.

17. Мемлекеттік насихат пен бұқаралық өнер институттары

Өкінішке қарай, бұл слайдта уақыт пен нақты мәліметтер толық көрсетілмеген, дегенмен 1930-40 жылдардағы Қазақстандағы мемлекеттік қолдау мен құрылымдардың ел өнерінің өркендеуіне зор әсер еткенін атап өткен жөн. Мемлекеттік деңгейде өнерді дамыту бағдарламалары, арнайы оқу орындары мен театрлар құрылып, халық арасында мәдениетті дамыту бағытында үлкен жұмыстар атқарылды.

Бұл кезеңде мәдениет министрлігі мен өнер академиялары бірлескен түрде ұлттық өнерді кеңінен насихаттау саясатын жүргізді. Бұқаралық өнер институттары халықтың өнерге деген қызығушылығын оятып, кәсіби дуалистика мен шығармашылықтың дамуына мүмкіндік жасады. Дегенмен, бұл тұста бюрократиялық және идеологиялық шектеулер де байқалды, ол өнердің еркін дамуына кей жағдайда кедергі келтірді.

18. Қиындықтар мен шектеулер: цензура және репрессия

Кеңес дәуіріндегі өнер саласы тек талант пен шеберлікпен ғана емес, сонымен бірге цензура мен репрессия сынды ауыр сынақтармен де бетпе-бет болды. Кейбір өнерпаздар саясаттың қысымына ұшырап, шығармашылық еркіндіктен айрылды.

Мысалы, өнерде ұлттық дәстүрлерді ашық көрсету кейде идеологиялық тұрғыдан қатаң сын мен тыйымдарға ұшырады. Бұл жағдай мәдениеттің дамуында үлкен тосқауылдар туғызды. Дегенмен, қазақ өнері осындай қиындықтарға қарамастан, өзінің рухани түптамыры мен көркемдік құндылығын сақтап қалды.

Цензура мен саяси қысым өзінің ауыр салдарын тигізсе де, шығармашылық топтар өмір сүре беріп, ұлттық өнерді дамытудың жолдарын іздеді. Бұл кезеңнің тарихынан алынатын сабақтар — өнердің нағыз құндылығы мен мәні оның шынайы еркінде екенін көрсетеді.

19. 1930-жылдардағы өнер мұрасының ұрпақтар үшін маңызы

XX ғасырдың 20–30 жылдарында 198 жаңа кәсіби өнер қайраткерлері қалыптасып, ұлттық мәдениет пен өнердің кәсіби деңгейге көтерілуіне ықпал етті. Бұл сан бір ғана статистика емес, ол – жаңа буын таланттардың мәдени өмірімізді байытқандығының дәлелі.

Олардың еңбек етуі ұлттық өнердің шынайы өрлеуіне бастама болды, жаңа шығармашылық стильдер мен әдістердің тууына жол ашты. Осындай кәсіби мамандардың пайда болуы болашақ ұрпаққа бай мәдени мұра қалдыруға мүмкіндік берді.

Қазақстан мәдениеті тарихындағы бұл кезең ұлттық өнердің ұлттық және әлемдік аренада танылуын қамтамасыз еткен маңызды тарихи кезең ретінде бағаланады.

20. Кеңестік өнер дәуірінің тарихи сабақтары

1920–30 жылдардағы кеңестік Қазақстан өнері ұлттық мәдениетті жаңа мазмұнда байытып, кәсіби шеберлікті арттыруда маңызды рөл атқарды. Бұл өнер дәуірі шығармашылық әлеуетті дамытуға мүмкіндік беріп, өзара мәдени диалогтың негізін құрды.

Сонымен қатар, бұл кезең қоғам мен мәдениеттің заңдылықтары арасында үйлесімділік іздеудің шығармашылық тәжірибесі болды. Кеңестік дәуірдің сабақтары кейінгі өнер дамуының іргетасын қалауда үлкен мәнге ие болды, ол ұлттық өнердің заманауи түрдегі өрлеуіне зор үлес қосты.

Дереккөздер

Қазақстан мәдениетінің тарихы / Ред. акад. Н.А. Нұрпейісова. – Алматы: Ғылым, 2020.

Қазақтың тарихи мәдениеті / Е.С. Смагулов. – Алматы: Аrys, 2018.

Әбілхан Қастеев: өмірі мен шығармашылығы / Автор Р. Айдарбекова. – Алматы: Өнер, 2019.

Кеңестік кезеңдегі театр өнері / Қ. Мұхтаров. – Алматы: Арман, 2017.

Социалистік реализм және қазақ өнері / Ш. Досжанова. – Астана: Жазушы, 2021.

Қазақстанның мәдениеті тарихы: Деректер мен зерттеулер / Алматы, 2020.
Балет және би өнері дамуы туралы ғылыми еңбектер / Нұр-Сұлтан, 2018.
Кеңестік дәуірдегі өнер және цензура мәселелері / Алматы, 2019.
Қазақстандағы кәсіби өнер тарихы / Шымкент, 2021.