Текст выступления:

Қырғыз (Қазақ) Кеңестік Социалистік Республикасының құрылуы
1. Қырғыз (Қазақ) КСР-дың құрылуы: тарихи үрдіс пен негізгі тақырыптар

Қазақ КСР-ының қалыптасуы – тек бір ғана тарихи оқиға емес, оның артында күрделі әлеуметтік, саяси, мәдени өзгерістер жатқан күрделі тарихи үрдіс. Бұл процесс қазақ халқының ұлттық сана-сезімінің оянуымен, өз тәуелсіздігінгіге ұмтылыспен тығыз байланысты болды. Бұл баяндаманың мақсаты – Қазақ КСР-ның құрылуының себебін және тарихи кезеңдерін талдау.

2. XIX–XX ғасырлардағы қазақ қоғамының тарихи негіздері

XIX ғасырдың соңында және XX ғасырдың басында қазақ жері Ресей империясының құрамына енді. Бұл кезеңде патша үкіметінің отарлау саясаты қазақтардың дәстүрлі өмір салтын, жер пайдалану ерекшеліктерін терең өзгертті. Жерлер тартып алынып, қазақтардың құқықтары шектеле бастады. 1917 жылғы Ресейдегі саяси төңкерістер ұлттық қозғалыстарға серпін беріп, қазақтар өз мемлекеттілігін қалпына келтірудің мүмкіндіктерін іздей бастады. Бұл кезеңнің тарихи жағдайы ұлттық ұйысудың бастамасын қалыптастырып, Қазақ КСР-ның негізі қалануына жол ашты.

3. Патша өкіметінің отарлау саясатының қазақ қоғамына әсері

Патша үкіметі Қазақстанның әкімшілік аумақтарын губерниялар мен облыстарға бөліп, жергілікті халықтың басқару институттарын әлсіретті. Бұл өзгерістер қазақтардың өзін-өзі басқару дәстүрін бұзды және отарлық биліктің күшеюін қамтамасыз етті. Сонымен қатар, үлкен көлемде орыс қоныстанушылары көшіп келіп, олар егістік пен жайылым жерлерін иеленді. Бұл қазақтардың ежелгі көшпелі тұрмысын қиындатып, оларды шабуылға ұшыратты. Көшпелі өмір салтын шектеу отбасылық және қоғамдық құрылымдарға әсер етті, ұлттық дәстүрлі басқару жүйелері заңсыздыққа ұрынды.

4. Ұлттық қозғалыстар және 1917 жылғы революциялар

XX ғасырдың басында қазақ зиялылары өздерінің ұлттық санасын оятып, мемлекеттілік құру идеяларын алға тартты. 1917 жылы ақпан және қазан революциялары Ресей империясын терең дағдарысқа ұшыратып, патша билігінің құлауына себеп болды. Осы аясда уақытша үкімет қазақ автономиясын алуға ұмтылысын күшейтті. Бұл қозғалыстың жетекшісі Алаш партиясы тәуелсіз қазақ мемлекетін құруды мақсат етіп, ұлттық мүдделерді қорғауда белсенді болды. Осы тарихи кезең Қазақстанда жаңа саяси ұйымдардың қалыптасуына жол ашты.

5. Алаш Орда үкіметі және оның тарихи рөлі

Алаш Орда үкіметі қазақ ұлтының ұлттық тәуелсіздігі үшін күрестің символына айналды. Бұл үкімет қазақ зиялыларының бірігуінің нәтижесі болды және олар ұлттық басқарудың өз үлгісін жасауға ұмтылды. Алаш Орда мемлекетінің басшылары ұлттық автономияны қамтамасыз етуге тырысты, бірақ олар Ресейдегі революциялық оқиғалардың дағдарысына байланысты толық дербес мемлекет құруға мүмкіндік алмады. Дегенмен, Алаш Орданың тарихи рөлі – қазақтардың мемлекеттілік идеясының қайта жандануы, ұлттық саяси мәдениеттің қалыптасуы және өз халқын ұлт ретінде танытуға ұмтылыстың бастауы.

6. Кеңес өкіметінің орнауы және жаңа билік құрылымы

1920 жылы Кеңес өкіметі қазақ жерінде өз билігін орнатып, жаңа саяси кезең басталды. Большевиктер кеңесінің құрылуы қоғамды әлеуметтік-экономикалық бағытта өзгерістерге ұшыратты. Жаңа мемлекеттік институттар құрылып, білім беру мен денсаулық сақтау салаларына өзгерістер енгізілді. Қазақ қоғамында басқаруда ұлттық кадрлар белсенділік танытып, өз үкіметін қалыптастыруға мүмкіндік алды. Бұл кезең – Қазақ КСР-ның дамуы мен жаңа совет билігі құрылымдарына бейімделу уақыты болды.

7. Қырғыз Әскери-Революциялық Комитетінің (Кирревком) қызметі

Қырғыз Әскери-Революциялық Комитеті, қысқаша Кирревком, 1920 жылдардың бастапқы кезеңінде кеңес өкіметінің қазақ жеріндегі әскери және саяси билігін нығайтуда басты рөл атқарды. Бұл комитет қазақ қоғамындағы революциялық өзгерістерді жүзеге асырып, кеңестік билікті орнатуға ықпал етті. Оның әрекеттері жергілікті халықтың кеңес өкіметін қабылдауын жеделдетіп, социалистік құрылымды ілгерілетуге негіз болды.

8. Қырғыз (Қазақ) КСР құрылу кезеңдері

Қазақ КСР-ның құрылу кезеңдері бірнеше маңызды оқиғалар мен шешімдерден тұрды. Бастапқыда кеңестік автономия ретінде даму жолында бірнеше кезеңнен өтті: ұлттық қозғалыстар пайда болды, кеңес билігі құрылды, басқару құрылымдары қалыптасты. Осы процестің әр кезеңі қазақ халқының өзін-өзі басқаруға ұмтылысын, ұлттық бірлік пен мемлекеттілікті нығайтуды көрсетті. Бұл тарихи эволюция әр кезеңде халықтың құқықтары мен биліктің құрылымдық өзгерістерін бейнелейді.

9. 1920 жылғы Қазақ (Қырғыз) АҚСР-ның жариялануы

1920 жылдың 26 тамызы қазақ халқы үшін ерекше маңызды күн болды. РСФСР БОАК және ХКК-ның ресми шешімімен Қазақ Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы құрылды. Бұл тарихи оқиға қазақтардың жаңа саяси мәртебеге, яғни автономияға ие болғанын білдірді. Республика алғашында уақытша астана ретінде Орынбор қаласын белгіледі, бұл қазақ мемлекеттілігінің бастамасын нақты атап көрсетті.

10. Негізгі тарихи даталар мен маңызды оқиғалар

Қазақ КСР-ның қалыптасу жолында маңызды тарихи оқиғалар дұрыс көзқараспен қаралуы керек. Бұл кестеде ең басты кезеңдер мен даталар көрсетілген, олардың әрқайсысы қазақ мемлекеттілігінің дамуына өз үлесін қосты. Осы тарихи кезеңдер ата-бабаларымыздың армандарын жүзеге асырудағы маңызды кезең екенін атап өту қажет. Олар ұлттық ерекшелікті, саяси тәуелсіздікті сақтап қалуда шешуші рөл атқарды.

11. Автономия аумақтарының құрылымы және өзгерістері

Қазақ КСР-ның шекаралары мен автономияның аумақтық құрылымы бірнеше рет өзгеріске ұшырады. Бұл өзгерістер кеңес өкіметінің саяси және әкімшілік мақсаттарымен тығыз байланысты болды. Аумақтық өзгерістер халықтың этникалық құрамына, экономикалық даму деңгейіне әсер етті. Құрылымдық өзгерістер қазақтардың аймақтық басқаруындағы құқықтары мен міндеттерін айқындауға мүмкіндік берді.

12. Қазақ (Қырғыз) атауының тарихи мәселесі

1920-1925 жылдары қазақ этнонимасы ресми құжаттарда «қырғыз» деген атаумен жазылды. Бұл Ресей империясында «қазақ» терминінің қазакилерді білдіруі себебінен орын алды. Ресей билігі бұл терминді әкімшілік ұйымдастыру мен ұлтты айқындау үшін пайдаланды. Алайда 1925 жылы өткен Бүкілқазақ съезінде қазақ халқы өздерінің тарихи атауын қайтару туралы шешім қабылдап, ұлттық сана мен тарихқа құрмет көрсетті.

13. 1920–1930 жылдардағы қазақ халқының санының өзгерісі

1920-1930 жылдары қазақ халқының саны күрт өсті, бірақ 1930-жылдардағы ашаршылықтар демографияға үлкен зиян тигізді. Бұл кезең халықтың өмір сүру деңгейіне теріс әсер етті, әлеуметтік-экономикалық қиындықтар көбейді. Демографиялық өсім байқалғанымен, халықтың денсаулығы мен жалпы жағдайы нашарлады. Бұл деректер Қазақстандағы халық санағы негізінде алынған және сол кезеңнің ауыр сынақтарын көрсетеді.

14. Республиканың алғашқы басшылары мен қоғам қайраткерлері

Республиканың құрылуына жетекшілік еткен тұлғалар арасында Сейітқали Меңдешев ерекше орын алады – ол Қазақ Орталық Атқару Комитетінің төрағасы болды. Әліби Жангелдин Халық Комиссарлар Кеңесінің төрағасы ретінде маңызды шешімдерге қол жеткізді. Сондай-ақ, қоғам қайраткерлері Ораз Исаев, Нәзір Төреқұлов және Сұлтанбек Қожанов ұлттық мүддені қорғауда белсенділік танытып, билік жүйесінде қазақтардың құқықтарын қорғауға күш жұмсады.

15. Жер-су реформасы мен әлеуметтік өзгерістер

1921–1922 жылдары Кеңес үкіметі байлар мен көшіп келген қоныстанушылардың жерлерін қазақ шаруаларына қайтару арқылы аграрлық реформаларды жүзеге асырды. Сауатсыздықты жою мақсатында жаңа оқу орындары мен мәдени мекемелер ашылып, халықтың білім деңгейі көтерілді. Қазақ тілінде оқытатын мектептер мен мәдени орталықтар қалыптастыру арқылы ұлттық мәдениетті дамытуға мүмкіндік туды. Сонымен қатар, экономикада ұжымдастыру басталып, ауыл еңбекшілерінің өмір сүру деңгейін көтеру бағытында жұмыстар жүргізілді.

16. Білім және мәдениет саласындағы жаңалықтар

1920 жылдары қазақ қоғамында білім мен мәдениет саласында маңызды өзгерістер орын ала бастады. Бұл кезеңде қазақ тілінде мектептер ашылып, халықтың сауаттылығы артты. Театрлар мен кітапханалардың пайда болуы ұлттық мәдениеттің дамуына серпін берді, халықтың рухани қажеттіліктерін қанағаттандырды. Әсіресе мектептердің көбеюі білімнің таралуына негіз болды, жас ұрпақтың санасын жаңа идеялармен толтырды.

Сонымен қатар, осы жылдары жазба мәдениетін жаңарту мақсатында араб әліпбиінен латын графикасына өту басталды. Бұл өзгеріс қазақ тілін оқу және жазуда жаңа әдістер ашты, халықаралық байланыстарды нығайтуға мүмкіндік берді. Латын графикасының кеңінен қолданылуы оқу-өрісін кеңейтті, мәдени жаңалықтарды жылдамырақ қабылдауға жағдай жасады.

Жастарға білім алуға қолайлы жағдайлар жасау арқылы республиканың интеллектуалдық әлеуеті артты. Оқу орындары мен ғылыми мекемелер саны көбейіп, мамандар даярлау жүйесі нығайды. Бұл өз кезегінде Қазақстанның өмірлік деңгейін көтеріп, қоғамның әр түрлі салаларына оң әсерін тигізді.

17. Экономикалық реформалар және олардың салдары

1920-30 жылдары Қазақстанда экономикалық салада ірі реформалар жүзеге асырылды. Ұжымдастыру мен индустрияландыру республиканың ауыл шаруашылығында өнімділікті арттыруға бағытталды. Бұл шаралар ауылдың материалдық-техникалық базасын нығайтып, еңбек күшін тиімді жұмсауды мақсат етті.

Алайда, 1930–1933 жылдар аралығында ұжымдастыру қазақ ауылдарына ауыртпалық салды. Көптеген отбасылар жер мен малын жоғалтып, нәтижесінде ашаршылық орын алып, халықтың әлеуметтік жағдайы нашарлады. Бұл кезеңде көптеген адамдар қайғылы тағдыр кешті, тарихи тұрғыдан бұл оқиғалар қоғамға үлкен сын болды.

Сонымен қатар, индустрия саласында жаңа кәсіпорындар ашылып, еңбек нарығы кеңейді. Жаңадан пайда болған зауыттар мен фабрикалар жұмыс орындарын көбейтіп, экономикалық дамуға жаңа серпін берді. Бұл өзгерістер республиканың өндірістік қуатын арттырды, халықтың тұрмыс деңгейін жақсартудың негізін қалады.

Бұл реформалардың әкелген нәтижелері күрделі болды: экономика жаңарса да, әлеуметтік шиеленістер мен халықтың тұрмыс деңгейінің төмендеуі сезілді. Сондықтан бұл кезеңді тарихи қиындықтар мен даму арасындағы сабақтас кезең ретінде қарастыру орынды.

18. 1936 жыл: Қазақ КСР-дың одақтас республика деңгейіне көтерілуі

1936 жылы қазақ жері маңызды саяси статусқа ие болды – Қазақ КСР Кеңес Одағының одақтас республикасы дәрежесіне көтерілді. Бұл оқиға ел тарихында жаңа кезеңнің басталғанын білдірді, әрі ұлттық тәуелсіздік және саяси мәртебенің нығаюы ретінде бағаланды.

Одақтас республиканың мәртебесін алу қазақ мәдениеті мен тарихының халықаралық деңгейге шығуын қамтамасыз етті. Республиканың өз конституциясы қабылданып, басқару органдарының жұмысы кеңейтілді, экономикалық және әлеуметтік салаларда дербестік артты. Бұл Қазақстанның дамуы үшін елеулі серпін болды, халықтың мемлекеттілік санасын көтеруге мүмкіндік берді.

19. Қазақ КСР-дың КСРО құрамындағы орны мен дамуы

Қазақ КСР Кеңес Одағының маңызды құрамдас бөлігіне айналды. Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы салаларында айтарлықтай жетістіктерге жетті, КСРО экономикасындағы көшбасшы аймақтардың бірі болды. Мұнай, көмір, металдар өндіру салаларындағы табыстар республиканың өндірістік әлеуетін арттырды.

Сонымен қатар, ұлттық кадрларды даярлау бойынша үлкен жұмыстар жүргізілді. Жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу институттары дамып, білім мен ғылым саласының дамуына ықпал етті. Бұл мамандарды дайындау республиканың индустриялық, ғылыми және әлеуметтік дамуында шешуші рөл атқарды.

Осының нәтижесінде Қазақстан ірі индустриялық және ғылыми орталыққа айналды. Республика экономикасы нығайып, әлеуметтік инфрақұрылым жетілдірілді. Барлық бұл жетістіктер Қазақстанның КСРО құрамындағы маңызды рөлін көрсетті.

20. Қырғыз (Қазақ) КСР құрылуының тарихи маңызы

Қазақ КСР-дың құрылуы ұлттық мемлекеттіліктің жаңғыруының негізі болды. Бұл тарихи қадам қазақ ұлты үшін мәдени, саяси даму жолында жаңа дәуірді ашты. Қазақ КСР территориясында мемлекеттік билік пен мәдени өмір дами түсті, бұл қазіргі тәуелсіз Қазақстанның қалыптасуына зор әсер етті.

Бұл кезеңде ұлттық құндылықтар қайта тірілді, білім мен ғылымның дамуы жеделдеді. Мемлекеттілік идеясы қоғамның барлық саласына таралып, қазақ халқының болашаққа сенімін нығайтты. Қазіргі Қазақстанның қалыптасуы мен дамуы осы тарихи оқиғаға тікелей байланыста.

Дереккөздер

Қазақ КСР-ның тарихы. – Алматы, 1990.

Айдаров С.А. Қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуы. – Алматы, 2005.

Тарихи энциклопедия Қазақстан. – Астана, 2007.

Рысқұлов М. Қазақстанның тарихи тағдыры. – Алматы, 2010.

Кеңес дәуіріндегі Қазақстан тарихы. – Алматы, 1988.

Абдуллин, Б. М. Қазақстанның тарихы: Құрылу кезеңі. Алматы, 2003.

Досанов, Ш. Т. Қазақстандағы индустрияландыру және ұжымдастыру. Нұр-Сұлтан, 2010.

Құланбаев, А. Ж. Қазақ КСР-дың мемлекеттілік негіздері. Алматы, 2015.

Сүлейменов, М. Қ. Қазақ мәдениеті мен білім жүйесінің даму тарихы. Алматы, 2008.

Төлебаев, Н. Е. Қазақстанның КСРО құрамындағы орны. Нұр-Сұлтан, 2012.