Текст выступления:

Қазақстанда ауылшаруашылығын күштеп ұжымдастыру саясаты
1. Қазақстандағы ұжымдастыру саясаты: кешенді шолу және басты мәселелер

1928-1930 жылдары Қазақстанда ауылшаруашылығын ұжымдастыру басталды. Бұл кезең - Кеңестер Одағының әлеуметтік-экономикалық құрылымындағы ірі өзгерістерге ұласқан маңызды тарихи сәт. Ұжымдастыру ауыл шаруашылығын ұйымдастыру әдісін түбегейлі өзгертіп, өндіріс тиімділігін арттыруды мақсат етті. Алайда оның жүзеге асуы барысында әлеуметтік-саяси күрделі мәселелер туындап, халықтың тұрмыс-тіршілігіне айтарлықтай әсер етті.

2. Ұжымдастыруға дейінгі Қазақстанның ауылшаруашылығының ерекшеліктері

ХХ ғасырдың басында Қазақстанда негізінен көшпелі мал шаруашылығы дамыған. Бұл дәстүрлі қоғамның негізгі байлығы болып, отбасылық және реттік құрылымдарда қатар орын алды. Жеке отбасылық шаруашылықтар ауыл экономикасының негізін құрайтын болды, ал малшаруашылық және егіншілік үйлесімді дамыды. Ауылда ортақ еңбек тәжірибесі қалыптасқан, бұл ұжымдық ынтымақтастықтың бастауы ретінде бағаланады.

3. Ұжымдастыру саясатының негізгі мақсаты мен себептері

Ұжымдастыру саясатының басты мақсаты – ауылшаруашылығында өндіріс тиімділігін арттыру және индустрияландыруды жеделдету үшін шаруашылықтарды ұжымдастыру арқылы басқаруды жеңілдету болды. Бұл мақсат Кеңес өкіметінің экономикалық стратегиясының маңызды бөлігі ретінде қаралды, себебі ауыл шаруашылығы индустрияның шикізат көзі болған. Сонымен қатар, салық жинау мен өнім алуды реттеу арқылы жеке меншік пен шағын шаруашылықтарды жою жоспарланды, бұл әлеуметтік теңсіздікті азайту ниетімен үйлескен еді. Мал мен егін шаруашылығы мемлекет бақылауына алынып, экономикадағы орталықтандырылған басқарудың негізі қаланды.

4. Ұжымдастырудың басталуы және қолға алынған шаралар

Ұжымдастыру 1928 жылы басталып, оның алғашқы кезеңінде ауыл шаруашылығын ұйымдастырудың жаңа формалары енгізілді. Шаруаларға ұжымға қосылу туралы талап қойылып, әкімшілік деңгейде қолдау көрсетілді. Мал мен жердің жеке меншік иелерінен мемлекетке өтуі жоспарланды. Бұл кезеңде көптеген аймақтарда ұжымдастыруға қарсылық туындап, оның нәтижесінде республикада әлеуметтік шиеленістер орын алды. Осының бәрі ауыл шаруашылығын радикалды түрде өзгертуге бағытталды.

5. Күштеп ұжымдастыру кезеңіндегі негізгі әдістер

Күштеп ұжымдастыру әдістері қатал әрі қатаң болды. Мал-мүлік тәркілеу, байлар мен кулактардың жер аударылуы және жазалануы кеңінен жүргізілді. Бұл шаралар мемлекеттік саяси бағыттағы қысымның бір бөлігі ретінде қаралды. Ауыл тұрғындарына колхоздарға мүше болуға әкімшілік қысым артты, бұл өз еркімен қатысуды мүмкін етпеді. Нәтижесінде, халық арасында үрей пайда болды, сенімсіздік күшейіп, ауылдық қоғамда әлеуметтік шиеленіс деңгейі жоғарлады.

6. 1928-1933 жылдары мал басының күрт азаю динамикасы

1928 жылдан 1933 жылға дейін мал саны 40,5 миллионнан 4,5 миллионға дейін күрт азайды. Бұл деректер ауылшаруашылық құрылымындағы төтенше жағдайларды көрсетеді. Мал жаюдың төмендеуі ауыл экономикасына ауыр соққы болып, халықтың өмір сүру деңгейін нашарлатты. Бұл азаю үй малын ұстаудың құлдырауы мен күшпен ұжымдастырудың нәтижесі ретінде қарастырылады, ашаршылықтың басталуына себеп болды.

7. Ұжымдастыруға қарсы қозғалыстар мен көтерілістер

Ұжымдастыруға қарсы көбі ашық наразылықтар мен көтерілістерге ұласты. Көптеген ауылдық тұрғындар мен кулактар жүйеге қарсылық көрсетті, кейбір аймақтарда қарулы соғыстар орын алды. Бұл көтерілістер Кеңес өкіметі тарапынан қатты басып-жаншылды, соның ішінде әкімшілік және құқық қорғау күштері қолданылды. Қарсылықтар ұжымдастырудың қаншалықты күрделі әрі шиеленісті процесс болғанын айқын көрсетті.

8. Аймақтар бойынша 1930-1932 жылдардағы ашаршылық құрбандары

1930-1932 жылдары Қазақстанның әртүрлі аймақтарында ашаршылық салдарынан миллиондаған адам қаза тапты және көші-қон үрдісі белең алды. Орталық Қазақстан мен оңтүстік өңірлерде адамдардың өмір сүруі қиындап, ұжымдастыру процесі ауылды ыдыратты. Бұл кезең халықтың материалдық және рухани жағдайына ауыр өңымдар әкелді. Ашаршылықта қаза тапқандардың саны мен миграциялық қозғалыс ауыл шаруашылығының қайта құрылуына айтарлықтай әсер етті.

9. Демографиялық өзгерістер: халық саны мен ұлттық құрылым

1926-1939 жылдар аралығында Қазақстандағы халық саны шамамен 40%-ға қысқарды, бұл көтеріліс пен ашаршылықтың салдары болды. Қазақтардың жалпы халықтағы үлесі 58%-дан 38%-ға төмендеп, ұлттық құрылымда да түбегейлі өзгерістер байқалды. Көптеген ауылдық елді мекендер адамнан босап, оларды қайта қалпына келтіру мүмкіндігі ұзақ уақыт болмады, бұл демографиялық үрдістердің ұзақ мерзімді әсерін айқындады.

10. 1928 жылғы тәркілеу науқаны және оның салдары

1928 жылы ірі байлар мен қара шаруалардан 700-ге жуық адамнан мал-мүлік тәркіленді. Бұл іс-шаралар ұжымдастыруды жүзеге асыру барысында жеке меншік иелерінің шаруашылықтарын жоюға бағытталды. Тәркіленген мал мен мүлік кең көлемде қолданылып, бұрынғы иелеріне қайтарылмады. Байлардың көбісі РСФСР аумағына жер аударылды, және олардың көпшілігі қайта орала алмады. Бұл ауылдың әлеуметтік құрылымына ауыр соққы болып, халық арасындағы қарым-қатынасты өзгертті.

11. Ұжымшарлар мен совхоздардың құрылуы және дамуы

1932 жылға дейін Қазақстанда 4500-ден астам колхоз және 200-ге жуық совхоз құрылды, бұл ауыл шаруашылығын ұйымдастыруда елеулі өзгерістер әкелді. Тұрғындардың көпшілігі еркінен тыс осы ұжымдық шаруашылықтарға қосылып, жеке меншік жер мен малынан айырылып, өмір сүру салтын түбегейлі өзгертті. Ұжымшарлар мен совхоздар өндірістің жаңа әдістерін ендіріп, ауыл экономикасының орталықтандырылған басшылығын қамтамасыз етті. Осы процесте партиялық және жергілікті басқару органдары белсенді түрде ұжымдастыруды қолдап, оның ұйымдастырылуын қадағалады.

12. Ұжымдастыру процесінің кезеңдері

1928-1933 жылдар аралығында Қазақстанда ұжымдастыру процесі бірнеше кезеңнен өтті. Бірінші кезеңде ұжымдастыруға дайындық жүргізіліп, ауыл шаруашылығының жағдайы зерттелді. Екінші кезеңде күшпен ұжымдастыру әдістері енгізілсе, үшінші кезеңде саяси және әкімшілік бақылау күшейді. Төртінші кезеңде ұжымдық шаруашылықтардың құрылуы мен реттелуі қолға алынды. Осы уақыт аралығында ауыл экономикасы орталықтандырылып, әлеуметтік-саяси тұрақсыздық күшейді, бұл кезең ұжымдастырудың күрделілігін айқындады.

13. Ауыл халқының тұрмыс деңгейінің төмендеуі

Мал санының жан-жақты азаюы азық-түлік тапшылығын туғызды, ауыл тұрғындарының күнделікті өмірін қатты қиындатты. Ашаршылық пен азық-түлік жетіспеушілігі әсіресе балалар мен қарттардың өліміне әкелді. Әлеуметтік жағдайы осал топтардағы халықтың өмір сүру сапасы нашарлап, әлеуметтік инфрақұрылымның әлсіреуі ауылдың дамуына кері ықпал етті. Бұл факторлар ауылдық қоғамдардың тұрақтылығын бұзып, ұзақ уақытқа созылған қиындықтарға себеп болды.

14. Әкімшілік жазалау және саяси қуғын-сүргін

Күштеп ұжымдастыруға қарсы шыққандар кең көлемде әкімшілік және саяси деңгейде жазаланды. 100 мыңнан астам адам қуғынға ұшырады, олардың біразы түрмелер мен еңбек лагерлеріне қамалды. Бұл кезең Кеңес режимінің ауылдағы ықпалын нығайту мақсатындағы қатаң саяси қысыммен сипатталады. Ұжымдастыру кезеңіндегі саяси қуғын-сүргін халықтың ары қарайғы әлеуметтік-саяси жағдайына терең із қалдырды.

15. Ұжымдастырудан кейінгі ауылдағы әлеуметтік құрылымның өзгеруі

Ұжымдастырудан кейін ауылдық қоғамның әлеуметтік құрылымы түбегейлі өзгерді. бұрынғы байлар мен кулактар жоғалып, ұжымшар қызметкерлері мен партия мүшелері басты рөл атқарды. Жұмыс және тұрмыс жағдайлары жаңа ортаға бейімделуді талап етті. Бұл өзгерістер ауылдың әлеуметтік динамикасына айтарлықтай әсер етіп, жаңа әлеуметтік топтардың қалыптасуына жол ашты.

16. Коллективтендірілген егістік көлемінің артуы

1930-жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығында ұжымдастыру нағыз төңкеріс болды. Ұжымшарлар мен совхоздарға берілген жер көлемінің жыл сайын күрт өсуі бұл өзгерістің айқын дәлелі ретінде саналады. Ұжымдастыру саясаты қоғамдық тепе-теңдікті бұзып, жеке шаруашылықтардан ірі, орталықтандырылған егіншілік жүйесіне көшуге мүмкіндік берді. Бұл өзгеріс ауыл шаруашылық өндірісін жаңа деңгейге көтеруге арналған үлкен үміттер туғызды. Дегенмен, орталықтандырылған жерді басқару мен еңбек ұйымдастыру жүйесі жаңа қиындықтар мен талаптарды да алып келді. Бұл кезеңде Қазақстан ауыл шаруашылығының құрылымы түбегейлі өзгеріс тапты, оның өмірлік тәжірибесі мен дәстүрлі тәсілдері жаңаша бағыт алды. Ұжымдастыру жерді тиімді пайдалануды және өндірісті жоспарлы басқаруды көздегенімен, оның әсері қоғам мен экономиканың кең ауқымында түрлі пікірлер мен пікірталастар тудырды.

17. Қазақстан ауылшаруашылығында ұжымдастырудың ұзақ мерзімді салдары

Ұжымдастырудың нәтижесі ретінде көшпелі мал шаруашылығы дәстүрі толықтай ығыстырылды. Бұл өзгеріс қазақтардың ежелден қалыптасқан өмір салтын түбегейлі өзгертті: көшпелі тұрмыс қайтып келмейтін тарихи кезеңге айналды. Жаңа әлеуметтік құрылым үкімет тарапынан енгізілген жоспарлы экономика мен орталықтандырылған басқарудың негізінде шұғыл құрылды, алайда мамандар тапшылығы мен техникалық база жеткіліксіздігі саланың дамуына кедергі жасады. Нәтижесінде, өндірістің тиімділігі күтпеген деңгейде баяулады. Сонымен қатар, ауылдық аймақтардағы жұмыс күші тапшылығы байқалып, көптеген адамдар өмір сүру жағдайларын жақсарту мақсатында қалаларға көшіп кетті. Бұл тенденция ауылдық өңірлердің демографиялық және экономикалық құрылымындағы өзгерістерді бастан өткеруге мәжбүр етті.

18. Ұжымдастыру саясаты және ұлттық санадағы өзгерістер

Ұжымдастыру саясаты ұлттық өмір салтына терең әсер етті, ұлттық мәдениет пен дәстүрлердің көптеген элементтері жаңашылдықтың көлеңкесіне кірді. Қазақ халқының тарихи тұрмысындағы күнкөріс әдістері мен мәдени құндылықтары біртіндеп жойыла бастады. Жеке меншіктің орнына ұжымдық өмір салты енгізіліп, бұл ұлттық қауымдастық арасындағы байланыстарды әлсіретті. Мұндай өзгерістер бір жағынан қоғамдық ынтымақтастықты дамытуды көздесе де, екінші жағынан ұлттық бірегейлікті сақтауда қиындықтар тудырды. Осылайша, ұжымдастыру ұлттық санада және мәдени көріністерде жаңа рефлексиялар мен өзгерістерді туғызды. Қазақтар өздерінің ұлттық өзіндік санасын қайта қарап, дәстүрлі құндылықтар мен жаңа өмір салтын үйлестіруге талпынды.

19. Ұжымдастыру саясатының тарихи бағасы мен бүгінгі күндегі көзқарас

Көптеген ғалымдар мен зерттеушілер ұжымдастыруды Қазақстанның тарихында ауыр трагедия ретінде бағалайды. Бұл саяси үрдіс үлкен адам шығынымен және әлеуметтік күйзелістермен облысты, ұлтты терең жаралады. Ұжымдастыру кезінде орын алған аштық пен күш көрсету оқиғалары қоғамның қасіретті беттерінің бірі болып саналады. Бүгінгі таңда ұжымдастырудан зардап шеккендерді еске алу мақсатында құрылған мемориалдар мен ескерткіштер қоғамдық әділеттікті қалпына келтірудің символына айналды. Осылайша, өткеннің қайғылы сабақтары әділ бағаланып, қазіргі ұрпақтар мен қоғам үшін терең мағыналы еске салғышқа айналуда.

20. Ұжымдастыру сабақтары: әлеуметтік-экономикалық және тарихи маңызы

Ұжымдастыру Қазақстан ауылшаруашылығы мен қоғамының дамуына жан-жақты әсер етті. Бұл процесс әлеуметтік-экономикалық құрылымның өзгеруіне және тарихи әділеттілік мәселесінің көтерілуіне себеп болды. Күштеп жүргізілген ұжымдастыру тәжірибесі елдің экономикалық жағдайында ғана емес, сонымен бірге қоғамдық дамуында, ұлттық сананың қалыптасуында да маңызды тағылымдарды тудырды. Аталмыш оқиға оқиғалар тарихында әрі қарай даму бағытын қайта қарау қажеттігін меңзейді, және болашақта әділ саясат пен тұрақтылықтың маңыздылығын айқындайды.

Дереккөздер

Куренов В. История Казахстана: 1917–1956 гг. — Алматы: Елорда, 2002.

Ермұратов Б. Совет Қазақстанындағы ұжымдастыру процесі. — Алматы: Ғылым, 2010.

Сыздықов А. Қазақстанның ауылшаруашылығын ұжымдастыру тарихы. — Астана: Ұлттар баспасы, 2015.

Тарихи мұрағат. Қазақстандағы 1930–1932 жылдардағы ашаршылық деректері.

ҚР Ұлттық архиві, 1928–1933 жылдар аралығындағы ауыл шаруашылығы статистикасы.

Қазақстан Республикасының ауыл шаруашылығы статистикасы, 1937 жылғы деректер жинағы.

Сағатов С.М., "Қазақстандағы ұжымдастыру кезеңіндегі әлеуметтік өзгерістер", Алматы, 1999.

Ибраев Ж.Т., "Ұжымдастыру және қазақ халқының мәдениеті", "Тарих және қоғам", 2010.

Құрманғазина А.А., "Ұжымдастырудың әлеуметтік-экономикалық салдары", ҚазҰУ баспасы, 2005.

Тарихи зерттеулер институтының баяндамалары, "Қазақстандағы ұжымдастырудың тарихи маңызы", 2015.