Текст выступления:

ХХ ғасырдың 20–30-жылдарындағы Қазақстандағы индустрияландыру
1. Қазақстандағы индустрияландыру: ХХ ғасырдың 20–30-жылдарына жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Бұл баяндаманың негізгі тақырыбы – Қазақстанның ауыл шаруашылығына негізделген елден өнеркәсіптік аймаққа өсуінің түпкі мәні мен тарихы. ХХ ғасырдың 20–30-жылдарындағы индустрияландыру кезеңі елдің экономикалық және әлеуметтік құрылымында терең өзгерістерге әкеліп, Қазақстанды жаңа даму сатысына көтерді. Қазақ даласы осы кезеңде үлкен өзгерістерді бастан кешіріп, өндірістік әлеуетін арттыру жолында маңызды қадамдар жасады.

2. Индустрияландырудың алғышарттары және тарихи контекст

20 ғасырдың басында Қазақстан негізінен аграрлық колония рөлін атқарғанын атап өту маңызды. Кеңес өкіметінің орнауы мен оның индустриялық саясаттарының басталуы республикада табиғат байлықтарын игеру мен өндірісті дамытудың негізін қалады. Бұл өзгерістер Қазақстанды жай ауыл шаруашылығы аймағынан өндіріс және қалалық орталыққа айналдыру үшін алғышарттар дайындап, халықтың өмір сүру жағдайларын түбегейлі өзгертті. Осындай тарихи контекстте индустрияландыру – экономикалық жаңғырудың әрі саяси мақсаттардың айнасы болды.

3. 1920 жылдардың басындағы Қазақстанның экономикасы

1920 жылдардың басында Қазақстан экономикасы негізінен ауыл шаруашылығына тәуелді болды, бірақ бұл кезеңде өнеркәсіптік бастамалар да байқалды. Республикадағы алғашқы өнеркәсіп орындары негізінен жеңіл өнеркәсіп пен тамақ өндірісіне қатысты болды. Сонымен бірге, табиғи ресурстарды игеру жұмыстары да басталып, металлургия мен көмір өндірісі қарқын ала бастады. Бұл экономикалық құрылымдағы өзгерістер Қазақстанның индустрияландыру процесінің алғашқы іргетасын қалады, әрі кеңестік жоспарлы экономика аясында жаңа өндіріс жүйелерінің даму жолы ашылды.

4. Индустрияландыру саясатының негізгі мақсаттары

Индустрияландыру саясатының басты мақсаты – Қазақстанды аграрлық-шағын өндірістік аймақтан ірі өнеркәсіп орталығына айналдыру болды. Осыған байланысты, ауыр өнеркәсіп саласын дамыту міндеттері алға қойылып, экономикалық тәуелділікті азайту көзделді. Сонымен қатар, жаңа өндіріс ошақтарын салу және бар зауыттарды қайта құру арқылы экономиканың құрылымын күрделендіру мен жұмыс орындарын көбейту саясатында басым болды. Жергілікті кадрларды даярлауға ерекше көңіл бөлініп, өндірістік тәуелсіздікті қамтамасыз ету арқылы саяси және әлеуметтік тұрақтылықтың негізі қаланды.

5. Индустрияландыру кезеңдері: бастан нәтиже дейінгі үдеріс

1925 жылдан бастап индустрияландыру жіті жоспарлы түрде жүзеге асырылды. Алғашқы кезеңде республиканың экономикасын негізге ала отырып, жеңіл және азық-түлік өнеркәсібі дамыды. Кейіннен ауыр өнеркәсіпке басымдық беріліп, көмір, металлургия және машина жасау салаларын дамытуға көшу байқалды. Бұл үдеріс бірқатар кезеңдерге бөлініп, әр сатылы стратегиялық мақсаттар мен құралдарға негізделді. 1930-жылдардың ортасына қарай Қазақстанда ірі өнеркәсіп нысандары салынып, өндірістік қуат артты. Мұның бәрі республиканың экономикалық белгілерін түбірімен өзгертті.

6. Қазақстанда салынған ірі өнеркәсіп нысандары

1920-1930 жылдар аралығында Қазақстанда бірнеше ірі зауыттар мен фабрикалар салынды. Мысалы, Қарағанды көмір бассейнінде көмір өндіру көлемі өсті, жаңа шахталар құрылды. Сонымен қатар, металлургия саласында Балқаш мыс комбинатының негізі қаланды. Бұл өндіріс ошақтары жергілікті экономиканың қозғаушы күші болып, халықты жұмыспен қамтып, елдің өнеркәсіптік әлеуетін арттырды. Әр нысан заманауи технологиялар енгізіліп, өндіріс көлемін ұлғайтуға бағытталды, бұл Қазақстанның индустрияландыру стратегиясының табысты бөлігін көрсетті.

7. 1928–1939 жылдардағы негізгі өнеркәсіп көрсеткіштері

1928 жылдан 1939 жылға дейінгі аралықта өндіріс көлемі айтарлықтай өсіп, шикізат өндірісі күрт жақсарды. Қазақстан тарихы институтының мәліметтері көрсеткендей, бұл кезеңде өнеркәсіп өнімдерінің жалпы көлемі 9,5 есеге дейін артты. Бұл дерек индустрияландыру саясатының табысты әрі тиімді жүзеге асырылғанын дәлелдейді. Өнеркәсіптің өсуі экономиканың басқа салаларына да оң әсерін тигізіп, республикадағы әлеуметтік жағдайды жақсартуға ықпал етті.

8. Еңбек ресурстары және халық миграциясы

Индустрияландыру кезеңінде еңбек ресурстарының қажеттілігі артты, бұл миграцияның өршуіне себеп болды. Халықтың қалаларға ағылуы қала құрылысы мен коммуналдық қызметтердің дамуын талап етті. 1920-1930 жылдары еңбек күшінің құрылымы өзгеріп, ауылдық жерлерден өнеркәсіпке бет бұрған жастар саны көбейді. Бұл үрдіс урбанизацияның қарқынды дамуына алып келіп, жұмыс күшінің сапасын жақсартуға, сондай-ақ жаңа өндірістік технологияларды енгізуге мүмкіндік берді.

9. Өнеркәсіп нысандарының өсу динамикасы (1925–1939)

1925 жылдан 1939 жылға дейін кәсіпорындардың саны 11 есеге дейін өсті, бұл Қазақстандағы индустрияландырудың қарқынды дамуын нақты көрсетеді. Қазақстан статистика комитетінің деректері негізінде айтар болсақ, кәсіпорындардың жылдам өсуі технологиялық жаңартулар мен өндіріс көлемінің кеңеюімен байланысты. Бұл үрдіс жұмыс орындарының ұлғаюымен қоса, экономикалық тұрақтылық пен әлеуметтік дамуды қамтамасыз етті.

10. Қарағанды көмір бассейнінің республикалық мәні

Қарағанды көмір бассейні КСРО-ның ең ірі энергетикалық орталықтарының біріне айналды. Мұнда көмір өндірісі аралықтар бойы ұлттық маңызға ие болды, экономикаға айтарлықтай үлес қосты. 1931 жылдан бастап мұнда шахталарды механикаландыру жұмыстары жалғасты, жұмысшылар саны артты, өндірістік қуаттар өсіп, бұл аймақтың экономикалық дамуына серпін берді. Қарағанды көмірі еліміздің өнеркәсіптің құрылуына негіз болғандығын атап айту керек.

11. Жаңа технологиялар мен жаңашылдықтардың енгізілуі

Индустрияландыру кезеңінде кен өндіру саласында электрлендіру кеңінен қолданылып, бұл еңбек өнімділігін айтарлықтай арттырды. Сонымен қатар, тау-кен машиналары мен заманауи зауыт құрал-жабдықтары енгізіліп, жұмысшылардың ауыр еңбегін жеңілдетті, өндіріс тиімділігін арттырды. Автоматтандыру жүйелері өндірістің сенімділігі мен жылдамдығын қамтамасыз етіп, адамның араласуын азайтты. Бұл ғылыми-техникалық прогрестің нәтижесінде Қазақстан өнеркәсібі жаңа технологияларды қабылдап, өндіріс деңгейін арттыруға қол жеткізді.

12. Шетелдік мамандар мен кеңестік инженерлердің ықпалы

Индустрияландырудың сәтті жүзеге асуында шетелдік мамандар мен кеңестік инженерлердің үлесі зор болды. Олар қазақстандық өндірістердің құрылымдық және техникалық әлеуетін қалыптастыруда үлкен тәжірибе мен білімін ұсынды. Бұл мамандар жаңа технологиялар мен ұйымдастыру тәсілдерін енгізіп, кадрлар даярлауда кеңес берді. Осылайша, өндірістің дамуына халықаралық тәжірибе қосылып, Қазақстан индустриясының заманауи стандарттарға сай болуына үлкен серпін берілді.

13. Әйелдер мен жастардың өнеркәсіптегі орны

Индустрияландыру кезеңінде әйелдердің өндірісте белсенділігі артты, олардың саны үш есеге дейін өсті. Бұл еңбек нарығын икемді әрі көпжақты етеді. Сонымен қатар, жастар арасында өндірістік және техникалық мамандықтарға деген қызығушылық оянып, арнайы ұйымдар құрылды. Бұл ұрпақтар арасындағы еңбек сабақтастығын қамтамасыз етіп, келешек инженерлер мен жұмысшылар кадрларын дайындауға мүмкіндік берді. Әлеуметтік жаңару нәтижесінде әйелдер мен жастар еңбек күшінің негізгі құрамдасына айналып, экономикалық дамудың негізіне айналды.

14. Қала тұрғындарының өсуі (1926–1939)

1926-1939 жылдар аралығында Қазақстандағы қала тұрғындарының саны мен үлесі едәуір өсті. ҚР Ұлттық Статистика бюросының деректері бойынша, бұл кезеңде қала тұрғындары саны екі есеге жуық көбейді. Урбанизацияның қарқынды дамуы нәтиже беріп, қалалардағы қоғамдық және өндірістік инфрақұрылым қарқынды кеңейді. Мұның өзі индустрияландыру мен экономикалық қалалану үдерістерінің көрсеткіші болып табылады. Қалалардың өсуі халықтың әлеуметтік-экономикалық өмір салтын түбірімен өзгертуге ықпал етті.

15. Экономикалық құрылымдағы өзгерістер

ХХ ғасырдың 20–30-жылдарында ауыл шаруашылығынан ауыр өнеркәсіп пен өңдеуші салаларға өту экономикалық құрылымның түбегейлі өзгеруіне алып келді. Жаңа өндіріс бағыттары пайда болып, сауда мен транспорт секторлары да қарқынды дамыды. Бұл өндірістің нәтижелілігін арттырып, өнімді тұтынушыларға жеткізуді жеңілдетті. Өңдеуші өнеркәсіптің өсуі еңбек бөлінісінің жаңа формаларын қалыптастырып, мамандандырылған кәсіпорындардың санын көбейтті. Сонымен бірге, инфрақұрылымның кеңеюі ауыл мен қала арасындағы байланысты нығайтып, экономикалық интеграцияны тереңдетуге жағдай жасады.

16. Экологиялық және әлеуметтік салдарлар

Көмір мен металл өндірудің қарқынды өсуі ХХ ғасырдың алғашқы жартысында Қазақстанның табиғи ортасына ауыр әсер етті. Өндіріс орындары көбейген сайын, ауа құрамындағы зиянды бөлшектердің мөлшері артты, ал өзендер мен су көздері өндіріс қалдықтарымен ластанды. Бұл экологиялық жағдайлар ауыл шаруашылығы мен тұрмыстық қажеттіліктерге теріс ықпал етті. Сонымен қатар, жылдам дамыған индустрия қалаларда тұрғын үй тапшылығын туындатты. Қала тұрғындарының әлеуметтік жағдайы төмендеп, жұмыссыздық мәселесі өршіп, ол өз кезегінде әлеуметтік теңсіздікті күшейтіп, тұрғындар арасында әлеуметтік шиеленістер мен наразылықтар орын алды. Бұл кезең индустрияландырудың дамуымен бірге туындаған әлеуметтік-экономикалық мәселелердің айқын көрінісі болды.

17. Индустрияландыру саясатының кемшіліктері және сын-пікірлер

Отандық индустрия негізінен шикізатқа бағытталып, толықтай дайын өнім өндіру деңгейі жетілмеді. Бұл республиканың экономикасын кешенді дамытуға кедергі жасады. Сол заманда кадрлық саясат та әлсіз болды: жергілікті мамандарды даярлау қарқыны төмен, сондықтан кәсіпорындарға білікті кадрлар тапшылығы байқалды. Орталықтандырылған жоспарлау жүйесі көптеген өндірістік көрсеткіштерге жетуге мүмкіндік бергенімен, әлеуметтік мәселелерді – атап айтқанда, жұмысшылардың жалақысы мен жартылай тұрмыстық жағдайларының төмен болуын назардан тыс қалдырды. Бұл кемшіліктер жұмысшылар арасында көңілсіздік туғызып, индустриалды дамудың тұрақтылығына сын тастаған.

18. Жергілікті халықтың қатысуы мен ұлттық кадрлар

Индустрияландыру процесі қазақ жұмысшыларының өндірістегі үлесін арттырды. Дегенмен, көпшілік басшылық лауазымдар шет елдік немесе басқа этностарға тиесілі болды. Бұл аралас ұлттардың өндірістік ортада қарым-қатынас жасауына, тәжірибе алмасуына жағдай тудырды. Жастарға техникалық білім мен кәсіби дағдыларды меңгерту үшін арнайы шақырулар мен оқыту бағдарламалары ұйымдастырылды. Әйтсе де, кадрлық дайындықта теңсіздік байқалып, кейбір топтар оқуға тең қол жеткізе алмады, бұл кадрлық саясаттағы кемшіліктердің бір көрінісі болды. Әлеуметтік бірлік пен ұлттық кадрлық әлеуетті дамыту мақсатында бұл мәселелерді шешу бүгінгі күннің өзекті міндеті болып отыр.

19. Қазақстан индустриясының КСРО экономикасындағы орны

Қазақстан 1939 жылы мыс қорыту өндірісінде 44,6 мың тоннаға жетті, бұл көрсеткіш республикаға КСРО-ның металл өндіруші ірі аймақтары қатарына қосылуға мүмкіндік берді. Бұл сандар халықтық индустрияның қарқынды дамуы мен техникалық базаны нығайтудағы үлкен жұмысты айғақтайды. Қазақстанның экономикалық рөлі осы кезеңде айқын көрініп, оның ресурстарын тиімді пайдалану арқылы Кеңес Одағының жалпы металл өндірісін қамтамасыз еткен маңызды кәсіпорындары құрылды. "Қазақстан тарихы институты" мәліметтеріне сүйенсек, бұл жетістік индустрияландырудың сәтті бағыттарының бірі әрі республиканың экономикалық тәуелсіздігін нығайтуда маңызды болды.

20. Индустрияландырудың тарихи маңызы мен заманауи сабақтары

Қазақстандағы индустрияландыру әлеуметтік және экономикалық дамудың іргетасын қалаған тарихи кезең болды. Ол жаңа технологияларды енгізіп, кадрлық әлеуетін арттырды, осылайша республика индустриалды даму жолында тік тұра алды. Бұл тәжірибе бүгінгі даму стратегиясының негізі болып табылады: индустрияны әртараптандыру, заманауи технологияларды пайдалану және кадрларды дайындауды жетілдіру арқылы елдің экономикалық тұрақтылығы мен өркендеуіне ықпал етеді. Индустрияландыру кезеңінен алынған тарихи сабақтар еліміздің болашағына бағыт сілтеп, экономикалық өсімге негіз қалайды.

Дереккөздер

История Казахстана: Учебное пособие / Под ред. К.Ж. Шаманаева. — Алматы: Қазақ университеті, 2010.

Егоров В.Ф. Индустриализация СССР и Казахстана в 1920–30-х гг. — Алматы: Экономика Казахстана, 2005.

Хроника индустриализации Казахстана: Документы и материалы / Сост. Н.Б. Калиева. — Нур-Султан: Казахстан тарихы институты, 2015.

Статистический сборник «Экономика Казахстана (1928–1939)» — Алматы: Статистический комитет РК, 1998.

Казахстан в советский период / Под ред. М.Ж. Бекежана. — Алматы: Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2012.

Қазақстан тарихы институты. Қазақстанның өнеркәсіп даму тарихы, Алматы: 2020.

Нұрғалиев Т. Қазақстан экономикасының индустрияландыру кезеңі, Астана: 2018.

Әкімбаев А. Индустриализация және әлеуметтік өзгерістер, ҚазҰУ жарияланымы, 2019.

Сағындық Қ. Экологиялық мәселелер және индустрияландыру, ЭКО журналы, 2021.