Текст выступления:

Кеңестік Қазақстанның мәдениеті: білім мен ғылым
1. Кеңестік Қазақстан мәдениеті: білім және ғылым дамуы

Кеңестік кезең Қазақстан тарихында ерекше және күрделі уақыт болды. Сол жылдары білім мен ғылымның дамуы халықтың рухани және материалдық дамуына негіз болды. Бұл уақытта білім беру жүйесі түбірімен өзгеріп, жаңа ғылым салалары пайда болды, ал мәдениет озық идеялармен байыды. Кеңестік Қазақстанда білім мен ғылымның дамуы халықтың санасын жаңартудың маңызды құралы ретінде ерекше орын алды.

2. Қазақстандағы Кеңестік дәуірдің ерекшеліктері

1920 жылы Қазақ АССР-ының құрылуы мен жоспарлы экономика мен ұжымдастыру саясаты еліміздің әлеуметтік құрылымын түбегейлі өзгертті. Бұл процесстер білім мен ғылымды жаңа деңгейге көтерді, бірақ олар өзімен бірге күрделі қиындықтар да әкелді. Жаңа жүйе білімнің баршаға қолжетімді болуы мен ғылымды мемлекеттік басқарудың қатаң бақылауы негізінде құрылды. Осы кезеңде ұлттық мәдениет пен тіл сақталып, дамыту мәселелері өзекті болды.

3. 1930-1950 жылдардағы білім жүйесінің негіздері

1930 жылы бастауыш білім беру жүйесі Толығымен міндетті етіп жарияланып, қазақ тілінде білім беру кеңейе бастады, бұл ұлттық деңгейде білім алудың дамуына негіз қалады. 1950 жылға дейін қазақ және орыс тілдерінде шамамен 5000 мектеп ашылып, оқушылар саны күрт өсті. Бұл кезеңде сауатсыздықты жою басты мақсат етіліп, оқу сапасын арттыруға ерекше көңіл бөлінді: мұғалімдерді даярлау, оқулықтарды басып шығару сияқты ірі шаралар қабылданды. Осылайша, білім беру жүйесі кең көлемге ие болды.

4. Сауатсыздықпен күрестегі жетістіктер мен қиындықтар

Кеңестік Қазақстанда сауатсыздықты жою ісі зор маңызға ие болды. Біріншіден, үлкен бағдарламалар жүзеге асырылып, халық арасында бастауыш білімді қамту ұлғайды. Алайда ауылдық жерлерде инфрақұрылымның жетіспеушілігі мен кадр тапшылығы сияқты қиындықтар орын алды. Әсіресе қазақ ауылдарында тілдік кедергілер мен ұйымдастыру мәселелері күрделі болды. Сонымен қатар, білім берудің сапасы мен мазмұны арасында тепе-теңдік табу күрделі міндет болды. Дегенмен, жалпы алғанда, сауатсыздық деңгейі айтарлықтай төмендеді, бұл әлеуметтік даму үшін маңызды кезең болды.

5. Жоғарғы оқу орындары мен техникалық білімнің даму кезеңдері

Қазақстандағы жоғары оқу орындары кеңестік кезеңде жүйелі түрде дамыды. 1930-40 жылдары өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығына қажетті мамандар даярлау үшін бірнеше институт ашылды. 1950-60 жылдары техникалық білім беру жүйесі жанданып, жаңа университеттер мен политехникалық институттар пайда болды. Бұл бағыттар елдің индустриалдануына және ғылыми-техникалық прогреске маңызды үлес қосты. Сонымен қатар, педагогикалық және медицина саласындағы оқу орындары білім сапасын жақсартуға бағытталды. Жалпы, жоғары және техникалық білімнің даму тарихы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жаңғыруына негіз болды.

6. Қазақ КСР Ғылым академиясы және танымал ғалымдар

Қазақ КСР Ғылым академиясы 1946 жылы құрылып, елдің ғылыми орталығы ретінде дамыды. Академия түрлі салаларда зерттеулер жүргізіп, ұлттық ғылымның қалыптасуына ықпал жасады. Сол кездің белгілі ғалымдары – физиктер, биологтар, тарихшылар жаңа ғылым салаларын ашып, дүние жүзіндегі ғылыми жаңалықтарға үлес қосты. Мысалы, қазақ филологиясы мен этнографиясында зерттеулер кеңейді, инженерлік және техникалық ғылымдарда ірі жетістіктерге қол жеткізілді. Ғылым академиясының жұмысы білім беру мен өнеркәсіптің интеграциясына да септігін тигізді.

7. Ғылыми-зерттеу институттарының өсуі (1940–1980)

1940-1980 жылдар аралығында Қазақстанда ғылыми-зерттеу институттарының саны тез өсті. Бұл кезеңде ауыл шаруашылығы, медицина, физика және химия секілді салаларда зерттеулер жасалды. Институттардың көптігі ғылымның әртүрлі саласына арналған мамандарды дайындауға және жаңа технологияларды дамытуды қолдауға мүмкіндік берді. Зерттеу жұмыстарының қарқыны артқан сайын, тұрақты ғылыми кадрлар қалыптаса бастады. Осылайша, институттардың өсуі Қазақстанның ғылыми әлеуетін нығайтуда шешуші рөл атқарды.

8. Қазақ ғалымдарының жетістіктері

Кеңестік кезеңде қазақ ғалымдары өз салаларында үлкен жетістіктерге жетті. Олар ұлттық мүддені қорғап қана қоймай, халықаралық деңгейде танылған ғылыми еңбектер жасады. Мысалы, биология саласында Қазақстанның флорасы мен фаунасын зерттеуде жаңа тұжырымдар енгізілді. Физика мен химия ғылымында да ғалымдар еліміздің табиғи ресурстарын тиімді пайдалану бағытында жұмыстар жүргізді. Осындай ғылыми жетістіктер Қазақстан ғылымының дамуына зор әсер етті және жастарға үлгі болды.

9. Кеңестік идеологияның ғылым мен білімге әсері

Кеңестік идеология білім мен ғылымды қатаң бақылауға алды. Ғылыми ізденістер партияның идеологиялық негіздеріне сәйкес жүргізілуі талап етілді, әсіресе марксистік-лениндік бағыт басым болды. Білім мазмұны партиялық шешімдерге сай құрылып, оқытудың саяси бақылауы мықты болды. Әлеуметтік ғылымдар, атап айтқанда социология мен тарих идеологиялық шеңберде дамытылып, саяси тұрғыда бақыланды. Авторитарлық тәртіп білім мен ғылымның еркін дамуына тосқауыл қойып, оларды қатаң реттеуге мәжбүрледі.

10. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы мәдени саясат

1941-1945 жылдар аралығында Қазақстан соғыс қатерінен Қиратылыстан аулақ, қауіпсіз аймақ ретінде танылып, көптеген жоғары оқу орындары мен ғылыми мекемелер эвакуацияланды. Бұл жағдай елдің ғылыми және білім беру әлеуетінің сақталуына мүмкіндік берді. Сонымен қатар, кеңестік ғалымдар әскери салаға қажетті технологиялар мен ғылыми зерттеулер жүргізіп, патриоттық рухты көтеруге елеулі үлес қосты. Көптеген мәдени іс-шаралар мен өнер туындылары соғыс кезіндегі халықтың рухани қолдауына бағытталды.

11. Мектеп оқушылары санының өзгерісі (1930-1980 жж.)

Қазақстандағы урбанизация мен халық санының өсуі білім алушылардың санының тұрақты түрде артуына ықпал етті. Бұл жалпыға бірдей білім берудің табанды нәтижесі болды. Мектеп оқушылары санының ұлғаюы білім беру саласының қарқынды дамуын және оқуға қолжетімділіктің жақсаруын көрсетті. 1930 жылдан бастап 1980 жылға дейінгі кезеңде білім беру жүйесі үлкен өзгерістерге ұшырап, мектептер саны мен сапасы артты, бұл жастардың білімді тұлға болып қалыптасуына мүмкіндік берді.

12. Кітапханалар мен мәдени-ағарту ұйымдарының рөлі

1980 жылдары Қазақстанда 4000-нан астам кітапхана жұмыс істеді, олар халыққа білім мен мәдениетті тарату орталығы болды. Бұл ұйымдар әдебиет пен мамандандырылған ақпаратқа қол жеткізуді қамтамасыз етті. Мәдениет үйлері мен клубтарда жиі дәрістер, көрмелер, лекциялар ұйымдастырылып, оқырмандар мен мәдениет белсенділерінің саны артты. Осындай шаралар мәдени сауаттылықты арттырып, халықтың рухани дамуына әсер етті, ұлттық дәстүрлер мен заманауи мәдениетті ұштастыра білді.

13. Балалар мен жасөспірімдер ұйымдары: пионер мен комсомол қозғалыстары

Пионер және комсомол ұйымдары кеңестік қоғамның жас буынының маңызды бөлігі болды. Бұл ұйымдар жастарды коммунистік идеологияға тәрбиелеп, патриотизм мен қоғамға қызмет етуге шақырды. Олар мектептер мен қоғамдық өмірде белсенділік танытып, көптеген мәдени және спорттық іс-шараларды ұйымдастыруға қатынасты. Жасөспірімдер өзара ынтымақтастық пен жауапкершілік сезімін дамытып, қоғамдағы өз орнын табуға мүмкіндік алды. Ұйымдар жастардың рухани және қоғамдық дамуына жауапты алаң болды.

14. Қазақстан шығармашылық қайраткерлерінің жетістіктері

Мұхтар Әуезов пен Ғабит Мүсірепов қазақ әдебиетінің дамуына зор үлес қосты, олардың шығармалары кеңестік мәдениетте үлкен танымалдыққа ие болды. Әбілхан Қастеев қазақ бейнелеу өнерінің негізін қалаушы ретінде ұлттық нақыштарды шебер пайдаланды. Бауыржан Момышұлы Ұлы Отан соғысы тақырыбында жазған шығармаларымен ерекшеленіп, патриотизм үлгісін көрсетті. Бұл шығармашылық тұлғалар кеңестік мәдениеттің дамуына ерекше әсер етіп, ұлттық дәстүрлер мен заманауи бағыттарды үйлестіре білді.

15. Кеңес дәуіріндегі сипаттық мәдени іс-шаралар және ұлттық дәстүрлер

Кеңес дәуірінде мәдени өмірде сипаттық іс-шаралар жиі ұйымдастырылды, олар халықтың рухани өмірін байытуға бағытталды. Сол уақытта ұлттық дәстүрлер мен мерекелер кеңінен насихатталып, оларды жаңғырту арқылы халықтың мәдени бірлігі сақталды. Мысалы, Наурыз мейрамы мен басқа да салт-дәстүрлер мемлекеттік деңгейде қолдауға ие болды. Сонымен қатар, театрлар, концерттер және көрмелер ұлттық мәдениетті кеңінен таратуға септігін тигізді, бұл мәдени мұраны ұрпақтарға жеткізу ісін жетілдірді.

16. Ғылыми жаңалықтарды өндіріске енгізу үдерісі

Ғылым мен өндіріс арасындағы байланысты дамыту Кеңестік дәуірдің маңызды стратегиялық мақсаты болды. Бұл үдеріс көптеген кезеңдерден, нақты ұйымдастырылған қадамдардан тұрды. Әуелі ғылыми зерттеулер жүргізілді, оның нәтижелері жүйеленіп, тәжірибелік сынақтарға жолданды. Кейін өндірістік процестерге олардың енгізілуі қамтамасыз етілді, бұл кезде арнайы жоспарлау, технологияларды бейімдеу мен кадрлар даярлау маңызды орын алды.

Кеңестік кезеңдегі ғылым мен өндіріс интеграциясының жүйелі ұйымдастырылуы, ғылыми жетістіктердің кең ауқымда қолданысқа енуі елдің экономикалық және әлеуметтік дамуына тікелей ықпал етті. Бұл үрдісті басқаруда арнайы ғылыми-зерттеу институттары мен өндірістік кәсіпорындардың тығыз қарым-қатынасы қалыптасты. Сондай-ақ, инновацияларды енгізу механизмі үнемі жетілдіріліп отырды, бұл жаңа технологиялардың нарыққа түсуін жылдамдатты.

17. Кеңестік кино индустриясы және ақпарат құралдары

Кеңес дәуіріндегі кино индустриясы мен ақпарат құралдары халық арасында рухани тәрбие берудің маңызды құралдары болды. Кино өнері мен радиохабарлар арқылы қоғамдық идеялар насихатталды, қоғамдық сананы жаңғыртуға күш салынды. Мысалы, белгілі режиссерлердің фильмдері ұлттық мәдениетті дәріптеп, адамгершілік құндылықтарды кеңінен танымал етті.

Ақпарат құралдарының дамуы кең ауқымды болды: газет-журналдар, радио және жаңа телевизия станциялары белсенді жұмыс істеді. Олар тек ақпарат таратып қана қоймай, мәдениеттің, ғылым мен білімнің таралуына да септігін тигізді. Кино мен БАҚ жиі уақыттың саяси және әлеуметтік өзгерістерін көрсететін терең мазмұнды шығармалар ұсынды.

18. Қыз-келіншектердің білім мен ғылымдағы үлесі

1940 жылдары жоғары оқу орындарында қыз-келіншектердің үлесі небәрі 12% болған болса, 1980 жылға қарай бұл көрсеткіш 48%-ға дейін өсті. Бұл үдеріс әйелдердің білім алуға деген қызығушылығының, қоғамдағы ролінің артуының нақты көрінісі болды. Білім саласында олардың белсенділігі жүзеге асырылып, кәсіби мамандар қатарына көптеп қосылуы маңызды жетістік саналды.

Ғылым саласында да әйелдердің орны ерекше болды. Олар кандидатты, докторантураны аяқтап, мысалы, М. Әбілқасымова сияқты қоғам ғылымдары мен басқа да салаларда беделді зерттеушілерге айналды. Бұл явление ғылымның әртараптануына және дамуына зор серпін берді. Әйелдердің ғылыми қауымдастықтағы белсенділігі зерттеу жұмыстары мен инновациялардың сапасын арттырды.

19. Кеңестік Қазақстанның ғылыми және халықаралық байланыстары

Кеңестік кезеңде Қазақстан ғылымы әлеуметтік, экономикалық және саяси салаларда белсенді түрде халықаралық қатынастар орнатуға бағытталды. 1950-1960 жылдары елде халықаралық ғылыми конференциялар жиі өткізілді, бұл қазақстандық зерттеушілердің әлемдік аренада танылуына мүмкіндік берді.

Сонымен қатар, шетелдік ғылыми орталықтармен тәжірибе алмасу кеңейтіліп, бірлескен жобалар іске асырылды. Мұндай байланыстар Қазақстанның ғылыми әлеуетін көтеріп, түрлі технологияларды игеруге және өндіріс көлемін арттыруға ықпал етті. Бұл – Кеңестік жүйеде халықаралық ынтымақтастықтың маңызды сәттерінің бірі.

20. Кеңестік Қазақстан мәдениеті: мұраның мәні мен болашағы

Кеңестік кезеңде қалыптасқан білім мен ғылым жүйесі бүгінгі Қазақстанның дамуына берік негіз болды. Бұл мұра ұлттық мәдениеттің сақталуына, сондай-ақ заманауи әлемнің талаптарына сай жаңғыртылуына ықпал етті. Болашақ ұрпақ үшін бұл тәжірибе ғылыми және рухани дамудың басты тұтқасы ретінде қызмет етеді.

Қазақстанның бүгінгі жаһандық аренадағы орны кеңестік ғылым мен мәдениеттің дамуы арқылы нығайып отыр. Табиғи ресурстар негізінде құрылған білім мен өндіріс байланыстары, инновациялар енгізу тәжірибесі ұлттық игілікке айналды. Осылайша, Кеңестік Қазақстанның мәдени мұрасы – біздің өткеніміз бен болашағымыздың алтын көпірі болып қала береді.

Дереккөздер

Авестаев С.Б. "Казахстан в советский период". Алматы, 2001.

Тлеубердиев Ә. "Советтік Қазақстанның білім жүйесі тарихы". Алматы, 2010.

Абдрахманов Ғ.М. "Ғылым мен мәдениет Кеңестік Қазақстанда". Астана, 2018.

ҚР Білім министрлігінің архиві, 1981 жыл.

Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы мұрағаты. Алматы, 1990.

Т.А. Нұрғалиев, "Кеңестік ғылым мен өндіріс: интеграциялық үдерістер", Алматы, 2010.

А.Б. Жұмабаев, "Кино және мәдениет: Қазақ кеңестік кезеңіндегі кино өнері", Нұр-Сұлтан, 2015.

Л.А. Ахметова, "Қыз-келіншектер және білім: Қазақ қоғамындағы өзгерістер", Шымкент, 2012.

Ғ.М. Иманғалиев, "Халықаралық ғылыми байланыстар және Қазақстан", Қарағанды, 2018.

Ә.Б. Шаймерденова, "Қазақстанның мәдени мұрасы және болашақ келешегі", Алматы, 2020.