Текст выступления:

Әскери коммунизм саясатынан жаңа экономикалық саясатқа көшу
1. Әскери коммунизмнен Жаңа экономикалық саясатқа көшу: басты тақырыптар мен кезеңдер

XX ғасыр басындағы Кеңес Одағы мен Қазақстанның тарихында экономикалық-әлеуметтік өзгерістер терең және күрделі сипатқа ие болды. Бұл кезеңде елдің ұлы мақсаттары мен саяси бағыттары екі түрлі экономикалық жүйенің - әскери коммунизм мен Жаңа экономикалық саясаттың аралығында қалыптасып, халықтың тұрмыс-тіршілігіне, өндіріс пен шаруашылыққа айтарлықтай ықпал етті. Осыған байланысты бүгінгі баяндамамызда осы кезеңдердің негізгі ерекшеліктерін, олардың себептері мен салдарын талдаймыз.

2. 1917-1921 жж. Кеңес Одағы мен Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық ахуал

Октябрь революциясы мен азамат соғысы Қазақ жерін қатты күйзетті. Өндіріс орындары тоқтап, ауыл шаруашылығы көптеген қиыншылықтарды бастан кешірді. Осы уақыттарда ауыл мен қала тұрғындары ауыр жағдайға тап болды, тамақ тапшылығы мен індеттер тарады. Халықтың күнделікті тұрмысы күрт нашарлап, көптеген азаматтардың өмірі қиындыққа ұшырады. Бұл кезеңдегі күрделі әлеуметтік және экономикалық ахуал, жан-жақты реформаларды жасау қажеттілігін туғызды.

3. Әскери коммунизмнің негізгі белгілері

Әскери коммунизм кезеңі – 1918-1921 жылдар арасындағы Кеңес Одағындағы экономикалық тәжірибе еді. Оның басты ерекшелігі ретінде мемлекет шаруашылықтың негізгі салаларын түгелдей бақылауға алып, азық-түлік пен индустрия өнімдерін күштеп алуға баса назар аударды. Реквизиция жүйесі енгізіліп, ауыл шаруашылығы өнімдері мемлекет қажеттіліктеріне жұмсалды, нарықтық қатынастар толығымен жойылды. Бұл тәсіл елдегі азық-түлік тапшылығы мен аштықты күрделендіріп, әлеуметтік қысымның артуына себеп болды.

4. Әскери коммунизмнің басты шаралары

1918 жылы реквизиция жүйесі енгізіліп, шаруалардан азық-түлік мәжбүрлі түрде алына бастады. 1919-1920 жылдары фабрикалар мен зауыттар ұлттықдандырылды, бұл өнеркәсіптің мемлекет қадағалауына өтуін қамтамасыз етті. 1920 ж. азық-түлік салығы енгізіліп, нарықтық қатынастар толық тоқтатылды. Осы шаралар ұлттық экономикада жоспарлы жүйенің қалыптасуына түрткін болды, бірақ халықтың қарсылығы мен ауыр экономикалық қиындықтар жойылмады.

5. Қазақстанда әскери коммунизмнің енгізілу себептері

Қазақстанда әскери коммунизм енгізу бірнеше факторлармен түсіндіріледі. Біріншіден, азамат соғысы жағдайында жанармай, азық-түлік секілді стратегиялық ресурстарды жедел түрде жинақтау қажеттілігі пайда болды. Екіншіден, жаңа кеңестік билікке қарсы болған бұқаралардың қарсылығын басу мақсатында ұлттық шаруашылық толық бақылауға алынды. Үшіншіден, Қазақстандағы ұжымдастыру мен әлеуметтік инженерия идеологиясының алғашқы қадамдары осылай жүзеге асты, бұл биліктің саяси мақсаттарына сай болды.

6. Халық тұрмысына әскери коммунизмнің әсері

Ашаршылық 1921-1922 жылдарында миллиондаған адам қырылды, ауыл шаруашылық өнімдері айтарлықтай төмендеді. Қалаларда халық саны күрт азайып, олардың тұрмыс сапасы әлсіреді. Тамбов пен Кронштадттағы көтерілістер мұның билікке қарсы наразылықтың кең тарағанын көрсетті. Аштық пен саяси қысым азаматтардың сенімін жоғалтып, қоғамда тұрақсыздық деңгейі өсті.

7. Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштердің өзгерісі (1913-1921)

1913 пен 1921 жылдар аралығындағы өндірістік және демографиялық көрсеткіштер күрт төмендеді. Өнеркәсіп өнімінің көлемі айтарлықтай азайды, халық саны кеміп, экономикалық жағдайлардың қиындағанын байқатты. Бұл кезеңде Қазақстанның шаруашылық жүйесі мен халықтың тұрмыс деңгейі тұралағаны анықталды. Осындай деректерге сүйенсек, елдің тұрақты дамуы үшін экономикалық реформалар жасау қажеттігі туындады.

8. Шаруалар мен жұмысшылардың наразылығы

1920 жылдары Қазақстанда саладағылардың наразылық әрекеттері жиілеп, олар әлеуметтік әрі экономикалық қиындықтарға қарсы шықты. Аштық пен мәжбүрлі жинақтау шаралары, ауыр еңбек жағдайлары бұл наразылықтарға себеп болды. Бірқатар көтерілістер мен ереуілдер орын алды, бұл Кеңес үкіметінің саясатын қайта қарауға мәжбүр етті.

9. Кронштадт көтерілісі және оның Қазақстандағы салдары

1921 жылы Кронштадт көтерілісі Кеңес үкіметінің кеңестік құрылымдарына деген сенімнің азайғанын көрсетті. Бұл оқиға бүкіл Кеңес Одағында, оның ішінде Қазақстанда да әлеуметтік-саяси шиеленіске себеп болды. Кронштадт оқиғасы Жаңа экономикалық саясаттың енгізілуіне түрткі болды, себебі ол мемлекеттік биліктің экономикалық және әлеуметтік жүйесін түбегейлі өзгерту қажеттігін дәлелдеді.

10. Әскери коммунизм кезеңінің экономикалық және әлеуметтік дағдарысы

Бұл кезеңде өнеркәсіп өнімінің өндірісі күрт төмендеді, ауыл шаруашылығы тоқырап, азық-түлік тапшылығы мен аштық өрши түсті. Халық арасында билікке қарсы жаппай наразылықтар мен көтерілістер орын алып, қоғамдық тұрақтылықты бұзды. Аштық пен жұқпалы аурулардың таралуы халық санын айтарлықтай азайтты, бұл әлеуметтік дағдарысты одан әрі ұлғайтты.

11. Жаңа экономикалық саясатқа көшу қажеттілігінің себептері

Экономикалық тұрақсыздық өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының төмендеуіне әкелді, сондықтан өндірісті тез арада қалпына келтіру қажет болды. Халық арасында саяси және экономикалық наразылық күшейіп, Кеңес үкіметіне сенім азайды, бұл саяси тұрақтылықты сақтау үшін реформаларды ұсынды. Сонымен қатар нарықтық қатынастар жанданып, шағын және орта кәсіпкерлікті дамытуға жол ашылды, бұл экономиканың әртараптануына септігін тигізді.

12. ЖЭС енгізу процесінің негізгі оқиғалары

ЖЭС енгізілуімен 1921 жылы азық-түлік салығы енгізіліп, шаруалар өнімдерін еркін сата бастады. Бұл нарықтық қатынастардың қайта жандануына жол ашты. Бұған қоса, жеке кәсіпкерлік пен кәсіби іс-әрекеттерге рұқсат беріліп, шағын және орта бизнес дамыды. Осы реформалар арқылы экономикадағы жоспарлы және нарықтық элементтер үйлесім тапты.

13. Жаңа экономикалық саясаттың (ЖЭС) негізгі шаралары

Реквизиция орнына азық-түлік салығы енгізіліп, бұл шаруалардың өнімін еркін нарыққа шығаруға мүмкіндік берді. Шағын және орта кәсіпкерлікке жекеменшік пен кәсіби өнім жасауға рұқсат беріліп, нарық қатынастары қайта жандандырылды. Сонымен қатар, мемлекет пен жеке меншік қатар өмір сүріп, экономикада жоспарланған және нарықтық жүйелердің үйлесімділігі орнады.

14. Ауыл шаруашылығындағы ЖЭС жаңалықтары

Ауыл шаруашылығында ЖЭС кезеңінде өнімділік артқанын байқауға болады. Азаматтар өздерінің еркіндігін кеңейтіп, өнімдерін нарықта сата білді. Сондай-ақ, ауыл шаруашылығында тың серпілістер болды – механизация мен жаңа технологияларды енгізу басталды. Бұл өзгерістер ауылдың экономикалық өмірін жақсартып, халықтың әлеуметтік жағдайына оң ықпал етті.

15. ЖЭС кезеңіндегі экономиканың қалпына келу динамикасы

ЖЭС енгізілуімен өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында айтарлықтай өсім байқалды, бұл экономиканың қалыптасуына және тұрақтылығына септігін тигізді. Деректер ЖЭС-тің экономикаға оң әсерін және халықтың өмір сапасының жақсарғанын дәлелдейді. Осы реформалар қоғамның тұрақты дамуын қамтамасыз етіп, жаңа экономикалық жүйенің негізін қалады.

16. ЖЭС қоғамға тигізген әлеуметтік пайдасы

ЖЭС кезеңі, яғни Жаңа экономикалық саясат кезеңі, Қазақстан қоғамындағы маңызды әлеуметтік өзгерістерге жол ашты. Біріншіден, ол халықтың тұрмыс деңгейін біршама жақсартты. Бұл кезеңде ауыл шаруашылығында ұжымдастыруға дейінгі серпін қалыптасты, жеке кәсіпкерліктің көбеюі және кооперативтік ұйымдардың құрылуы халықтың әлеуметтік жағдайын көтеруге септігін тигізді. Екіншіден, ЖЭС кезінде көптеген жаңа жұмыс орындары пайда болды, өндіріс көлемі артып, қала мен ауыл арасындағы байланыс күшейді. Сонымен қатар, білім беру мен денсаулық сақтау салаларына мемлекеттік қолдау артты, бұл да халықтың әлеуметтік әл-ауқатын жақсартты. Осылайша, ЖЭС өзі білім мен мәдениеттің дамуындағы маңызды кезеңдердің бірі болды және қоғамның әлеуметтік бірлік пен тұрақтылығын нығайтты.

17. ЖЭС-ке көшу үдерісінің негізгі кезеңдері

ЖЭС-ке көшу күрделі әрі көп сатылы процесс болды, оның әр кезеңі Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық құрылымдардың өзгеруін көрсетті. Бастапқы кезеңде соғыстан кейінгі экономикалық дағдарыс пен азық-түлік тапшылығы салдарынан халықтың тұрмысы төмен болды. Кейінгі кезеңде ЖЭС саясаты енгізіліп, жеке кәсіпкерлік пен нарықтық элементтерге мүмкіндік берілді. Бұл өзгерістер ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіпті дамытуға бағытталды. Соңғы кезеңде ЖЭС-тің нәтижесінде әлеуметтік және экономикалық тұрақтылыққа қол жеткізіп, жоспарлы экономикаға қайта көшу басталды. Әр қадамда елдің әлеуметтік өзгертулеріне бейімделу және жаңа экономикалық міндеттерге сай келу маңызды болды. Өзгерістердің негізгі кезеңдері - дағдарыс, саясат енгізу, дамытушылық және қайта ұжымдастыру – бір-бірімен тығыз байланысты үрдістер ретінде байқалды.

18. ЖЭС кезеңіндегі кәсіпкерлік пен кооперативтер

ЖЭС кезінде кәсіпкерлік белсендігі артып, кооперативтер еліміздің экономикалық өмірінде маңызды орын алды. Бір мысал ретінде, кейбір ауылдарда құрылған тамақ өнімдерін шығару кооперативтері ауыл шаруашылығының өнімдерін тиімді өңдеп, нарыққа шығаруға мүмкіндік берді. Бұл кәсіпкерлік бастамалар ауыл шаруашылығымен айналысатын халықтың табысын арттыруға көмектесті. Сонымен қатар, кооперативтер өзара ынтымақтастықты нығайтып, өндірістік ресурстарды тиімді пайдалану жолдарын үйретті. Бұл үрдіс ауыл мен қаланың экономикалық байланысын жақсартты, сондай-ақ халықтың тұрмыс сапасын жақсартуға бағытталған жұмыс күшін жұмылдырды. ЖЭС кезеңіндегі кәсіпкерлік пен кооперативтердің дамуы Қазақстанның экономикалық құрылымын реформалаудағы негізгі факторлардың бірі болды.

19. ЖЭС-тің аяқталуы және оның тарихи мұрасы

ЖЭС кезеңінің аяқталуы 1928 жылы басталған орталықтандырылған жоспарлы экономикаға көшуімен тығыз байланысты болды, бұл кезде бесжылдық жоспарлар жүйесі қабылданды. Бұл жоспарлы жүйе экономикадағы әртараптандыру мен тиімділікті арттыруға бағытталды. ЖЭС Қазақстанда орта таптың қалыптасуына маңызды әсер етті, бұл белсенді кәсіпкерлік және кооперативтік құрылымдардың арқасында экономикада жаңа мүмкіндіктер ашылды. Сонымен қатар, ЖЭС тәжірибесі кеңестік экономикалық реформалардың негізін қалай отырып, кейінгі кезеңдерде дамудың стратегиялық бағыттарын анықтауға септігін тигізді. Осылайша, ЖЭС кезеңі біздің еліміздің даму тарихында экономикалық және әлеуметтік өзгерістердің маңызды кезеңі ретінде қалыптасты.

20. Кеңес дәуірі экономикалық саясатының сабақтары мен ЖЭС-тің ықпалы

Әскери коммунизм мен ЖЭС Қазақстанның экономикалық дамуына елеулі үлес қосты. Бұл кезеңдер халықтың тұрмыс сапасын жақсартуға ықпал етіп, ауыл мен қаланың дамуы үшін ерекше серпін берді. Бұрынғы күрделі дағдарыстардан кейінгі стабилизация мен экономикалық әртараптандыру Қазақ қоғамын жаңа даму деңгейіне көтерді. Сонымен қатар, бұл саяси-экономикалық тәжірибе келесі кезеңдерде экономикалық саясатты қалыптастыруға маңызды сабақтар берді. ЖЭС және әскери коммунизм дәстүрлері Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық тарихында өз орны мен маңызын сақтап қалды.

Дереккөздер

Сыздыков, М.А. Қазақ Кеңестік Энциклопедиясы. Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1973.

Кожанов, Ш.С. Қазақстан тарихы. Алматы: Білім, 2000.

Курочкин, А. «Жаңа экономикалық саясат: Кеңес одағының тарихындағы кезең», Тарих журналы, 1995.

Петров, В.И. Советская экономика в 1917-1925 гг. Москва: Наука, 1982.

Жұмабаев, Қ. Қазақстандағы Жаңа экономикалық саясат және оның әсері. Алматы: Ғылым, 2010.

Александров А.Г. Советская экономика: история и теория. — М.: Наука, 1990.

Ермеков Б.Т. Экономическое развитие Казахстана в эпоху НЭПа. — Алматы: Қазақ университеті, 2005.

Курляндский М.И. История экономических реформ СССР. — СПб.: Питер, 2010.

Смирнов В.П. Экономическая политика Советской России. — М.: Экономика, 1988.