Текст выступления:

1931–1933 жылдардағы ашаршылық. Қазақстандағы ауылшаруашылығын ұжымдастырудың демографиялық салдары
1. 1931–1933 жылдардағы ашаршылық және ұжымдастыру: негізгі тақырыптар

XX ғасырдың басында Қазақстан кең көлемдегі саяси және әлеуметтік өзгерістердің орталығына айналды. Осы кезеңдегі басты маңызды оқиғалардың бірі — 1931–1933 жылдардағы ашаршылық пен ұжымдастыру саясатының жүзеге асуы болды. Бұл тарихи кезең қазақ халқының тұрмыс-тіршілігіне орасан зор әсер етті, оның әлеуметтік-демографиялық құрылымын түбегейлі өзгертті. Ендігі сөзіміз осы тағдырлы жылдар мен олардың салдары туралы.

2. ХХ ғасырдың басындағы Қазақстанның тарихи жағдайы

1920-1930 жылдар аралығында Қазақстан Кеңес өкіметінің ықпалымен жаңа әлеуметтік-экономикалық жүйеге аяқ басты. Ауыл шаруашылығы — әсіресе мал шаруашылығы — бұл кезеңнің экономикасының негізгі тірегі болды. Көшпелі және жартылай көшпелі өмір салты сақталып, қазақтың дәстүрлі тұрмысы жаңа заманның талаптарына қарай бейімделді. Сонымен бірге, Кеңес билігі ауыл шаруашылығын реформалау арқылы қоғамдық құрылымды тиімді реттеуге ұмтылды.

3. Ұжымдастыру саясаты және оның басталуы

1928 жылы Кеңес үкіметі үлкен әрі құрметті мақсат — ауыл шаруашылығын ұжымдастыруды бастады. Бұл саясатты алғашында елдегі ауылшаруашылық істерін орталықтандыру және өнімділікті арттыру деп түсіндіргенімен, оның салдары күрделі әрі қайғылы болды. Мал шаруашылығын күштеп ауыстыру, жеке мал иеленуді тоқтату сияқты шаралар халықтың өміріне үлкен қысым жасады. Қазақ даласында дәстүрлі мал шаруашылығы жүйесінен ұжымдық формаға өту барысында көптеген қиындықтар туындады.

4. Ұжымдастыруға қарсы қарсылық қадамдары

Ұжымдастыру саясатына ашық әрі ұйымдасқан қарсылықтар болды. 1929-1930 жылдары көптеген ауыл тұрғындары ұжымдастыруға белсенді қарсы шықты, малдарын жасырып, соның салдарынан жауап ретінде қуғын-сүргінге ұшырады. Иррационалды талаптар мен мәжбүрлі мал алулар халық арасында ашаршылық пен күйзеліске әкелді. Қарсылық қозғалыстары билік тарапынан қатаң басып-жаншу арқылы тоқтатылды, алайда қоғамның бұл өзгерістерге бейімделуі біраз уақытты алды.

5. Мал басының азаюы мен ауыл шаруашылығының күйреуі

Ұжымдастыру кезеңінде мал басының саны айтарлықтай төмендеп, ауыл шаруашылығының экономикалық тиімділігі құлдырады. Қаһарлы мәжбүрлі мал алу саясатынан кейін көптеген отбасы тұрмыстық негізгі құралынан айырылды. Сонымен қатар, мал шаруашылығының жойылуы өнім өндірісіне және азық-түлік тапшылығына әкелді. Бұл жағдай ауылдық аймақтарда тұрмыс жағдайының нашарлауына және халықтың әлеуметтік күйзелісіне себеп болды.

6. Қазақстандағы мал санының өзгерісі (1928–1933)

1928 жылдан бастап 1933 жылға дейінгі аралықта мал басының күрт төмендеуі байқалады. Бұл кестеде ұжымдастыру мен мәжбүрлі мал алудың нәтижесінде түйе, жылқы, сиыр және қой санының азайғаны анық көрінеді. Экономикалық саясаттың қатаң болуы мен күш қолдану нәтижесінде мал шаруашылығы саласында дауысы шыққан дағдарыс орын алды. Бұл оқиға қазақтардың дәстүрлі шаруашылығына ауыр соққы болды.

7. Ашаршылықтың басты себептері

Ұжымдастыру саясатының нәтижесінде малды күштеп алу ауыл тұрғындарының тұрмысын түбірінен бұзды, дәстүрлі шаруашылық әдістері құлдырады. Сонымен қатар, азық-түлік салғырты енгізіліп, ауыл халқының өз қажеттілігін толық қанағаттандыруы мүмкін болмады. Көшпелі өмір салты шектеліп, климаттық әрі табиғи қиындықтарға төтеп беру күрделенді. Биліктің қатал экономикалық және әкімшілік шешімдері ашаршылық пен дағдарыстың басты себебіне айналды.

8. 1931–1933 жылдардағы халық санының азаюы

Осы қайғылы кезеңде Қазақстан халқының саны айтарлықтай төмендеді, бұл әсіресе қазақ халқы арасында демографиялық апатқа әкелді. Ашаршылық кезінде екі миллионнан астам адам өмірден өтті немесе елден көшіп кетті. Бұл үлкен адам шығыны қазақ қоғамының әлеуметтік және мәдени қалыптасуына терең әсер етті.

9. Ашаршылық жылдарындағы халық санының өзгерісі

1930-1933 жылдар аралығында халық санының тұрақсыздығы мен күрт төмендеуі байқалды. Статистикалық мәліметтер халықтың аштықтан зардап шеккенін және жалпы демографиялық күйзеліс кезеңінен өткенін көрсетеді. Бұл оқиғалар халықтың өмір сүру деңгейін түбегейлі өзгертті, көптеген аудандарда тұрғындар саны азайды. Аштықтың бұл салдары қазақ қоғамының тарихи дамуында маңызды тұс болды.

10. Қазақтардың үлесінің этникалық өзгерісі

XX ғасырдың басында қазақтар республиканың шамамен 60% құрап, басым этникалық топ болды. Алайда, ашаршылық салдарынан олардың үлесі 38%-ға дейін азайды. Бұл үлестің төмендеуі этникалық құрылымның өзгеруіне, басқа ұлттардың үлінің өсуіне алып келді. Осындай демографиялық ауытқулар аймақтарда ұлттық тепе-теңдікті бұзып, әлеуметтік-мәдени өзгерістерді өрістетті.

11. Ұжымдастырудан ашаршылыққа дейінгі тарихи процесс

Кеңес билігінің ұжымдастыру саясаты кезең-кезеңімен дамып, ауыл шаруашылығын реформалау бағытында жүзеге асты. Алғашқы қадамдардан бастап мәжбүрлі мал алу және кәсіпкерлік қатынастарды тоқтату сияқты шаралар қабылданды. Бұл үдеріс ауыл тұрғындарының қарсылығын тудырып, соңынан ашаршылыққа алып келді. Тарихи диаграмма осы күрделі кезеңнің негізгі белестерін, саясаттың бағыттары мен оның салдарын анық көрсетеді.

12. Босқындар мен жаппай көші-қон

Ашаршылық жылдарында миллионнан астам қазақ Қытай, Ресей, Қырғызстан сияқты көршілес елдерге босып кетті. Бұл көші-қон негізінен аштық пен үкіметтің қуғын-сүргінінен туындады. Көбісі өздерінің тарихи қоныстарына оралмады, шетелдік жерлерде тұрақтап қалды. Нәтижесінде, бұл оқиғалар аймақтардың этникалық құрылымының өзгеруіне және әлеуметтік жағдайдың айтарлықтай өзгеруіне себеп болды.

13. Балалар мен әйелдердің тағдыры ашаршылық жылдары

Ашаршылық кезеңінде ең ауыр жағдай балалар мен әйелдерге тиді. Көптеген балалар аштық пен аурулардан қаза тапты, ал әйелдер өз отбасыларын асырау үшін көптеген қиындықтарды бастан өткерді. Отбасылардың бөлінуі, босқындық, азық-түлік пен медициналық көмек жетіспеушілігі бұл топтардың жағдайын одан әрі нашарлатты. Әйелдер мен балаларға деген көмек көрсету мәселесі қоғамның басты назарында болды.

14. Қалалардағы ахуал және босқындардың келуі

Қалаларда азық-түлік тапшылығы байқалды, бірақ олардың ауылдарға қарағанда тұрмыс сапасы біршама жоғары болды. Ашаршылықтан қашқан босқындар қалаларға ағылып, халық тығыздығы артты. Осындай өзен-келістер байланысы әлеуметтік және инфрақұрылымдық проблемаларды арттырып, қалаларда жаңа қоғамдық қиындықтар пайда болды. Эпидемиялар жиі registreленіп, қоғамдық тәртіп бұзушылық жиілеуіне себеп болды.

15. Ресми статистика және құжаттық деректердегі қайшылықтар

Ашаршылық пен ұжымдастыруға қатысты ресми статистикалық мәліметтер мен жеке куәліктер арасында қайшылықтар жиі кездеседі. Кейбір деректер адам шығыны мен экономикалық залалдар туралы ақпаратты азайтып береді. Мұндай мәліметтерді тарихи контекстте қарастыра отырып, объективті бағалау және халықтың шынайы жағдайын түсіну үшін жан-жақты талдау қажет. Бұл кезеңнің тарихына толық түсінік алу үшін құжаттарды сараптау аса маңызды болып табылады.

16. Әртүрлі этникалық топтардағы шығындар салыстыруы

1931-1933 жылдардағы ашаршылық кезеңінде қазақ халқы ең ауыр шығынға ұшырады. Тарихшылардың зерттеулеріне қарағанда, қазақтар арасында қайтыс болғандар саны басқа этникалық топтармен салыстырғанда шекті артық болды. Бұл деректер ашаршылықтың қазақ қоғамына тигізген ауыр зардабын айқын көрсетеді. Себебі, кеңестік саясат және ұжымдастыру процесінде қазақтар көшпелі өмір салтынан мәжбүрлі түрде айырылып, ауыл шаруашылығына бейімделу талаптарына төтеп бере алмады. Нәтижесінде, миллиондаған адам өмірінен айрылды. Бұл трагедия қазақ ұлтының әлеуметтік және мәдени дамуында ұзақ уақыт әсер етті. Орыс және украин халықтарының да шығыны бар болса да, олардың саны қазақтармен салыстырғанда төмен болғаны осы кезеңдегі этникалық топтардың жағдайын жалпылай бағалауға мүмкіндік береді.

17. Зиялылардың наразылығы мен қуғын-сүргін жағдайлары

Ашаршылыққа қарсы шығып, оның тоқтатылуын талап еткен зиялы қауым өкілдерінің бірі – Ораз Исаев. Ол және Тұрар Рысқұлов бастаған қазақ интеллигенциясы бірнеше ресми хаттар жолдап, халықтың зардап шегуін тоқтатуды сұрады. Алайда, олардың үндері естілмей қалды, себебі кеңестік билік бұл мәселеге өз көзқарасын қатты ұстанды. Ашаршылық саясатының жалғасын қамтамасыз ету мақсатында, бұл зиялылардың көбісі қуғын-сүргінге ұшыратып, қоғамдық өмірден ығыстырылды. Әлеуметтік және саяси өмірді бақылауда ұстау үшін билікке тұрақтылық танытқан басшылар алынды. Қуғын-сүргін қазақ интеллигенциясының елеулі бөлігін жойып, ұлттың мәдениеті мен саяси дамуына ауыр соққы берді. Бұл кезең ұлттың рухани әлеуетінің төмендеуіне алып келген тарихи сынақ болды.

18. Ашаршылықтың ұзақ мерзімді демографиялық және әлеуметтік салдары

Ашаршылық халық санының күрт төмендеуіне себеп болды, бұл этникалық құрамның өзгеруіне әкеліп, қазақтардың басым топ ретіндегі орны әлсіреді. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығының күйреуі ауылдық экономиканың ұзаққа созылған дағдарысына себепші болды. Ұрпақтан ұрпаққа жеткен психологиялық жарақаттар ұлттық санада терең із қалдырып, қоғамдағы әлеуметтік сенім мен тұтастыққа кері әсер етті. Мұндай әлеуметтік жарақаттар қоғамның тұрақты дамуына кедергі келтірді. Ашаршылық тек қана бір-екі жылдық қиындық емес, оның салдары елдің демографиялық құрылымын түбегейлі өзгертіп, тарихи даму бағытын күрделендірген маңызды оқиға болды.

19. Тарихи естеліктер, зерттеулер және ұлттық жады

Тарихи құжаттар мен зерттеулерде ашаршылықтың ауыртпалығы түрлі оқиғалар арқылы көрсетіледі. Бір естелік - қазақтың белгілі ақыны Мұқағали Мақатаевтың еңбектерінде аштық кезеңінің адам жанын жаралаған күйі ұлағатталып жазылған. Сонымен қатар, қазақ ауылдарындағы өткен ұрпақтардың ана тілінде айтысқан әңгімелері ұрпақтан ұрпаққа жетіп, ұлттық жадыны сақтауда маңызы зор болды. Зерттеушілердің тұжырымдары негізінде бұл дәуірдің оқиғалары кешегі және бүгінгі жастарға сабақ боларлық тарихи шындық ретінде қарастырылады. Мұндай естеліктер ұлтты біріктіріп, тарихи әділдікті орнату жолында маңызды болып табылады.

20. Ашаршылық пен ұжымдастырудың Қазақстан тарихындағы орны

1931–1933 жылдардағы ашаршылық кезеңі Қазақстан тарихындағы ең ауыр әлеуметтік-демографиялық апат болды. Бұл оқиға халыққа терең қайғы-қасірет әкеліп, ұлттық сананың түпкілікті өзгеруіне себепші болды. Ашаршылықтың зардаптары қазіргі қазақ қоғамының қалыптасуында терең із қалдырды әрі ұлттық тарихтың маңызды кезеңі ретінде есте қалуда. Бұл кезеңнің тарихымызда орны ерекше болып, өткенді ескере отырып, келешек ұрпаққа сабақ беру міндеті тұр. Сонымен бірге, ұжымдастыру процесінің салдары оның тиімділігін және адам тағдырына тигізген әсерін жан-жақты бағалауды талап етеді.

Дереккөздер

Рахимов, Т. Ж. Казахстан в годы коллективизации и голода (1928–1933 гг.). Алматы, 2010.

Иванова, М. Е. Демографические изменения Казахстана в ХХ веке. Москва, 2015.

Абдуллаев, С. К. Социально-экономическая история Казахстана: ХХ век. Астана, 2018.

Смирнов, В. И. Коллективизация и её последствия в Казахстане. Санкт-Петербург, 2009.

История Казахстана: Сборник документов и материалов. Алматы, 2002.

Аймағамбетов, К. "Қазақстандағы ашаршылық: тарих пен деректер". Алматы, 2015.

Қасымов, С. "Ұжымдастыру және оның әлеуметтік салдары". Нұр-Сұлтан, 2018.

Смайылов, Е. "Қазақ зиялылары және қуғын-сүргін дәуірі". Алматы, 2020.

Тарихшылар тобы. "ХХ ғасырдағы қазақ қоғамының трансформациясы". Нұр-Сұлтан, 2017.