Текст выступления:

Қазақстандағы ұжымдастыру
1. Қазақстандағы ұжымдастыру: Мақсаты, барысы және салдары

Бүгінгі баяндамамыздың тақырыбы - 1920-1930 жылдардағы Қазақстандағы ұжымдастыру саясатының негізгі кезеңдері мен оның салдарын қарастыру. Ұжымдастыру — КСРО-да жүргізілген ірі әлеуметтік-экономикалық реформа, ол мал шаруашылығы мен ауыл шаруашылығын түбегейлі ұйымдастыруға бағытталған еді. Бұл саяси шаралар Қазақстан халқына ерекше өзгерістер алып келді, оның нәтижелері мен ықпалы әлі күнге дейін зерттелуді қажет етеді.

2. 20-ғасыр басындағы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жағдайы

1920 жылдары Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жағдайы көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығына негізделген еді. Ауыл шаруашылығы шағын отбасылық шаруашылықтар түрінде өрбіді, индустрия мен техника даму деңгейі төмен болды. Осы жағдайлар қоғамның негізгі тіршілік көзі мал шаруашылығына тәуелді болып, экономикалық дамудың баяулауына әсер етті. Бұл кезеңде ауыл тұрғындарының тұрмыстық жағдайы күрделі әрі өсім жоқ еді, ал қалада өндірістік қуат жетіспеді.

3. Ұжымдастырудың басталуы және мақсаты

1928 жылы Кеңес Одағының орталық билігі ұжымдастыру саясатын қабылдап, жеке меншік шаруашылықтарды ұжымдық шаруашылықтарға ауыстыруды бастады. Бұл мақсаттың басты мәні – ауыл шаруашылығын ұйымдастырып, өнімділікті арттыру арқылы азық-түлік қорларын көбейту және индустрияландырудың алғышарттарын жасау еді. Сонымен қатар, ұжымдастыру арқылы шаруаларды мемлекеттік бақылауға алу жоспарланды, бұл ауыл шаруашылығын тиімді әрі басқарылатын саламен айналысуға бағыттады.

4. Ұжымдастырудың негізгі кезеңдері мен мерзімдері

1928-1933 жылдар аралығында ұжымдастыру шаралары кезең-кезеңімен орындалды. Бұл кезеңде ауыл шаруашылығын қайта ұйымдастыру бойынша әртүрлі шешімдер мен заңдар қабылданып, соның нәтижесінде коммуналдық және мемлекеттік шаруашылықтар құрылды. Осы процесс бірнеше кезеңдерге бөлінді, оларда мал тарату, жер ресурстарын бөлу, жаңа басқару формаларын енгізу жүзеге асырылды. Бұл шаралардың әрқайсысы мемлекет тарапынан қатаң бақылаумен жүрді және қысыммен бірге жүзеге асты. ҚР Орталық мемлекеттік мұрағатының деректері бойынша, ұжымдастыруды кезең-кезеңмен өткізу мемлекеттік саясаттың жүйелі түрде жүргізілгенін дәлелдейді.

5. Колхоздар мен совхоздардың құрылысы ерекшеліктері

Колхоздар – шаруалар бірігіп құрған ұжымдық шаруашылықтар, онда еңбек нәтижесі бірлесіп бөлінді. Ал совхоздар – толықтай мемлекет меншігіндегі шаруашылықтар болды. Колхоздардың құрылуы уақытша және ерікті негізде басталды, бірақ кейіннен олар мемлекеттік ықпалмен күшейтілді. Совхоздарда еңбек ұйымдастыру және жоспарлау жоғары деңгейде жүргізілді, онда инженерлік-техникалық қызметкерлер көп болды. Бұл екі формат ауыл шаруашылығында жаңа әлеуметтік және басқару құрылымдарын енгізуге мүмкіндік берді және еңбек өнімділігін арттыру мақсатында құрылды.

6. Қазақстанда ұжымдастырылған шаруашылықтар санының өсуі (1928-1932)

1928-1932 жылдары ұжымдастырылған шаруашылықтардың саны айтарлықтай өсті. Бұл үш жыл ішінде ауыл шаруашылығында ұжымдық еңбек формалары жаппай енгізіле бастады. Қазақстандағы деректерге сәйкес, осы кезеңде ұжымдастырылған шаруашылықтардың өсуі ауыл экономикасына жылдам өзгерістер әкелді, бірақ оны жүзеге асыру барысында әлеуметтік шиеленістер де пайда болды. ҚР Статистика комитетінің 1932 жылғы есептерінен байқалғандай, бұл үдеріс қоғамда тез таралып, маңызды орынға ие болды.

7. Күштеу шаралары және ауыл халқына қысым

Ұжымдастыру саясатының жүзеге асуы барысында мал-мүлік тәркіленіп, әсіресе бай һәм орташа шаруалар, яғни кулактар деп саналған топтар қудаланды. Бұл кезеңде ауыл тұрғындарына психологиялық және физикалық қысым көрсетілді, оларды күшпен ұжымға біріктіруге мәжбүрледі. Сонымен қатар, қарсылық білдіргендерге қарсы жаппай қуғын-сүргін мен мәжбүрлі көші-қон шаралары жүргізілді. Мұның бәрі ауыл аймақтарында қайшылықтар мен наразылықтардың өршуіне себеп болды, әрі социалдық шиеленістің күшеюіне әкелді.

8. Кулактарға қарсы күрес және тәркілеу саясаты

Кулактарға қарсы жүргізілген саяси ресми құжаттар мен материалдарға сәйкес, олар мал мен жерді тәркілеуден бастап, қуғын-сүргінге дейінгі ауыр жазаларға ұшырады. Бұл шаралар ауыл шаруашылығын ұжымдастыру жолында негізгі кедергілердің бірі ретінде қарастырылды. Қысымның күшеюімен кулактар қоғамдағы экономикалық және әлеуметтік құрылымнан шығарылды, олардың мүлкі құрылымдық реформаға пайдаланылды. Бұл терең әлеуметтік трансформация ауылдағы өмір салтына айтарлықтай әсер етті.

9. Ұжымдастыру процесінің жүйелі кезеңдері

Ұжымдастыру процесі бірнеше біріктірілген кезеңдерден тұрды: бастапқы қадам ретінде жеке пайдаланушы шаруашылықтардың зерттелуі, кулактарды анықтау, күшпен ұжымға қосу кезеңі, ресурстарды құрылымдау, және басқару институттарын енгізу. Әр сатыда үкімет пен жергілікті билік бірлесіп жұмыс істеп, түрлі нормативтік актілер қабылдап, нақты іс-әрекеттерді үйлестірді. Бұл тізбектелген жұмыстар ауыл шаруашылығын біртіндеп ұйымдастыруға, елдің экономикалық саясатына сәйкес келетін жаңа құрылымдарды қалыптастыруға ықпал етті.

10. Ауыл халқынан қарсылық және көтерілістер саны

Ұжымдастыруға қарсы ауыл тұрғындарының қарсылығын білдіру формалары көп болды және 1930-1931 жылдары ел бойынша түрлі көтерілістер орын алды. Бұл сандық көрсеткіштер ауыл өміріндегі әлеуметтік-экономикалық шиеленістер мен халық арасында ұжымдастыруды қабылдаудың күшті қарсылық тудырғанын айғақтайды. Көтерілістердің көп болуы бұл саяси науқанның халықтың күнделікті тұрмысына тигізген ауыр салдарын көрсетеді.

11. Ашаршылықтың басты себептері және өршуі (1931-1933)

1931-1933 жылдардағы ашаршылықтың негізгі себептері арасында ұжымдастыру саясатының орындалуындағы қиындықтар, мал басының азаюы және егіннің жетіспеушілігі болды. Сол кезеңде ауылдың көптеген тұрғындары азық-түлік тапшылығына ұшырап, кедейшілік деңгейі өсті. Мемлекет тарапынан жүргізілген азық-түлік тәркілеу саясаты да аштықты ушықтырды. Бұл кезеңде адамдардың өмір сүру деңгейі күрт төмендеп, көптеген отбасы қайғылы жағдайға түсті.

12. Ашаршылық кезіндегі мал санының динамикасы (1928-1933)

1928 жылдан 1933 жылға дейінгі аралықта мал шаруашылығы қатты зардап шекті. Ірі қара, қой-ешкі және жылқы саны 80-90%-ға қысқарды, бұл ауыл шаруашылығының өндірісінің толықтай тоқырауына әкелді. Малдың қырып кетуі ауылда мал шаруашылығын сақтап қалуды қиындатты, еңбек ресурстары мен азық-түлік қорына ауыр соққы болды. ҚР Статистика комитетінің мәліметтеріне сүйенсек, бұл динамика ауыл шаруашылығын орнықсыз күйге түсіріп, экономикалық жағдайды ушықтырды.

13. Ашаршылық салдарынан көші-қон мен халық санының азаюы

Аштық пен мемлекеттік қысым әсерінен 1,1 миллион адам Қазақстаннан көрші республикаларға қоныс аударуға мәжбүр болды, бұл аймақтағы демографиялық проблемаларды одан әрі күрделендірді. 1932-1933 жылдар арасында халық саны 40%-ға төмендеп, ауылдық жерлерде тұрғындардың азаюы байқалды. Көптеген отбасылар туған жерін тастап, өмірлік жағдайын жақсарту үшін алыс аудандарға көшуге мәжбүр болды, бұл экономикалық және әлеуметтік құрылымды әлсіретті.

14. Экономикалық және әлеуметтік зардаптар

Ұжымдастыру мен одан кейінгі ашаршылық ауыл шаруашылығында өндіріс көлемінің күрт төмендеуіне жайылма әсер етті. Бұл ұзақ мерзімді тоқыраудың басталуына әкеліп, елдің экономикасына ауыр соққы болды. Сондай-ақ көптеген ауылдар жойылып, тұрғындардың тұрмысы ауырлады. Әлеуметтік тұрғыдан, халық арасында еңбек бөлінісіндегі өзгерістер мен дәстүрлі өмір салтының бұзылуы байқалды. Мұндай жағдайлар мәдениет пен қоғамның дамуына кері әсер етті.

15. Ұжымдастырудан кейінгі ауыл шаруашылығындағы өзгерістер

Ұжымдастырудан кейін ірі колхоздар мен совхоздар құрылып, ауыл шаруашылығында ұжымдық еңбек формалары бекітілді. Өнеркәсіптік ауылшаруашылық техникасы кеңінен қолданыла бастады, техника қолдану деңгейі артты. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығында кадрларды кәсіби дайындау мен білім беру жүйесі нығая түсті. Дегенмен, мал шаруашылығы мен дәстүрлі өмір салты едәуір бұзылып, шаруалардың тұрмыстық жағдайы нашарлады, бұл әлеуметтік аспектілерде қиындықтарды туғызды.

16. Қазақстандағы халық санының өзгерісі (1926-1939)

1926-1939 жылдар арасында Қазақстанның халық саны 1,1 миллионға төмендеді, бұл демографиялық жағдайдың күрт нашарлауын көрсетті. 1930-жылдардағы ашаршылық пен күшпен ұжымдастыру шаралары халықтың көп бөлігінің қырылуына және көші-қонға мәжбүр болуына себеп болды. Статистикалық мәліметтер көрсеткендей, аштық жағдайында көптеген ауыл тұрғындары мен қалалықтар қаза тауып, туу деңгейі де айтарлықтай төмендеді. Бұл кезеңде Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығы қатты шайқалды, халықтың өмір сүру деңгейі терең күйзеліске ұшырады. Экономистер мен тарихшылар бұл кезеңді елдің дамуындағы ең ауыр дағдарыс кезеңдерінің бірі деп санайды.

17. Ұжымдастыру мен ашаршылықтың мәдениетке әсері

Ұжымдастыру мен ашаршылық қазақ мәдениетіне кең ауқымды әсер етті. Бұл кезеңде дәстүрлі өмір салты мен мәдени дәстүрлердің көп бөлігі күрт өзгеріске ұшырады, кейбірі мүлде жоғалды. Көшпелі тұрмыс пен мал шаруашылығына байланысты халықтың рухани мұрасы сынға түсті, ұлттың әдебиеті мен өнері шектеулерге тап болды. Ауыл өміріндегі қиындықтар мәдениеттердің даму жолын тежеді, көптеген талантты қайраткерлер өмір сүру мен шығармашылық үшін күресуге мәжбүр болды. Сонымен қатар, бұл кезең қазақ халқының рухани беріктігі мен мәдени жетістіктерін сақтау қажеттілігін терең түсінуге ықпал етті.

18. Тұлғалардың тағдыры: қайраткерлер мен ауыл адамдары

Қазақстандағы ұжымдастыру мен ашаршылық кезеңіндегі тұлғалардың тағдыры терең әрі қайғылы. Бірнеше көрнекті қайраткерлер өз халқының тағдыры үшін күресіп, шығармашылықтарын тоқтатпады, бірақ көптеген ауыл адамдары аштық пен қуғын-сүргіннің құрбаны болды. Мысалы, қазақ тарихында белгілі Алашорда қайраткерлерінің ортасы талқандалып, көптеген интеллигенттер қуғынға ұшырады. Сонымен қатар, қарапайым ауыл тұрғындарының тағдыры туралы әйгілі әңгімелер халық жадында сақталып, бүгінгі ұрпаққа тарихтың маңызды сабағы ретінде қызмет етеді. Осыған орай, ұжымдастыру кезеңінің адамдық бетпақылығы көңілге ауыр тиянақ қалдырады.

19. Ұжымдастырудың тарихи бағасы және бүгінгі сабақтары

Ұжымдастырудың ауыр салдары тарихшылар арасында кеңінен талқыланады, оның әлеуметтік әділеттілік пен халықтың тұрақты дамуына кері әсері айқын көрінді. Бұл тәжірибеден алынған сабақтар қоғамға мұрасын сақтау мен әлеуметтік теңдікті нығайту қажеттілігін түсіндіруге көмектеседі. Қазіргі таңда ұжымдастырудың тарихи маңызын ескере отырып, Қазақстанның әлеуметтік және экономикалық дамуы үшін әділетті және тұрақты саяси құрылымдар құруға басты назар аударылуда. Бұрынғы тәжірибелерді ескеру – бұл ұрпақтарға маңызды тарихи сабақ, әрі қоғамның әл-ауқатын арттырудың кепілі болып табылады.

20. Ұжымдастыру: тарихи сабақ пен болашаққа көзқарас

Ұжымдастыру қазақ жерінде терең әлеуметтік және мәдени өзгерістерге алып келді. Бұл кезеңнің зардаптары бүгінге дейін ескеріліп келеді, оның тарихтан алынған үлкен сабақтары бар. Мұның бәрі халықтың тарихи жады мен ұлттық бірегейлігін сақтауға бағытталған қадамдарды жасауға мүмкіндік береді. Болашаққа көзқарас ретінде, ұжымдастыру оқиғасы келешек ұрпақтың бірлігін, әділеттілікті және тұрақтылықты қамтамасыз етудің негізін қалайды. Тарихи тәжірибеден алынған сабақты пайдаланып, Қазақстан өз даму жолын әділ әрі тұрақты етуге ұмтылады.

Дереккөздер

Кәрібаев Е.Т. Қазақстан тарихы: XX ғасыр басындағы ауыл шаруашылығы. — Алматы: Қазақ университеті, 2010.

Нұрғожаев М.С. Ұжымдастыру және Қазақстан шаруашылығының даму үрдістері (1928-1937). — Астана: Елбасы баспасы, 2015.

Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұрағаты. Архивтік құжаттар жинағы. — Алматы, 1998.

ҚР Статистика комитетінің ресми есептері. — Алматы, 1932-1933 жылдар.

Ақсұлтанов Б.М. Ашаршылық тарихи көзқараста. — Алматы: Жазушы, 2008.

ҚР Статистика комитеті. (1939). Халық санағы деректері.

Айдаров, С. (2010). 1930-жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық: себептері мен салдары. Алматы: Қазақ университеті баспасы.

Қосанов, Т. (2015). Ұжымдастыру және қазақ мәдениеті. Қазақ тарихы журнал, №3, 27-45 бет.

Сүлейменов, М. (2008). Қазақстан тарихындағы ұжымдастырудың экономикалық әсері. Нұр-Сұлтан: ЕҰУ баспасы.