Текст выступления:

Қазақстандықтардың Ұлы Отан соғысы шайқастарына қатысуы
1. Қазақстандықтардың Ұлы Отан соғысына қатысуы: басты тақырыптар мен мәселелер

Ұлы Отан соғысы – тек қана тарихтағы оқиға емес, ол біздің халықтың тағдыры мен ерлік тарихы. Бұл презентацияда соғыс алдындағы кезеңнен бастап, Қазақстан халқының қалай жұмылдырылғаны, майдан мен тылдағы ерліктері жайлы қысқаша және мағыналы шолу жасалады. Ұлы соғыс кезеңіндегі қазақтардың тағдыры еліміздің біртұтастығы мен азаматтық борышын көрсетеді.

2. Ұлы Отан соғысы басталғандағы Қазақстанның жағдайы

1941 жылы Германия Кеңес Одағына кенет басып кірген кезде Қазақстан Кеңес құрамында стратегиялық маңызға ие аймақ болды. 6,2 миллион халқы бар республиканың экономикасы, өндірістік қуаты мен әскери ресурстары тез арада майдан қажеттіліктеріне сай бейімделді. Қазақстанның аумағы мен қоры, оның халықтың еңбеккөшігілігі соғыстағы жеңіске үлес қосты.

3. Қазақстандықтардың майдан мен тылға жұмылдырылуы

Қазақстан халқының шамамен 20%-ы, яғни 1,2 миллион адам әскери қызметке шақырылып, Ұлы Отан соғысының майданында белсенді қатысты. Бұл көрсеткіш кең көлемде халықтың ерлік пен патриотизмге толы жұмылуын айғақтайды. Әрбір пәтерден аттанған жауынгердің артында елдің бекзат арманы тұрды, ал олардың ерліктері кейінгі ұрпақтарға үлгі болып қала бермек.

4. Қазақ әскери құрамалары: ерлік мектептері

Қазақстандық әскери бөлімшелер көптеген соғыс операцияларында ерекше танылды. Ерекше ықпалын тигізген 316-атқыштар дивизиясы мен басқа да бөлімдер батылдықтың символына айналды. Олар тек соғыс қимылдарының майданында ғана емес, өздерінің бірліктерін тәрбиелеуде де жарқын үлгі көрсетті. Әскери құрамалардағы қазақ жауынгерлері қоғамның ерлік пен ұлтжандылықтың қайнар көзіне айналды.

5. Генерал И.В.Панфилов пен оның жауынгерлерінің ерлігі

Иван Васильевич Панфилов басқарған 316-атқыштар дивизиясы Мәскеу түбінде маңызды қорғаныс рөлін атқарды. 28 панфиловшы жауынгер жаудың ілгерлеуін тоқтатып, мемлекет қорғанысындағы батылдықтан үлгі көрсетті. Бұл оқиға Кеңес Одағы халқының жүрегінде ерлік пен патриотизмнің мәңгілік символына айналды. Панфилов пен оның сарбаздарына көптеп марапаттар берілгені белгілі.

6. Мобилизация көрсеткіштері

Қазақстандағы жалпы халықтың кең бөлігі майданға шақырылып, ал көпшілігі тылда еңбекке тартылды. 1945 жылғы деректер бойынша халықтың шамамен 19%-ы әскери қызметке алынған, бұл соғыстағы жалпы халықтық қатысудың жоғарылығын дәлелдейді. Бұл үлкен сандардың артында әрбір адамның еліне деген сүйіспеншілігі мен жауапкершілігі жатыр.

7. Сталинград шайқасындағы қазақстандық жауынгерлердің үлесі

Сталинград шайқасында 14 атқыштар дивизиясы мен 6 кавалериялық, 4 атқыштар бригадалары батылдық пен төзімділік танытты. Көптеген қазақстандық жауынгерлер осы шайқас кезінде жараланып немесе қаза тауып, майданнан артқа шегінбеді. Олардың ерлігі Сталинградты қорғау және жеңісіне өлшеусіз үлес қосты, жаудың ілгерлеуін тоқтатты.

8. Төлеген Тоқтаров пен Әлия Молдағұлова: қаhармандар бейнесі

Төлеген Тоқтаров пен Әлия Молдағұлова – қазақ халқының батырлық пен ерліктің жарқын бейнесі. Тоқтаровтың жаумен күрестегі табандылығы, ал Әлияның снайперлік шеберлігі мен ержүректілігі көптеген жауынгерлерге үлгі болды. Олардың ерлігі әлі күнге дейін Қазақстандағы жауынгерлік рухтың символына айналды.

9. Қазақстандық жауынгерлердің марапаттары

Соғыс жылдары 500-ден астам қазақ жауынгері Кеңес Одағының Батыры атағын алды, бұл олардың ерекше ерлік дәрежесін білдіреді. 100-ден астамы Даңқ орденімен марапатталып, майдандағы жанқиярлықтарын дәлелдеді. Он мыңдаған сарбаз мемлекеттік деңгейде танылып, ел тарихына алтын әріппен жазылды, бұл олардың ерлік жолын ұрпаққа жалғастыруда.

10. Тылдағы еңбек: халықтың қажырлы еңбегі

Қазақстандықтар майданға материалдық қолдау көрсетуде зор еңбек етті. Тылда халық ауыр жұмыстарды атқарып, ауыл шаруашылығы, өндіріс орындары майданға қажетті азық-түлік пен қару-жарақ өндірісінде маңызды рөл атқарды. Қиын-қыстау кезеңде олардың қажырлы еңбегі жеңіс жолында шешуші болды.

11. 1940-1945 жылдардағы негізгі өндірістің өсу көрсеткіштері

Қазақстанда көмір, мыс, мұнай және астық өндірісі соғыс жылдарында екі есеге артты. Бұл фактілер еліміздің әскери және экономикалық қуатының нығаюын білдіреді. Мұндай даму майданға қажетті ресурстарды қамтамасыз етіп, жалпы Кеңес Одағының жеңісіне ықпал етті.

12. Эвакуацияланған зауыттар мен өндіріс ошақтарының қосылуы

Соғыс кезінде КСРО-ның батыс өңірлерінен 220-дан астам өндіріс кәсіпорындары Қазақстанға көшірілді. Бұл зауыттар майданға қажетті қару-жарақ пен материалдарды уақытылы жеткізуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, жаңа жұмыс орындары халықтың экономикалық белсенділігін арттырып, этникалық топтар арасындағы ынтымақтастықты нығайтты.

13. Мобилизация үдерісі: ауылдан майданға дейінгі жол

Қазақстандағы әскери қызметке шақыру және дайындық кезеңдері күрделі әрі жан-жақты жүзеге асырылды. Ауылдық жерлердегі жігіттер алғашқы тіркеуден өтумен қатар әскери даярлыққа тартылды. Олардың жаттығулары мен саптық өткізулері тар кезеңде майданға дайын жауынгерлерді қалыптастырды, бұл соғыстың жеңісі үшін маңызды фактор болды.

14. Әскери медицина: қазақстандық дәрігерлер мен медбикелер

Соғыс жылдарында қазақстандық дәрігерлер мен медбикелер майдан және тылда ауыр жараларды емдеп, өмірлерді сақтап қалды. Олар медициналық құралдар тапшылығына қарамастан, кәсібилік пен жанқиярлық көрсетіп, жаралы жауынгерлердің тезірек сауықтыруына үлес қосты. Олардың еңбегі соғыс жеңісінің маңызды құрамдас бөлігі болды.

15. Қазақ әйелдері: майдандағы және тылдағы рөлдері

Майдан мен тылда 100 мыңнан астам қазақ қызы байланысшы, санитар, снайпер, құрылысшы сияқты түрлі мамандықтарда қызмет етті. Олар әскери бөлімдерде, жақында танысып, ауыр жағдайларда ерлік көрсетті. Мәдина Бегалиева мен Мәншүк Мәметова өздерінің ерекше төзімділігімен жауынгерлік дәстүрге үлгі болды. Әйелдер сонымен қатар ауыл шаруашылығы мен өндіріс саласында белсенді еңбек етіп, елдің жеңісіне айтарлықтай үлес қосты.

16. Қазақстандық партизандар және қарсыласу қозғалысы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қазақстаннан шыққан 8 мыңнан астам партизан кеңес билігінің басқа аймақтарында неміс фашистік әскерлеріне қарсы батыл күрес жүргізді. Бұл партизандық топтар қоғамның ерікті қорғаушылары ретінде ерекше маңызға ие болды. Қарсыласу қозғалысының көрнекті өкілдері қатарында Әли Хайдаров сияқты танымал командирлер ерекше орын алады. Олар күш-қуаты мен айқындығымен ерекшеленіп, көптеген шабуылдар ұйымдастырды және өз ұлтының намысын қорғауда үлгі боларлық ерлік пен табандылық көрсетті.

Партизандық қозғалыстағы қазақстандықтардың белсенділігі майдандағы жалпы жеңістің қалыптасуына зор үлес қосты. Бұл ерліктер кейінгі ұрпаққа ұлы отандық соғыстың өнегелі тарихы ретінде жеткізілді. Әскердің артында да, алдыңғы шепте де қазақ жастары өздерінің тарихи борышын адал атқарғанын дәлелдеді. Осылайша, олардың рөлі мемлекеттік мүддеге қызмет жасаған ұлттардың біртұтастығын көрсететін аса маңызды құндылыққа айналды.

17. Қазақстан – көпұлтты елдегі ұлттық бірлік пен татулық

Қазақстан – түрлі ұлт пен мәдениеттердің тоғысуы болып табылады, мұндағы ұлттық бірлік жұрттың негізгі тірегі болып табылады. Соғыс жылдарында барлық ұлт өкілдері бірігіп, жалпы халықтық мақсаттар үшін күресті. Бұл душар кезеңде қазақ, орыс, ұйғыр, ұлтықтар мен басқа да ұлыстардың арасындағы татулық пен ынтымақ ерекше көрінді.

Көпұлтты Қазақстанның тарихи тәжірибесі қоғамдағы өзара құрмет пен түсіністіктің негізі болып табылады. Бұл бірлік бүгінгі күнде де елдің тұрақтылығы мен гүлденуінің кепілі болып табылады. Ұлы Отан соғысы жылдарында қазақ халқының қайраты мен төзімділігі көп ұлтты ұлт ретінде қоғамдық келісімнің маңыздылығын тереңінен танытты. Осылайша, ұлттық бірлік пен татулық мемлекетіміздің дамуы мен тұрақтылығының маңызды факторы ретінде қалыптасты.

18. Соғыстан кейінгі жылдар: қазақстандықтарға тигізген әсері

Соғыстың аяғында Қазақстан кеңестік құрылымның маңызды бөлігі ретінде стратегиялық рөлге ие болды. Соғыстан кейінгі жылдары елдің қалпына келтіру жұмыстары қарқынды жүріп, халықтың тұрмысы жақсара бастады. Алайда, тұрмыстық қиындықтар мен еңбек талаптарының ұлғаюы қазақстандық отбасы мен қоғам үшін үлкен сынақ болды.

Сол кездерде соғыс ардагерлеріне ерекше құрмет көрсетіліп, олардың ерлігі елдің патриоттық рухын көтерді. Мектептерде Ұлы Отан соғысының тарихы міндетті түрде оқытылып, жас ұрпақ патриоттық тәрбиеге негізделді. Бұған қоса, ауылшаруашылық пен өндірісті қайта қалпына келтіруде қазақстандықтардың еңбегі айтарлықтай сезілді, бұл кезең елдің әлеуметтік-экономикалық дамуында маңызды бетбұрыс болды.

19. Жаңа ұрпақ және Ұлы Отан соғысы мұрасы

Ұлы Отан соғысы мен оның қазақстандық қатысушыларының ерлігі бүгінгі жаңа ұрпақ үшін маңызды тарихи мұра болып қала береді. Соғыстың аяғында қалыптасқан бейбітшілік пен тәуелсіздік көптеген жас азаматтардың өмірлік ұстанымына айналды.

Жылдар өткен сайын, бұл тарихи оқиғаларға қатысты білім және патриоттық тәрбие жүйеге енді. Мектептер мен музейлер арқылы жастарға соғыстың қиыншылықтары мен батырлығы туралы хабардар ету жұмыстары кеңейтілуде. Сонымен қатар, соғыста қаза тапқандар мен ардагерлердің есімі құрметпен аталып, ұрпақтар арасында патриоттық сана қалыптасуы көзделеді. Осындай тәрбие мен тарихи таным арқылы, Қазақстан болашақта да тұрақты әрі біртұтас қоғам болып саналады.

20. Қазақстандықтардың Ұлы Жеңістегі тарихи рөлі мен мұрасының маңызы

Қазақстандықтар Ұлы Жеңістің басты тірегі болып, олардың ерлігі мен бірлігі осы оқиғаның негізін қалады. Бұл тарихи мұра ұлттың рухани деңгейін көтеріп, еліміздің тарихына тереңізе ықпал етті. Оның маңызы – тек өткеннің еске салуы ғана емес, сонымен бірге жас ұрпақтың патриоттық тәрбиесінде негізгі бастау болып табылады.

Қазақстанның бостандығы мен тәуелсіздігі үшін күрескен барлық азаматтардың жанқиярлық еңбегі бүгінгі бейбіт өмірдің кепілі. Осы мұра арқылы мемлекетіміздің ұлттық бірлігін нығайтып, келешек ұрпаққа азат және гүлденген елдің негізін қалдыруға ықпал етеміз.

Дереккөздер

ҚР Ұлттық статистика бюросының деректері, 1945 жыл.

А. Смагулов. Қазақстанның Ұлы Отан соғысындағы рөлі. Алматы, 2010.

В. Зайцев. Кеңес Одағының әскери тарихы. Мәскеу, 2015.

Е. Құнанбаев. Ұлы соғыс және Қазақстан халқы. Нұр-Сұлтан, 2018.

История Казахстана в контексте Второй мировой войны: коллективная монография. Алматы, 2017.

Богданов М.Ф. Партизанское движение в Казахстане: хроника и факты. Астана, 2015.

Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Қазақстан. Тарихи зерттеулер жинағы. Алматы, 2019.

Мемлекеттік тарих институты, Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасы архив материалдары.

Ерұлы, Т. Патриотизм и национальная идентичность в Казахстане. Журнал «Тарих және мәдениет», 2020, №3.