Текст выступления:

Кеңес мемлекетінің діни саясаты
1. Кеңестік діни саясат: негізгі арқау мен өзекті мәселелер

Кеңес дәуірінің дінге қарсы жүргізген саясаты XX ғасырдың бірінші жартысында күрделі әрі қайшылықты нысанға айналды. Бұл кезең тарихында мемлекет пен дін арасындағы қарым-қатынастар ерекше ерекшеленіп, идеологиялық күрестің басты ареналарының бірі болды. Қарама-қарсылықтарға толы осы саясаттың негіздері мен оның қоғамға тигізген әсері бүгінгі күнге дейін маңызды зерттеу нысаны болып келеді.

2. Кеңес билігінің құрылуы және діни басқару саясатының басталуы

1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін Кеңес Одағы құрылып, ол өз билігін нығайту мақсатында дінге бақылау орнатты. Мемлекеттің ресми идеологиясы ретінде атеизм жарияланып, шіркеулер мен мешіттердің қоғамдық және саяси өмірдегі рөлі айтарлықтай шектелді. Бұл өзгерістер діни мекемелер мен қызметкерлердің қызметіне қатысты жаңа заңдар мен шараларды енгізуге алып келді. Мұның бәрі қоғамның рухани өмірін өзгертумен қатар, адамдардың сенімдері мен дәстүрлеріне айтарлықтай әсер етті.

3. Кеңестік атеизмнің идеологиялық негіздері

Кеңестік атеизм марксизм-ленинизмнің іргетасында қалыптасты және дінді халықты алдау құралы ретінде қарастырды. Сонымен қатар, «Дін – халықтың опиумы» деген әйгілі тұжырымдама кеңінен таралып, діннің адам санасын кері құрдымға жетелейтін тұзақ екендігіне басымдық берілді. Бұл идеология материалистік дүниетанымға негізделіп, діни сенім қоғамның дамуынан кенеттен шеттетілді. Осылайша, дін бірте-бірте қоғамдық өмірден жойылып бара жатқан құбылыс ретінде қабылданды.

4. Дінді шектеуге бағытталған заңдар мен шаралар

Кеңестік жүйе діннің қоғамдық өмірге ықпалын азайту мақсатында бірқатар заңдар қабылдады. 1918 жылғы «Ар-ождан бостандығы» туралы декретте дін мен мемлекеттің бөлінуі жарияланып, діни ұйымдарды тіркеу күрделендірілді. Сонымен қатар, діни мектептер мен оқу орындары жабылып, діни рәсімдер мен қызметтерге қатты шектеу қойылды. Мемлекеттік мекемелерде діни қызметкерлердің жұмыс істеуіне тыйым салынса, діни ұйымдар үздіксіз бақылауда болды. Дінге қатысты насихатқа және құрылыстардың құрылуына рұқсат беруде де айтарлықтай шектеулер енгізіліп, олардың қызметтері тиімді тежелді.

5. Қазақстандағы шіркеулер мен мешіттердің тағдыры

Қазақстан аумағында Кеңес билігінің дінге қарсы саясаты шіркеулер мен мешіттердің тағдырына ауыртпалық әкелді. Мысалы, көптеген мешіттер жабылып, олардың орнына мәдени орталықтар мен мектептер орналастырылды. Халықтың діни өмірімен тығыз байланысты шіркеулер мен мешіттер жабылуының себебі – атеистік идеологияның шектен тыс таралуы мен дінге деген қысымның күшеюі болды. Бұл жағдай қазақ қоғамындағы рухани дәстүрлердің әлсіреуіне және діни практикалардың құпия түрде жалғасуына әсер етті.

6. Діни қайраткерлерге қарсы қуғын-сүргіннің кезеңдері

Кеңес үкіметі діни қайраткерлерді қуғын-сүргінге салу арқылы діни ұйымдарды әлсірету мемлекеттік саясаттың бір бөлігіне айналды. 1920-1930 жылдары бірнеше рет анти-діни науқандар ұйымдастырылып, діни қызметкерлер тұтқындалып, жазаланған. Бұл іс-әрекеттер діни басшылардың қорғауға тырысқан халықтың рухани өмірін толықтай бақылауға алу мақсатында жүргізілді. Қуғын-сүргін кезеңдері әсіресе 1937-1938 жылдары қатты өршіп, көптеген діни қайраткерлер тұтқындалды немесе атылып кетті.

7. 1920–1930 жылдары жабылған діни ғимараттардың саны

Кеңес Одағының 1920–1930 жылдарындағы атеистік саясаты діни ғимараттардың жаппай жабылуына әкелді. Қазақстанның әртүрлі аймақтарында мұндай ғимараттардың саны айтарлықтай қысқарды, олардың көпшілігі бұзылды немесе басқа мақсаттарға қайта бейімделді. Бұл мәліметтер кеңестік архив деректері мен статистика негізінде алынды. Өз кезегінде бұл үрдіс діни инфрақұрылымның әлсіреуіне және дін саласындағы қоғамдық қызметтің төмендеуіне себеп болды.

8. Антирелигиоздық науқандар мен атеистік насихат құралдары

Кеңес билігі дінді толығымен жою мақсатында атеистік насихаттау жұмыстарына белсенді кірісті. Онда арнайы басылымдар, кинофильмдер, көрмелер және лекциялар арқылы діни сенімге қарсы науқандар жүргізілді. Сонымен қатар, жастарды атеизм негіздеріне тәрбиелеу арқылы дінге сенушіліктің алдын алу қарастырылды. Бұл насихаттау құралдары халықтың кең ауқымында дінге деген қарсылық сезімін қалыптастыруға бағытталды.

9. Кеңес халқының діншілдігінің төмендеуі (1920–1950)

1920 жылдан 1950 жылға дейінгі кезеңде кеңестік қоғамдағы діншілдік айтарлықтай төмендеді. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, діни сенушілер саны үш онжылдықта күрт азайды, ал атеизм идеялары кеңінен таралды. Бұл үрдіс діни сенімнен алыстауды тұрақты және қарқынды етеді. Совет әлеуметтік зерттеулері дінге деген сенімнің жүйелі түрде төмендеуін растайды, бұл мемлекеттің атеистік саясатымен тікелей байланысты болды.

10. Ұжымдастыру кезіндегі діни сенімге қысым

1929-1932 жылдар аралығында ұжымдастыру науқаны кезінде дінге сенетін және діни белсенділігі бар кулактар деп танылған отбасылар мүліктерінен айырылып, қуғынға ұшырады. Ауылдық жерлердегі мешіттер мен діни мекемелер жабылып, діни мерекелер мен рәсімдерге ресми түрде тыйым салынды. Сонымен қатар, жастар атеистік идеологиямен тәрбиеленіп, діни сенімнен алшақтатуды көздеген тәрбиелік жұмыстар жүргізілді.

11. Діни мерекелерге тыйым салу және дәстүрлердің жойылуы

Қазақстанда Құрбан айт, Рамазан, Пасха сияқты маңызды діни мейрамдарға ресми түрде тыйым салынды. Бұл шаралар халықтың діни өмірін айтарлықтай шектеп, көптеген дәстүрлердің жоғалу қаупін туғызды. Алайда, қарапайым халықтың кейбір бөліктері діни рәсімдер мен дәстүрлерді құпия түрде сақтау үшін жиналыстар өткізіп, рухани қарсылығын көрсетті. Осы құпия кездесулердің суреттері 1930 жылдары халықтың діни сенімін сақтауға деген талпынысын дәлелдейді.

12. Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі діни саясаттың өзгерісі

1941-1945 жылдары екінші дүниежүзілік соғыстың қиын жылы кезінде Кеңес үкіметі діни ұйымдарға қатысты қысымды жеңілдетті. Бұл кезеңде діни қызметтер халықты біріктіру мен рухты көтеру үшін маңызды құралға айналды. Орыс православ шіркеуі мемлекеттік қолдауға ие болып, қызметтерін қайта бастады. Қазақстандағы мешіттер де ашылып, имамдар мен молдалар майданға моральдық қолдау көрсетіп, халықты ынтымақ пен күшке шақырды. Алайда, бұл жеңілдету уақытша ғана болды және қысымдар кейіннен қайта күшейді.

13. Соғыстан кейінгі діни орталықтардың жұмысы

1946 жылы Қазақстан мұсылмандарының діни басқармасы құрылып, бұл ислам қауымына ресми мәртебе мен діни қызметті тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік берді. Осы уақытта православ шіркеуі де қызметін қалпына келтіріп, діни рәсімдер мен мерекелер өткізуде болды, бірақ бұл қызметтер әлі де қатаң мемлекеттік бақылауда тұрды. Діни ұйымдардың жұмысы шектеулі болғанына қарамастан, олар өз қызметін жалғастырып, халық арасында рухани қажеттіліктерді қанағаттандыру мақсатында жұмыс істеді.

14. 1946–1960 жылдардағы тіркелген діни ұйымдар саны

Қазақстандағы діни ұйымдардың тіркелуі 1946 жылдан бастап 1960 жылға дейін төмендеу үрдісін көрсетті. Соғыс жылдарындағы релаксацияға қарамастан, мемлекеттік идеология діни құрылымдардың дамуына кедергі келтіріп, олардың саны азайды. Бұл деректер мемлекеттік архивтерден алынған және діни қызметтің кеңейуіне кедергі жасап отырған ресми шектеулердің көрінісі болып табылады.

15. Хрущев кезеңіндегі антирелигиоздық кампаниялар

1950-жылдардың соңынан бастап Никита Хрущевтің басшылығымен Кеңес Одағында жаңа антирелигиоздық науқандар басталды. Бұл кезеңде діни ұйымдарға қарсы қысым мен діни ғимараттарды жою қайта күшейді. Мемлекет діни сенімге қарсы күресті жаңа саясаттық бағыт ретінде қабылдап, атеистік насихатты арттырды. Бұл кампаниялар Қазақстан аумағында да белсенді жүргізіліп, діни өмірді қайтадан шектеуге бағытталды.

16. Идеологиялық тәрбие жүйесіндегі дінге көзқарас

Совет дәуірінде идеологиялық тәрбие жүйесі мектептер мен жастар ұйымдарында атеизмді басты ілім ретінде насихаттады. Діни сенімдер мен нанымдар көп жағдайда артта қалған, ғылыми емес категориялар ретінде қарастырылды. Мысалы, мектеп бағдарламаларында діннің рөлі теріс сипатталып, оның орнына материалистік, ғылыми дүниетанымды қалыптастыруға басымдық берілді. Сонымен қатар, балалар мен жасөсіпірімдерді «Қызыл галстук» пен «Пионер» сияқты ұйымдарға іріктеп қабылдап, олардың идеологиясы діндегі сенімнен бас тартуға бағытталды. Мұндай ұйымдар арқылы жастарға атеистік көзқарастарды енгізіп, діни нанымдарды кері элементтер ретінде бағалау қалыптастырылды. Бұл кезеңде ғылым мен техниканың дамуына сенім артып, діни мұраттарды емес, ғылымның жетістіктерін алға тарту арқылы жастарды материалистік дүниетанымға баулу басты мақсат болды. Кеңестік жүйенің бұл саясаты қоғамдағы рухани өмір мен ұлттық мәдениеттің кейбір аспектілерін шектегенімен, ол жас ұрпаққа ерекше көзқарасты дарытуға ықпал етті.

17. Қазақ ауылындағы діни дәстүрлердің сақталуы

Қазақстанның ауылдық жерлерінде кеңестік идеологияға қарамастан, діни дәстүрлер көптеген ұрпақтар арқылы беріліп отырды. Мысалы, Қазақстанның жақын ауылдарында құдайға сыйынып, дәстүрлі дұға мен тойларын өткізу әдеті сақталды. Бір ауылда Жаңа жыл мен Құрбан айт мерекелерінде халық жиналып, ежелгі салт-дәстүрлерін орындап, отбасылық құндылықтарды нығайтты. Тағы бір мысалда, кейбір ауылдарда мешіттер жарықсыз болғанда да, адамдар жиналып діни қызметкердің сөзін тыңдап отыруды жалғады. Бұл оқиғалар салтанатты мерекелер мен күнделікті наным-сенімнің ауылдық қоғамда тірі қалыптасқанын көрсетеді. Осылайша, халықтың рухани дүниесі мен діни дәстүрлері жастарға ұрпақтан ұрпаққа беріліп, кеңестік қысымдардың толықтай жойылмауына үлкен әсер етті.

18. Кеңес саясатының діни сенімге тарихи әсерлері мен сабақтары

1920-шы жылдардың басында халықтың 80%-ы дінге сенді, бұл көрсеткіш діни қысымға қарамастан жоғары деңгейінде болды. Осы саннан көрініп тұрғандай, кеңестік режимнің діни сенімге нақты ықпалына қарамастан, халықтың рухани дүниесі мықты сақталды және рухани қарсылықтың көрінісін көрсетті. Бұл кезеңдегі архивтік құжаттар мен әлеуметтік зерттеулер діни сенімнің жалпы қоғамның тірегі ретінде маңызды орын алғанын дәлелдейді. Осылайша, діни сенім мен дәстүрлер кеңестік саяси қысымдарға төтеп берген әлеуметтік және мәдени феномен болды, оның маңыздылығы кейінгі ұрпақтар үшін де сабақ береді.

19. Кеңестік діни саясаттың Қазақстандағы заманауи көріністері

Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстанда мешіттер мен шіркеулер саны айтарлықтай өсті, бұл рухани өмірдің жаңғыруына үлкен септігін тигізді. Қоғамда діни ұйымдарға еркіндік беріліп, діни сенімдерді ашық түрде жүзеге асыруға мүмкіндік туды. Сонымен бірге, ұлттық-рухани жаңғыру аясында діни дәстүрлер қайта жаңғыртылып, олар ұлтаралық келісім мен толеранттылықты қолдауда маңызды рөл атқара бастады. Осы кезеңде Қазақстанның рухани тыныштығы мен мәдени әртүрлілігін сақтау үшін діни бірлестіктердің қоғамдағы орны күшейе түсті, бұл елдің жалпы дамуына айқын ықпал етті.

20. Кеңес дәуіріндегі діни саясаттың тарихи сабақтары

Кеңестік қысымдарға қарамастан, рухани дәстүрлердің сақталуы діни еркіндік пен ұлтаралық келісімнің негізін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Бұл тәжірибе бүгінгі Қазақстан мәдениетінде әрі саяси тұтастықта да маңызды орынға ие. Оған қоса, кеңестік жүйенің діни саясатындағы тәжірибелер Қазақстанның қазіргі заманғы рухани кеңістігін қалыптастыруда маңызды тарихи сабақ болды. Сондықтан тарихи оқиғалар мен олардың салдары бүгінгі қоғамға рухани және мәдени тұрғыдан терең мағыналы сабақ бере алады.

Дереккөздер

Федотов Г.П. Советская власть и религия // Исторический журнал. — 1980.

Болтаханов М.Б. История религии в СССР. — М., 1995.

Жанбаев А.Т. Қазақстандағы Кеңестік дәуірдегі діни саясат. — Алма-Ата, 2007.

Петрова Н.С. Антирелигиозная пропаганда в СССР. — СПб, 2013.

Кеңестік архив материалдары. Қазақстан Республикасының Ұлттық архиві, 1920–1960 жылдар.

Абдуллин, Т. Религия и советская власть в Казахстане, 1920–1980 гг. – Алматы, 2005.

Казахские народные традиции: этнографический сборник / Под ред. М. Касымова. – Алматы, 2010.

История религии в Казахстане / В. Соловьев. – Нур-Султан, 2018.

Социальные исследования в Казахстане: архивные документы 1920–1930 гг. – Алматы, 2002.