Текст выступления:

Кеңестік Қазақстанның мәдениеті: әдебиет пен өнер
1. Кеңестік Қазақстанның мәдениетіне шолу

Кеңестік кезең қазақ халқының рухани дүниесінде терең із қалдырды. Бұл уақытта мәдениет ұлттық сана мен ұжымдық идеялардың бірегей қайнары болып қалыптасты. Жаңа қоғамдық құрылымдар мен идеологиялық бағыттар халықтың рухани өміріне ерекше әсер етті. Кеңес билігінің мәдениетке қатынасы, оның ішінде білім беру жүйесі мен шығармашылық салаларын жаңғырту барысы қазақ мәдениетінінің дамуында маңызды кезең болды.

2. Кеңестік дәуірдегі мәдениеттің әлеуметтік-факторлары

1920 жылдардан бастап Қазақстан КСРО құрамына енді және бұл кезең мәдениетті түбегейлі өзгертуге, жаңғыртуға бағытталды. Индустриализация мен ұжымдастыру көптеген салалармен қатар мәдениетті де қайта құруға себеп болды. Орыстандыру және социалистік идеологияның кең таралуы арқылы жаңа рухани орталықтар мен мәдениет салалары құрылды. Мәдениеттің бұл өзгерістері халықтың әлемге деген көзқарасына, ұлттық мәдениетке және өнерге үлкен әсер етті.

3. Кеңестік мәдени саясат ерекшеліктері

Мәдени саясат негізінен социалистік құндылықтарды насихаттау мақсатында жүргізілді. Мемлекет халықтарды кеңестік патриоттық рухта тәрбиелеуге, білім беру және өнер арқылы идеологияны таратуға күш салды. Кітаптар, театр, кино және басқа да мәдени өнімдер мемлекеттік бақылауда болып, барлық шығармашылық жұмыстар партияның саяси мақсатына сәйкес болуы шарт болды. Шығармашылар мен өнер адамдары олардың еңбектері қоғамдағы социалистік құндылықтарды айқындауына және алға жылжытуға бағытталуын қамтамасыз етуге міндетті болды.

4. Қазақ әдебиетінің кеңестік кезеңдегі даму кезеңдері

Кеңестік дәуірдегі қазақ әдебиеті өзіндік тарихи даму жолын өтті. Бастапқы кезеңде ұлттық әдебиетті социалистік бағытқа икемдеу жүзеге асырылды. 1930-40 жылдары қазақ әдебиетінде социалистік реализмнің негіздері түзіліп, батырлық, еңбекші адам бейнелері кеңінен таралды. 1950-60 жылдарда әдебиет жанрлары әртараптанды, жаңа тақырыптар пайда болды, ал 1970-80 жылдары шығармалар санындағы өсу байқалды. Бұл кезең қазақ әдебиетінің қолданыстағы идеологияға сай дамуын, сонымен қатар ұлттық рухты сақтауды үйлестірді.

5. Кеңес дәуірінің беделді жазушылары

Бұл кезеңдегі қазақ әдебиетінің көрнекті тұлғалары қазақтың рухани әлемін байытты. Мұхтар Әуезов өзінің ұлы 'Абай жолы' эпопеясымен халықтың ұлттық идеалдары мен тарихи тағдырын көркем қалыптастырды. Сәбит Мұқаңұлы мен Ғабит Мүсірепов шығармалары қайраткерлік пен патриоттық рухтың көрінісі болды. Олар қазақ әдебиеті мен мәдениетін жаңа деңгейге көтеріп, кеңестік қоғамның маңызды тұлғаларына айналды.

6. «Абай жолы»: қазақ мәдениетінің шыңы

Мұхтар Әуезовтың төрт томдық романы «Абай жолы» қазақ әдебиетіндегі ерекше құбылыс болып саналады. Бұл шығармада ұлттық рух пен заман талабын сырласқан, өмір шындығына негізделген эпопея жасалды. Қазақтың көрнекті ақыны Абай Құнанбаевтың өмірі мен шығармашылығы арқылы қазақ қоғамының тарихи дамуы суреттелді. Бұл еңбек қазақ әдебиеті мен мәдениетінде ерекше мәртебеге ие болып, әлемдік әдеби ортада да жоғары бағаланды. Қазақстан Ұлттық кітапханасы мәліметіне сәйкес, роман бірнеше тілдерге аударылып, әдеби алаңдарда үздік шығармалардың қатарына енді.

7. Қазақ әдеби шығармаларының шығарылу динамикасы (1930-1980)

1930-1980 жылдар аралығында қазақ әдеби шығармаларының саны күрт өсті. 1950-1970 жылдарда шығармашылық орта кеңейіп, қазақ әдебиетін дамытуға жасалған мемлекеттік қолдау айтарлықтай артты. Әдеби шығармалар тек сан жағынан ғана емес, тақырыптық және жанрлық бағыттар бойынша да байыды. Бұл өсім мемлекеттік мәдени саясаттың, әсіресе социалистік идеологияның әдебиетке ықпалының нәтижесінде болды. Қазақстан Ұлттық кітапханасының деректері әдебиетті дамытудың кеңестік кезеңдегі табысы туралы айқын дәлелдер береді.

8. Қазақ поэзиясындағы жаңа бағыттар

Кеңестік дәуірде қазақ поэзиясында жаңа шығармашылық тенденциялар пайда болды. Жұбан Молдағалиев поэзиясында адам мен табиғат арасындағы үйлесімділік басты тақырып болса, оның туындылары табиғатқа деген ерекше сезіммен ерекшеленді. Қадыр Мырза Әлі өз поэзиясында ұлттық сана мен тарихи мұраны ерекше дәріптеді, бұл поэзияда патриоттық рух басым болды. Ал Фариза Оңғарсынова өз өлеңдерінде әйел тағдыры мен адамгершілік құндылықтар мәселесіне терең назар аударды. Осылайша, әр ақын қазақ поэзиясына өзіндік дара үн мен жаңалық әкелді.

9. Қазақ театрының кеңестік дәуірдегі өркендеуі

Қазақ театры кеңес кезеңінде қарқынды дамып, ұлттық сахналық өнердің негізін қалады. Бұл дәуірде театрлар мемлекеттік қолдаумен көркемдік және идеологиялық жағынан байыды. Сахнада кеңестік тақырыптар көбейіп, халықтың күнделікті өмірі мен тарихи оқиғалары көрініс тапты. Театр қойылымдары халыққа кеңестік идеяларды насихаттап, мәдениеттің дамуына тың серпін берді. Бұл кезеңде көптеген талантты режиссерлер мен актерлер шықты, қазақ театрының мәртебесі артты.

10. Қазақстандағы негізгі театрлар және олардың ерекшеліктері

Республикалық театрлар Қазақстанның мәдени өмірінде маңызды рөл атқарды. Кестеде көрсетілген театрлар – Алматыдағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры, Астанадағы Әуезов атындағы театр және басқа да мәдени орталықтар. Әр театр өз ерекшелігімен танылып, ұлттық және кеңестік өнер бағыттарын ұштастырды. Бұл театрлар халыққа көркем өнердің барлық түрін ұсынумен қатар, мәдени жаңалықтарды насихаттады. ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің деректері театры саласындағы осындай интеграциялық процесті растайды.

11. Музыка өнері: көрнекті композиторлар мен бағыттар

Кеңестік кезеңде қазақ музыка өнері жаңа белестерге көтерілді. Біріншіден, ұлттық музыка аспаптары мен халықтық дәстүрлердің жаңғыруы байқалды. Екіншіден, композиторлар кеңес идеологиясына сай музыка жасауға бейімделді. Алма Ғарифоллаұлының шығармалары мен Дина Нұрпейісованың орындаушылығы қазақ музыка мәдениетінің өрлеуіне үлес қосты. Сонымен қатар, жаңа бағыттар мен эксперименттер көрінеді, бұл қазақ музыкасын ұлттық және әлемдік деңгейде танытуға мүмкіндік берді.

12. Ұлттық музыкалық аспаптар және олардың жаңғыруы

Ұлттық музыкалық аспаптар — домбыра, қобыз, жетіген — кеңестік кезеңде қайта жандануға ұшырады. Бұл аспаптар халық арасында танылып, музыка шығармашылығында үлкен орын алды. 1934 жылы қазақ халық аспаптар оркестрі құрылды, бұл ұлттық музыка өнерін кәсіби деңгейге көтерді. Оркестрдің құрылуы аспаптардың орындаушылық шеберлігін арттырып, ұлттық музыканың дамуына үлкен әсерін тигізді. Осылайша, ұлттық музыкалық мәдениет жаңа серпін алды.

13. Кеңестік дәуірдегі бейнелеу өнерінің дамуы

Бұл кезеңде қазақ бейнелеу өнері өзіндік қалыптаса бастады. Әбілхан Қастеев қазақтың көркем өнерінің негізін қалаушы ретінде ұлттық пейзаждарды салып, табиғат сұлулығын көрсетті. Айша Ғалымбаева тарихи кескіндемеде қазақ тарихының маңызды оқиғаларын бейнеледі, бұл шығармалар тарихи танымды арттырды. Қанапия Төлешов портрет пен пейзаж жанрларын дамытып, кеңестік реализмнің талаптарына сай туындылар ұсынды. Кеңестік реализм стилі кеңінен таралып, қоғамдық өмірді өнер арқылы насихаттауға бағытталды.

14. Кеңестік Қазақстандағы көркем шығармашылық дамуы

Көркем шығармашылық дамуы кезеңдері ұйымдастырушылық және идеологиялық функционалдық құрылымдар арқылы жүзеге асты. Алғашқы қадам – ұлттық мәдениетті зерттеу мен жинақтау, одан кейінгі кезең мемлекеттік қолдау мен жоспарлау болды. Осыдан соң шығармашылық институттар мен одақтар құрылып, мәдени өндірістің кеңеюіне ықпал етті. Соңғы кезеңде шығармашылық өнімдерді насихаттау және тарату маңызды болды. Бұл процестер мазмұндық және құрылымдық тұрғыдан ұлттық мәдениетті кеңейтіп, жаңа бағыттарды қалыптастыруға көмектесті.

15. Кеңестік Қазақстанда кино және медианың рөлі

1934 жылы Қазақфильм киностудиясы құрылып, ұлттық мазмұндағы фильмдер көпшілікке қолжетімді болды. Осы киностудия арқылы қазақтың мәдениеті мен тарихы кино өнерінде көрініс тапты. «Атамекен», «Тақиялы періште», «Қыз Жібек» секілді фильмдер кеңестік идеялар мен ұлттық ерекшеліктерді үйлестіріп көрсетті. Кино мен медиа саласы патриоттық, адамгершілік құндылықтарды насихаттау арқылы кеңестік мәдениеттің маңызды құралына айналды. Бұл әлеуметтік сананы қалыптастыруда аса тиімді болды.

16. Балаларға арналған әдебиет пен өнердің ерекшеліктері

Балалар әдебиеті мен өнеріндегі ерекшеліктер олардың дамуы мен тәрбиесіне ерекше әсер етеді. Біріншіден, балалардың психологиялық ерекшеліктеріне сай қарапайым әрі көркем тіл қолданылады, бұл олардың шығарманы түсінуін жеңілдетеді. Екіншіден, мазмұны жағынан тәрбиелік элементтерге баса назар аударылады: достық, адалдық, батылдық сияқты құндылықтар кеңінен насихатталады. Сонымен қатар, балалар шығармашылығында ертегілер, аңыздар және ұлттық үлгідегі бейнелер көптеп кездеседі, бұл олардың мәдени мұрамен танысуына септігін тигізеді. Мысалы, қазақтың халық ертегілері мен құстарға арналған әңгімелер балалардың қиялын дамытып, табиғатқа деген сүйіспеншілігін арттырады. Осылайша, балалар әдебиеті мен өнері олардың рухани және адамгершілік тұрғыдан қалыптасуына үлкен үлес қосады.

17. 1960-1980 жж. өнер ұжымдарының санының өсуі

1960-1980 жылдар аралығында Қазақстандағы өнер ұжымдарының саны айтарлықтай өсті. Бұл кезең мәдени өмірдің кеңеюіне және қоғамның өнерге деген қызығушылығының артуына куә болды. Статистикалық деректер көрсеткендей, өнер ұйымдары мен клубтар саны тұрақты түрде көбейді, бұл әлеуметтік ортада мәдени даму деңгейінің жоғарылағанын дәлелдейді. Осындай ұжымдар ортасында жыршы-термешілер ансамбльдері, халық хореографиясы топтары мен драмалық студиялар өз қызметін жандандырып, қазақ халқының ұлттық дәстүрін жаңғыртуға үлес қосты. Бұл үрдіс Қазақстанның өнер саласындағы ұлттық рух пен рухани байлығын сақтап қалуға және дамытудың маңызды факторы болды. Қолмен жасалған сахналық қойылымдар мен халық әндерінің кеңінен орындалуы мәдениет пен өнердің халық өміріндегі орталық рөлін айқындады.

18. Ұлттық мерекелер мен халықтық өнердің жаңғыруы

Бұл кезеңде ұлттық мерекелер мен халықтық өнердің қайта жандануына ерекше көңіл бөлінді. Мәселен, Наурыз мейрамы кең көлемде атап өтіле бастады, ол халықтың бірлігін, табиғат пен жаңа жылдың келуін дәріптеуге арналды. Мақалада айтылғандай, кейбір аймақтарда ұлттық көйлектер киіп, халықтық билер мен әндер кеңінен орындалды, тарихи дәстүрлер жаңғыра түсті. Сондай-ақ, өндірістік қалаларда жүргізілген фольклорлық фестивальдер халық жырларын, күй мен домбыра күйін қайта тірілтті. Бұл оқиғалар халықтың рухани өмірін байытып, мәдени мұраны жастарға жеткізуде маңызды рөл атқарды. Мұндай шаралар ұлттық сана мен мәдени құндылықтарды жаңғыртып, ұрпақтан ұрпаққа жеткізу міндетін күшейтіп алды.

19. Кеңестік дәуірдегі қайшылықтар мен сындар

Кеңестік дәуір кезінде ұлттық мәдениетке қатысты күрделі қайшылықтар болды. Бір жағынан, кеңестік идеология мен орыстандыру саясаты ұлттық ерекшеліктерді шектеп, жол бермеуге ұмтылды. Бұл саясат көптеген мәдени құндылықтардың сақталуына тежеу салды. Екіншіден, цензураның қаталдығы шығармашылық еркіндікті шектеп, талантты шығармашыл адамдарға қысым жасады, олардың туындылары жарияланбаушы еді. Бірақ ағартушылар мен мәдени қайраткерлер бұған қарсы тұрып, ұлттық тіл мен дәстүрлерді сақтау үшін рухани қарсылық көрсетті. Олар қымбат мәдени мұраны қорғап, ұлттың өзіндік бәсекесін жоғалтпауға тырысты. Осы қиыншылықтарға қарамастан, бұл кезең салаларының сын-қатерлері ұлттық сана мен патриоттық рухтың қалыптасуына әсерін тигізді, ол кейінгі культурлық толқындардың негізін қалады.

20. Мәдени мұра және сабақтастық: өткен мен бүгінді жалғайтын көпір

Кеңестік дәуір қазақ мәдениеті үшін ерекше маңызды кезең болды, себебі ол ұлттық және кеңестік құндылықтарды біріктіре отырып, қазіргі заманғы мәдениетті қалыптастырды. Осы кезеңнің мәдени мұрасы бүгінгі ұрпақ үшін баға жетпес қазынаға айналды. Бұл арада ұлттық рух пен инновацияны ұштастыра отырып, тарихи сабақтастықты сақтап қалу маңызды. Қазіргі мәдениетімізде өткеннің өнегесі мен бүгіннің талабына сай жаңа бағыттар ұштасып, ұлттық құндылықтарымыздың жаңаша көріністері пайда болуда. Осылайша, мәдени мұра – бұл тек тарихтан қалған жәдігер ғана емес, ол ең алдымен ұлттың рухани дамуы мен өзін-өзі тануының тірегі болып табылады.

Дереккөздер

В. В. Федоренко. История советской культуры. Москва, 1987.

Ж. Сейідов. Қазақ әдебиеті: тарихи даму кезеңдері. Алматы, 2010.

Н. Қасымова. Қазақстандағы театр өнерінің қалыптасуы. Нұр-Сұлтан, 2015.

А. Мәдениет. Кеңестік дәуірдегі қазақ поэзиясы. Алматы, 2007.

К. Тұрсынов. Қазақ музыкалық аспаптарының тарихы. Алматы, 2018.

Қазақстан Мәдениет мұрағаты. Деректер жинағы. Алматы, 2024.

А.Құрманбеков, Қазақ әдебиеті тарихы, Алматы: 2019.

М.Жұмабаев, Қазақ мәдениеті және өнерінің дамуы, Нұр-Сұлтан, 2021.

Е. Әбішев, Кеңестік кезеңдегі мәдениет және ұлт, Ғылым журналы, №5, 2020.