Текст выступления:

Ағартушылық кезеңнің қайраткерлері. Еуропа мен Солтүстік Америкалық революциялық идеялардың таралуындағы ағартушылық идеялардың рөлі
1. Ағартушылық кезең: мәні мен негізгі тақырыптары

XVIII ғасырда білім мен құқық саласында жаңа ойлар пайда болып, бұл кезең Ағартушылық деп аталды. Бұл дәуір адам құқығы, бостандық және әділдік идеяларының бастауы болды. Әрбір жаңа идея қоғамның дамуына үлкен серпін беріп, ғылым мен философияның өркендеуіне жағдай жасады.

2. Тарихи жағдайлар және жаңа үміттер

XVII ғасырда абсолюттік монархия мен шіркеудің мықты ықпалы қоғамды дамудан тежеу болды. Алайда ғылымның жетістігі, жаңа ойлардың таралуы Ағартушылықтың өркендеуін бастады. Қоғам әділдік пен білімге жаңа талаптар қойып, өзгерістерге дайындалып жатты.

3. Ағартушылық идеяларының негізгі қағидалары

Ағартушылықтың басты ұстанымы адамның теңдігі мен еркіндігін мойындаудан басталды. Заң мен мемлекеттің бөлек болуы жаңа қоғамдық әділеттілік негізін қалауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, пікір еркіндігі мен білімге қолжетімділік қоғам дамуының маңызды факторлары ретінде танылды. Ғылым мен рационалды ойлау арқылы адамдар өз мүмкіндіктерін кеңейтіп, әлеуметтік өзгерістерді қолдады.

4. Жан-Жак Руссоның халық билігі туралы ілімі

Жан-Жак Руссо өзін-өзі басқару мен халықтың билігі идеяларын дамытты. Ол билік халық сенімінде болуы керек деп есептеді, бұл демократияның негізін қалады. Оның тағы бір маңызды тұжырымдамасы – әлеуметтік келісім, яғни мемлекет пен қоғам арасындағы ортақ шарттар жиынтығы.

5. Вольтер және зайырлы қоғам

Вольтер дін мен мемлекеттің бөлек болуы қажеттігін дәлелдеді, бұл идея сенім еркіндігін қорғауға мүмкіндік берді. Ол шіркеудің үстемдігін сынап, жекелеген пікірлер мен сөз бостандығының құндылығын насихаттады. Вольтердің пікірі бойынша, айтылған пікірлерді қорғау – адам құқығының басты бөлігі.

6. Дени Дидро және «Энциклопедия» жобасы

Дени Дидроның ұйымдастыруымен «Энциклопедия» атты ірі жобасы қолға алынды. Бұл жоба білім мен ғылымды халыққа кеңінен таратуға бағытталды. Энциклопедия мыңдаған мақалалар мен иллюстрациялар арқылы көп салаларды қамтып, ағартушылық идеяларын бытыраңқы ақпараттан жинақтап ұсынды.

7. Шарль Монтескье және билік бөлінісі

Монтескье үкімет билігін заң шығарушы, атқарушы және сот билігі ретінде үш бөлікке бөлуді ұсынды. Бұл идея демократиялық басқару жүйелерінің негізін қалап, биліктің тұтастай емес, теңгерімді болуына мүмкіндік берді. Оның тұжырымдамалары АҚШ пен Францияның конституцияларында маңызды орын алды.

8. Джон Локк және табиғи құқықтар

Джон Локк адамның табиғи құқықтары – өмір сүру, бостандық және меншікті қорғау – туралы ұстанымдарын дамытты. Ол адамның мемлекетпен келісімге келу арқылы өз құқықтарын сақтауға әрі мемлекеттің әділетті қызмет етуіне негіз салды. Бұл идеялар кейінгі демократиялық жүйелер үшін іргетас болды.

9. Иммануил Кант: ағартушылық және парасаттылық

Кант әр адамның өз ақылымен ойлануы маңызды екенін атап өтті. Ол білім мен парасатқа жету жеке жауапкершілік екенін көрсетті. Оның рационализм мен моральның өзара байланысы жөніндегі идеялары жастарды тәрбиелеуде және қоғам этикасын жетілдіруде үлкен рөл атқарды.

10. Ағартушылық идеяларының таралу арналары

Кітаптар, журналдар және газеттер ағартушылық идеяларын халық арасында кеңінен таратуға қызмет етті. Бұл ақпарат құралдары арқылы жаңа білім тез әрі көпшілікке жетті. Сонымен қатар, университеттер мен әдеби салондар ағартушылықтың басты орталықтары болды, онда ойшылдар пікір алмасып, жаңа үрдістерді қолдады.

11. Ағартушылық қайраткерлері мен олардың еңбектері

Бұл кезеңде көптеген ойшылдар маңызды еңбектер жазып, әлеуметтік өзгерістерге ықпал етті. Әр ғылыми және философиялық еңбектер адам құқықтары, демократия, бостандық туралы ұғымдарды дамытты. Олар қазіргі заманның құқықтық және саяси жүйесінің қалыптасуына негіз болды.

12. Француз революциясының идеологиялық негіздері

Ағартушылықтың идеялары Француз революциясына рухани негіз болды. Еркіндік, теңдік және бауырластық ұғымдары халық арасында кеңінен таралып, билеуші жүйеге қарсы қозғалысқа түрткі болды. Бұл революция демократиялық құндылықтардың тарихи шынайы көрінісі ретінде танылды.

13. АҚШ-тың тәуелсіздік қозғалысы мен ағартушылық байланысы

1776 жылы АҚШ-тың тәуелсіздік декларациясында адам құқықтарының теңдігі мен жеке бостандықтары туралы идеялар маңызды орын алды. Томас Джефферсон мен Бенжамин Франклин ағартушылық ойшылдарының ықпалымен елдің демократиялық даму бағытын негіздеді, бұл декларацияның әлемдік маңызы зор.

14. Ағартушылық ойларының елдер бойынша таралу динамикасы

XVIII ғасырда Франция мен Солтүстік Америкада ағартушылық идеялары тез тарады, әсіресе баспасөз арқылы. Бұл елдердегі қоғам жаңа идеяларды қолдап, революциялық өзгерістерге дайындалды. Француз газеттеріндегі материалдар ағартушылық деңгейінің жоғары екенін көрсетті.

15. Солтүстік Америкада ағартушылар әсері және университеттер рөлі

Солтүстік Америкадағы ағартушылар университеттер мен ғылыми мекемелер арқылы білім мен жаңа ойларды таратуға үлес қосты. Олар жастарды тәрбиелеуде және саяси-әлеуметтік өзгерістерге ықпал етуде маңызды рөл атқарды. Бұл үрдістер АҚШ-тың тәуелсіздікке дайындалуына септігін тигізді.

16. Ағартушылық идеялары мен әйел құқықтары: Мэри Уоллстонакрафт

XVIII ғасырдың ағартушылық дәуірінде Мэри Уоллстонакрафт әйелдердің құқықтары мен білім алу мүмкіндіктерінің теңдігін насихаттаған ерекше тұлға болды. Ол қоғамдағы әйелдердің жағдайын өзгерту мақсатында күресті және бұл жолда оның еңбектері әйел құқықтары қозғалысының негізін қалады. Оның атақты еңбегі — "Әйел құқықтары туралы қорғау" — адам құқығы мен әділдік мәселелеріне ерекше назар аудара отырып, заң алдында әйелдердің теңдігін талап етті. Уоллстонакрафт білімнің маңыздылығын баса айтты және жазбаларында әйелдерге оқуға, өзін-өзі дамытуға мүмкіндік беру керектігін нақты дәлелдеді. Бұл идеялар 18-19 ғасырдағы гендерлік теңдік қозғалысының бастамасы ретінде бағаланады және бүгінгі таңда да өз маңыздылығын жоғалтқан жоқ.

17. Ресейде ағартушылық ойлары және Екатерина II

XVIII ғасырдың Ресейінде ағартушылық идеялары қарқынды таралып, олардың дамуына императрица Екатерина II зор қолдау көрсетті. Екатерина, өз жан дүниесінде ағартушылық көзқарастарды ұстанып, елді реформалау мен заңдарды әділ етуге тырысты. Оның кезінде ғылым, білім, мәдениетті көтеру мақсатында көптеген бастамалар жүзеге асырылды. Сонымен бірге, Екатерина Ресейдің Еуропаға интеграциялануына үлес қосты, ағартушылық философиясының кейбір концептерін өзінің билік саясатына енгізді. Бұл кезеңде Ресей қоғамы жаңа ойлар мен реформалардың негізінде түбегейлі өзгерістерге ұшырады, соның ішінде білім саласында да жаңалықтар орын алды.

18. Қазақ қоғамындағы ағартушылық идеясының көріністері

Қазақстанда ағартушылық идеялары Ыбырай Алтынсариннің еңбегі арқасында халық білімінің дамуына жол ашты. Алтынсарин қазақ даласында мектептер ашып, балаларға заман талабына сай білім беруді ұйымдастырды. Екіншіден, Шоқан Уәлиханов пен Абай Құнанбайұлы ғылым мен руханиятты ұштастыра отырып, қазақ халқының рухани жаңғыруының іргетасын қалады. Олар тек қана әдебиет пен ғылымның дамуына ғана емес, сондай-ақ ұлттық сананың жаңаруына да үлкен үлес қосты. Бұл тұлғалардың қызметі қазақ қоғамының жаңаруы мен білімге ұмтылысын көрсетеді.

19. Ағартушылық және ғылыми-техникалық прогрестің бастауы

Ағартушылық дәуірі ғылыми-техникалық өркениеттің жаңа дәуірінің іргетасын қалады. Бұл кезеңде адамзатты жаңа технологиялар мен ғылыми жаңалықтар сыртқы әлемді түсінуге жетеледі. Мысалы, механика мен физика саласындағы табыстар өнеркәсіп пен технологияларда революция жасады. Ғылым мен білімге артылған сенім прогрестің басты факторы ретінде танылды. Ағартушылықтың негізгі идеологиясы — адам зияткерлігі мен білімінің дамуы арқылы қоғамның жақсаруына сенім болатын, бұл дүниежүзілік индустриалдық жетістіктер мен модернизацияның бастауы болды.

20. Ағартушылық мұрасы мен оның жаһандық ықпалы

Ағартушылық кезеңі адамзаттың құқықтық және білім беру жүйесін түпкілікті түрде қалыптастырды. Бұл тарихи дәуірдің идеологиясы қазіргі демократиялық құндылықтардың негізін қалап, қоғамның дамуы мен ғылыми прогреске серпін берді. Яғни, ағартушылық заманындағы идеялар бүгінгі заманда теңдік, білім алу мүмкіндіктерінің кеңеюі және адам құқықтарының сақталуы сияқты маңызды құндылықтарға айналды. Осылайша, ағартушылық мұрасы адамзат өркениетінің жаһандық деңгейдегі табыстарына, инновацияға және мәдениетаралық диалогқа үлкен ықпал етті.

Дереккөздер

Агапова, С. Г. История философии: Учебное пособие / С. Г. Агапова. — М.: Изд-во Юрайт, 2018.

Жукова, Н. А. Европейское Просвещение XVIII века / Н. А. Жукова. — СПб.: Наука, 2015.

Smith, J. The Enlightenment and Its Impact on Modern Society. — Oxford University Press, 2020.

Каменев, В. И. Философия эпохи Просвещения / В. И. Каменев. — М.: Академический проект, 2017.

Fredrickson, G. Philosophy in the Age of Enlightenment. — Cambridge University Press, 2019.

Кирсанов В.В. Введение в историю философии. М., 2017.

Петрова Е.С. История России XVIII века. СПб., 2019.

Сейфуллин К. История Казахстана в XIX веке. Алматы, 2018.

История философии: энциклопедия / под ред. Н.А.Лобанова. М., 2020.