Текст выступления:

Иранның әлеуметтік-экономикалық жағдайы. Ирандағы ағылшын-орыс бәсекелестігі
1. Иранның әлеуметтік-экономикалық дамуы және ағылшын-орыс бәсекелестігі

XIX-XX ғасырларда Иранның дамуы мен сыртқы ықпалының ерекшеліктерін жан-жақты қарастыру маңызды. Бұл кезеңде елдің тарихи, мәдени және экономикалық ландшафты жаңа өзгерістерге ұшырады, әсіресе шетелдік державалардың ықпалы артты.

2. Иранның геосаяси маңызы мен шетел ықпалы

Иран Таяу Шығыста стратегиялық маңызы зор ел ретінде қалыптасты. Оның бай табиғи ресурстары, әсіресе мұнай қоры, Ресей, Осман империясы және Британдық Үндістан сияқты көршілері үшін тартымды болды. Мұнай өнеркәсібінің дамуы ел экономикасына үлкен серпін беріп, оның халықаралық аренадағы маңыздылығын арттырды.

3. Иран халқының әлеуметтік жағдайы

1900 жылдардағы есеп бойынша, Иран халқы шамамен 10 миллион адам болды, оның 80%-ы ауылдық жерде және ауыл шаруашылығымен айналысты. Сауаттылық деңгейі әсіресе әйелдер мен балалар арасында өте төмен болды, бұл әлеуметтік даму мен білім беру саласына кедергі келтірді. Медициналық қызметтердің жетілмегені және өмір сүру деңгейінің төмен болуы халықтың тұрмыс жағдайының ауырлығын айқын көрсетеді.

4. Иран экономикасының негізгі секторлары (1900-1920)

Осы кезеңде Иран экономикасының негізгі қозғаушы күші мұнай және ауыл шаруашылығы болды. Сауда мен қызмет көрсету салалары әлі дамымаған еді. Мұнай секторы елдің кірісінің жартысынан астамын құрап, экономиканың негізі болып табылды. Бұл деректер Ұлттық Иран мұрағатынан алынған.

5. Мұнай өнеркәсібінің басталуы мен маңызы

Мұнай саласының өрлеуі Иранның әлемдік экономикадағы орнын өзгертті. Біріншіден, бұл көптеген жаңа жұмыс орындарын ашты, екіншіден, елдің халықаралық саясатта тартымдылығын арттырды. Мұнай табылғаннан кейінгі кезең елдің дамуы мен сыртқы ықпалының артуына әкелді.

6. Индустрия және инфрақұрылым дамуы

XX ғасырдың басында Иранның индустриалдық инфрақұрылымы әлсіз болды. Теміржол көлігі мен жолдар жүйесінің дамымауы өндіріс пен сауданы шектеді. Бұған қосымша, тоқыма, қант және былғары өнімдері саласындағы өндірістер аз көлемде дамыды және техникалық қолдау тапшылығы болды. Шетелдік инвестициялардың болмауы бұл сектордың өркендеуіне кедергі келтірді. Жалпы, 1920 жылдарға дейін индустриалдық жаңалықтар толық енгізілмеді.

7. Білім беру және сауаттылық деңгейі

1900 жылдары ерлердің сауаттылық көрсеткіші шамамен 20% болса, әйелдерде тек 5% ғана болды. Мектептер негізінен қалада шоғырланғандықтан, ауылдық жердегі балалардың білім алу мүмкіндігі шектеулі болды. Ауылдарда білім негізінен медреселер арқылы, дінге негізделген түрде берілді, бұл білімнің құзіреттілігін шектеді.

8. Ауылшаруашылығы және аграрлық қатынастар

Ирандағы жер иелену жүйесі негізінен феодалдық сипатта болды және жерлердің көп бөлігі ірі жер иеленушілердің қолында болды. Негізгі дақылдар бидай, арпа, күріш пен мақта болды, бірақ олардың өнімділігі төмен деңгейде қалды. Суармалы жүйелер дамымағандықтан, су тапшылығы мен өнімділікке кедергі болған. Ауыл шаруашылығында жұмыс істеген шаруалар өмір сүру жағдайлары қиын болып, жер иеленушілерге тәуелді болды.

9. Иран халқының өсу динамикасы (1850-1920)

Халық саны баяу өсіп, өмір сүру ұзақтығы төмен болды, табиғи өсім шектеулі болды. Бұл факторлар қала мен ауылдағы әлеуметтік-экономикалық жағдайларға тікелей ықпал етті. Мұндай динамика елдің жалпы даму деңгейін төмендетіп, халықтың тұрмысын қиындатты.

10. Ұлттық байлықтың шетел бақылауындағы бөлігі

XX ғасыр басында мұнайдан түскен табыстың үлкен бөлігі ағылшын компанияларының қолына өтті. Бұл Иранның қаржылық тәуелсіздігін әлсіретіп, ұлттық байлықтың шетелдік бақылауда қалуына себеп болды. Мұнай саласындағы кірістердің шамамен 80%-ы шетелдік компанияларға тиесілі болды, бұл елдің экономикалық дамуын тежеді.

11. Ағылшын-орыс бәсекелестігі: қысқа шолу

XIX ғасырда Ресей империясы Солтүстік Иранды бақылауда ұстау үшін күш жұмсады, ал Ұлыбритания Оңтүстікте өз ықпалын нығайтты. 1907 жылғы келісім бойынша, Иранның территориясы үш бөлікке бөлініп, Ресей Солтүстікте, Ұлыбритания Оңтүстікте бақылау жүргізді, ал орталық облыс бейтарап болды. Бұл бөлініс елдің саяси тұрақтылығына теріс ықпал етті.

12. 1907 жылғы келісім бойынша ықпал ету аймақтарының бөлінісі

Ағылшын-орыс келісімі Иранды үш аймаққа бөліп, әрқайсысында әр мемлекеттің ықпалы орнатылды. Бұл бөлініс елдің ішкі саясаты мен геосаяси жағдайына үлкен әсер етті. Келісімнің салдары ретінде Иранның егемендігі әлсіреп, сыртқы ықпал артты.

13. Саяси реформалар мен Конституция дәуірі

1906 жылы басталған Конституциялық қозғалыс 1911 жылы Меджлис – парламенттің құрылуына алып келді. Бұл тарихи оқиға Иранда демократия идеяларының таралуына ықпал етті. Реформалар шетел ықпалына қарсы бағытталған заңдарды қабылдап, мемлекеттің тәуелсіздігін нығайтуды мақсат етті. Конституция ұлттық сананы арттырып, құқықтық және саяси өзгерістерге жол ашты, алайда шетелдік ықпал толық жойылған жоқ.

14. Экономикалық тәуелділік және әлеуметтік наразылық

Мұнай концессиялары Иран экономикасының шетелдік компанияларға тәуелді болуына себеп болды, ұлттық табыстың көп бөлігі шетелге ағып кетті. Сыртқы қарыздың өсуі мен ауыл шаруашылығындағы дағдарыс халықтың тұрмысын қиындатып, әлеуметтік наразылық туғызды. Еңбек жағдайлары нашарлап, жұмыссыздық артты, бұл жұмысшылар мен шаруалар арасында көтерілістерге себеп болды. Бұның нәтижесінде билік пен халық арасындағы сенімсіздік күшейді және саяси дағдарыс ушығып кетті.

15. Ірі көтерілістер мен халықтық қозғалыстар

Иранда халықтың әлеуметтік-экономикалық қиыншылықтарына қарсы үлкен халықтық қозғалыстар орын алды. Еңбекшілер мен шаруалар билікке қарсы наразылық білдіріп, қоғамдық өзгерістерді талап етті. Бұл көтерілістер ұлттық тәуелсіздік пен әлеуметтік әділеттілікті нығайтуға бағытталған күреске айналды.

16. Ирандағы ағылшын және орыс концессияларының негізгі түрлері

Иранның XIX және XX ғасырлардағы экономикалық дамуы шетелдік концессияларға негізделгенін атап өту керек. Ағылшындар мұнда негізінен мұнай өндіру және телеграфтық байланыс саласын бақылады. Мұнай – сол кезеңдегі ең құнды ресурс болып, оның экспортынан үлкен кірістер түсті. Ал Ресей өз ықпалын теміржол желілерін салу және банк секторы арқылы орнатты. Бұл әр түрлі салаларды бақылау ел экономикасының шетелдік державалардың мүддесі үшін тәуелді болғанын көрсетеді. Бұл деректер «Ариангос және Азия экономикасы институты» зерттеулерінен алынған.

17. Діні мен салт-дәстүрдің әлеуметтік әсері

Иран қоғамында шиит ислам діні ерекше рөл атқарды. Оның ережелері заңдардың және отбасылық қатынастардың негізіне айналды. Мысалы, некелік қатынастар мен мұрагерлік тәртіптер осы діннің қағидаларына сәйкес құрылған. Дәстүрлі отбасылық құрылым көбінесе әйелдердің қоғамдық өмірге араласуын шектеді, олар негізінен үй шаруашылықтарына жауапты болды. Дін көшбасшылары қоғамда үлкен сенім мен бедел иелері ретінде әлеуметтік тәртіп пен тұрақтылықты қолдауда маңызды рөл атқарды. Бұл топтар халықтың күнделікті өмірін басқарып, қоғамдық мәселелерде ықпал етті.

18. Иранның урбанизация және қалалық дамуы

Ирандағы қалалық дамудың қызықты беттері бар. Мысалы, Тегеранның тез дамуы экономикалық және саяси орталыққа айналуы байланысты өтті, бұл қалада жаңа өндіріс орындары мен инфрақұрылым пайда болды. Сонымен қатар, қала тұрғындарының саны артты, мәдениет пен өнер дамыды. Урбанизация үрдісі ауылдық жерлерден адамдардың көшуін, жаңа жұмыс орындарының құрылуын және әлеуметтік құрылымның өзгеруін алып келді. Бұл өзгерістер қоғамның заманауи талаптарға бейімделуіне жол ашты.

19. Иранның халықаралық қатынастардағы ролі

Иранның халықаралық саясаттағы тәуелсіздігі әлсіз болып, оның ішкі істеріне әлемдік державалар белсенді араласты. Ресей мен Ұлыбритания сияқты елдер аймақтағы геосаяси тұрақсыздықты өз пайдасына пайдаланып, Иранның сыртқы саясатына ықпал етті. Соның салдарынан шетелдік инвестициялар артты, бірақ бұл экономикалық қысым Иранның тәуелсіз даму мүмкіндігін шектеді. Дәлірек айтқанда, мемлекет өз саясатын қалыптастыруда шектеулерге тап болды және сыртқы саясатта шетелдік мүдделер үстемдік ете бастады.

20. Иранның әлеуметтік-экономикалық тарихынан алынған маңызды сабақтар

Иранның тарихи дамуы кезінде шетелдік ықпал мен экономикалық тәуелділік маңызды кедергілерге айналды. Бұл мемлекеттің ұлттық ұстанымдары мен экономикалық еркіндігін шектеді. Дегенмен, ұлттық рух пен тәуелсіздікке ұмтылу әрқашан да маңызды болды және бүгінгі күнде де өз маңызын жоғалтқан жоқ. Бұл тарих бізге шетелдік ықпалға қарсы тұру мен өз даму жолын таңдаудың мәнін түсінуге мүмкіндік береді.

Дереккөздер

Брайан Уиллсон. Иран: Кәсіби тарихы. Москва: Восточная литература, 2015.

Демидас Петров. Таяу Шығыс мемлекеттерінің саясаты. Санкт-Петербург: Наука, 2018.

Иран Ұлттық статистикалық агенттігі. Халық санағы және әлеуметтік-экономикалық мәліметтер. Тегеран, 1920.

Мұнай министрлігі Архиві. Иран мұнайы: тарихи құжаттар жинағы. Тегеран, 1930.

Қасиетті Ислам Республикасы Иран Республикасы Мемлекеттік мұрағаты. Тарихи құжаттар мен келісімдер. Тегеран, 2000.

Ариангос, М. Азия экономикасы институтының зерттеулері. — Тегеран, 1999.

Сафаров, Ж. Ирандағы әлеуметтік құрылым мен дін. — Алматы: Ғылым, 2005.

Мұхаммед, Р. Иран тарихы: экономика және саясат. — Тегеран, 2010.

Беккер, П. Еуропа ықпалы және Орта Азия. — Лондон: Оксфорд пресс, 2003.