Текст выступления:

XVIII ғасырдағы француз революциясы. Наполеон империясының құрылуы мен күйреуі
1. XVIII ғасырдағы Француз революциясы мен Наполеон дәуірі: Негізгі мазмұн мен өзектілігі

XVIII ғасыр – Франция үшін терең тарихи өзгерістер кезеңі болды. Француз революциясы мен оның кейінгі кезеңіндегі Наполеон Бонапарттың дәуірі Еуропа тарихында тың бетбұрыс жасап, бүгінгі демократия мен мемлекеттілік қағидаттарының қалыптасуына үлкен әсер етті. Бұл ұлы оқиғалар елдің саяси, әлеуметтік және экономикалық құрылымдарын түбірімен өзгертіп, әлемдік тарихтың жаңа парағын ашты.

2. XVIII ғасырдағы Франция: қоғам, саясат және экономика

XVIII ғасырдың соңында Франция қоғамы үш сословиеге бөлінді: ақсүйектер, діни қызметкерлер және үшінші сословие. Ақсүйектер мен шіркеу өкілдері көп құқық пен салықтан босатуды иеленді, ал үшінші сословие – қала және ауыл еңбекшілері, буржуазия ауыр салық төлеуге мәжбүр болды. Абсолюттік монархияның билігі бұл әділетсіздікті жоймай, халық арасында наразылықты өсіріп, елдің экономикасы да дағдарысқа ұшырады.

3. Француз революциясының басталу себептері

Экономикалық қиындықтар XVIII ғасырдың соңында Францияны шырғалаңға тіреді. Азық-түлік қымбатшылығы мен бюджет жетіспеушілігі халықтың күнделікті өмірін ауырлатты. Сонымен бірге, әлеуметтік теңсіздік кең таралды: үшінші сословие салықтардың көп бөлігін көтеріп, маңызды құқықтық шектеулерге тап болды, ал жоғары таптар салықтан босатылды. Бұл әділетсіздік қоғамды бөлшектеп, ашулы буржуазия мен жастар арасында ағартушылық идеялары тез таралды. Жаңа заманныздағы бостандық пен теңдік ұғымдары революцияның негiзгі қозғаушы күшіне айналды.

4. Бастилия шабуылы: 1789 жылғы 14 шілде – жаңа дәуірдің басы

1789 жылғы 14 шілде күні Парижде Бастилия түрмесіне жасалған шабуыл Француз революциясының бастауын белгіледі. Бұл оқиға монархияға қарсы ашық қарсылықтың символына айналып, халықтың саяси белсенділігін арттырды. Бастилияның құлауы жаңа билік құрылымына ауысудың белгісі болып, Францияның тарихи бетбұрысына жол ашты.

5. Революцияның алғашқы кезеңі: 1789-1792 жылдар

Бұл алғашқы кезең революцияның маңызы зор оқиғаларымен өрісті. 1789 жылы Жалпы Өкілдер Кеңесінің құрылуы, 1791 жылғы Конституцияның қабылдануы, және монархияның билігін шектеуге бағытталған шаралар өте жылдам жүзеге асты. Алайда, биліктің сақталуын қаладырмаған монархияның қарсыласуы мен сыртқы деструктивті факторлар тұрақсыздықты күшейтті. Бұл кезең жаңа әлеуметтік және саяси құрылымдардың негізін қалап, Францияны толықтай өзгертті.

6. Жаңа заңдар және әлеуметтік өзгерістер

Революция барысында феодалдық құқықтар жойылып, жергілікті тұрғындар өзінің жеке меншігіне ие болды. Барлық азаматтарға тең құқықтар беріліп, заң алдында ерлер тең мәртебеге енді. Діни соттар мен салықтық бұйымдылықтар жойылып, олардың орнына азаматтық заңдар мен қоғамдық құқықтар енгізілді. Бұл әлеуметтік әділеттіліктің ұлғаюына және теңсіздіктің айтарлықтай төмендеуіне әкеп соқтырды, демократиялық қоғам формасы қалыптасты.

7. XVIII ғасырдағы француз қоғамының сословиелік құрылымы

Француз қоғамы үш негізгі сословиеге бөлінген: бірінші сословие — діни қызметкерлер, екінші сословие — ақсүйектер, үшінші сословие — қала және ауыл еңбекшілері. Бірінші және екінші сословие көптеген құқықтық артықшылықтарға ие болды, оның ішінде салықтан босатылу және әкімшілік билікке жақындығы маңызды еді. Үшінші сословиенің ауыр салықтық жүктемесі мен әлеуметтік шектеулері қоғамдағы әділетсіздік пен әлеуметтік шиеленістердің басты себебі болды. Бұл сыныптар арасындағы теңсіздік революцияның туындауына негізгі жағдай жасады.

8. Якобиншілдер диктатурасы және терроры: 1792-1794 жж.

1793 жылы патша Людовик XVI өлім жазасына кесілді, елде монархия ресми түрде жойылды. Якобиншілдер басшылығымен жұмыс істеген революциялық комитеттер жаппай террор жүргізіп, шамамен 40 мың адам жазықсыз айыпталып, өлім жазасына тартылды. Қоғамда үрей мен сенімсіздік орнап, азаматтар арасында бөліністер пайда болды, билік қаталдатып, саяси тұрақсыздық ұлғайды. Бұл репрессиялық кезең Францияның саяси ландшафтына терең дағдарыс әкелді.

9. Революция символдары мен ұрандары

Француз революциясы өзінің ерекше символдары мен ұрандарымен де танымал болды. Тұзақ түсті көк, ақ және қызыл түсті триколор туы елдің бостандық пен бірлік ұранын бейнеледі. «Еркіндік, теңдік, бауырластық» ұраны халықтың саяси идеалын көрсетті. Бұл символдар мен ұрандар революцияның идеяларын кеңінен насихаттап, ұлт мүддесін біріктіруге қызмет етті.

10. Директория кезеңі: 1795-1799 жылдар аралығындағы тұрақсыздық

1795 жылы қабылданған Конституциямен билік Директорияға берілді. Бұл басқару формасы тұрақсыз және әлсіз болды, оның ішінде экономикалық қиындықтар тереңдей түсті. Ақша құнсызданып, халықтың наразылығы өсті, қоғамдық шиеленістер күшейді. Сол жылдары Наполеон Бонапарт әскери шеберлігімен танылып, болашақта елді басқарудың негізгі фигурасы ретінде орнықты.

11. Наполеон Бонапарт: Жас сарбаздан қолбасшыға дейін

1793 жылы Тулонның қорғанысын бағындыруда Наполеон ерекше әскери даңққа қол жеткізді. Бұл жеңіс оның француз армиясындағы беделін арттырып, қолбасшылық қабілетін көрсетті. Кейінгі 1796-1797 жылдардағы Италия жорығы және 1798-1799 жылдардағы Мысыр экспедициясы оның тактикасы мен стратегиялық шеберлігін әлемге танытты. Осы уақытта француз армиясы қиын жағдайда біршама қайта құрылды, Наполеон бұл өзгерістің басты қозғаушы күші болды.

12. Париж халқы санының өзгеруі: 1789-1799

Революция жылдарында Париж халқы біртіндеп кеми бастады. Экономикалық және саяси тұрақсыздық, сондай-ақ террор кезеңінің зияны бұл тұрғын санын азайтуға ықпал етті. Бұл мәлімет XVIII ғасырдың соңындағы Франция статистикасында айқын көрініс тапты. Халықтың қысқаруы әлеуметтік қиыншылықтардың және халықтың революциялық кезеңдегі зардаптарының айқын белгісі болды.

13. Француз революциясы мен билік кезеңдерінің дәйектілігі

Француз революциясы бірнеше кезеңнен өтіп, әр кезең жаңа биліктің қалыптасуына ықпал етті. Жалпы өкілдер құрылымынан басталып, монархияның құлауымен республика құрылды, одан соң диктатура мен террор кезеңдері орын алды. Соңында Наполеон билігі орнатып, империяны ашты. Бұл процесс тарихи даму мен саяси трансформациялардың тізбегі ретінде қарастырылады.

14. Наполеонның билікке келуі: 18 Брюмьер 1799

1799 жылғы 9 қарашада Наполеон Бонапарт мемлекеттік төңкеріс жасап, үш консулдық басқару жүйесін құрды. Ол бірінші консул ретінде билікке келіп, Францияда диктатуралық биліктің бастауы болды. Наполеонның қолбасшылығы елдегі саяси тұрақсыздықты төмендетіп, жаңа тарихи кезеңді ашты, елдің реформаларына жаңа серпін берді.

15. Наполеон империясының негізі және дамуы

Наполеон империясының құрылуы мен дамуы бірнеше маңызды кезеңнен тұрды. Ол Францияның әскери және саяси билігін нығайтып, Еуропада кеңінен ықпал етті. Оның реформалық әрекеттері заң жүйесін, әкімшілік құрылымды өзгертті. Сонымен бірге, Наполеон соғыс саясаты арқылы жаңа территорияларды қосып, империяның кеңеюіне ықпал етті.

16. Наполеон кодексінің негізгі қағидалары

Наполеон кодексі 1804 жылы қабылданып, құқықтық саланың негізін қалаған маңызды құжаттардың бірі болып табылады. Бұл кодекс жеке меншік құқығын, заң алдындағы теңдік принципін және азаматтық қатынастарды жан-жақты реттеді. Осы құжаттың негізінде адамдар арасындағы құқықтық қатынастардағы әділеттілік пен теңдік қағидалары бекітілді. Оның ең басты ерекшелігі – барлық азаматтарға, әлеуметтік мәртебесіне қарамастан, бірдей құқықтар мен міндеттерді белгілеуі болды.

Бұл заңнама Еуропаның көптеген елдеріне үлгі болып, құқықтық жүйелердің дамуында зор ықпал етті. Наполеон кодексі мемлекеттің азаматтар алдындағы жауапкершілігін нақтылаумен қатар, меншік құқығын қорғауда маңызды рөл атқарды. Бұл негіздер бүгінгі күнге дейін құқықтық жүйелердің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

17. Наполеон жорықтарының географиялық ауқымы

Наполеонның жорықтары XVIII-XIX ғасырлардағы Еуропаның саяси картасын түбегейлі өзгертті. Олардың географиясына назар аударсақ, әсіресе Италия мен Австрия бағыттарына көп көңіл бөлінгенін байқаймыз. Бұл аймақтар француз империясының кеңеюі мен саяси ықпалын нығайтуда басты ареналарға айналды.

Әскери дәуірдегі бұл жорықтар Еуропаның әртүрлі аймақтарына жалпылама әсер етіп, одақтас және қарсыластық қатынастарды қайта құруға мәжбүр етті. Кең ауқымды экспансия Наполеонның империялық ұстанымдарының айқын көрінісі болды, оның нәтижесінде Франция өзінің әскери және саяси күші арқылы еуропалық саясаттың орталығына айналды.

18. Наполеон империясының күйреу себептері

Наполеон империясының құлауына бірнеше маңызды факторлар ықпал етті. Біріншіден, 1812 жылы Ресейге жүргізілген күрделі жорықта француз әскерінің ауыр жеңілуі оның әскери беделіне айтарлықтай соққы берді. Бұл оқиға империяның әскери мүмкіндіктерінің шектеулі екенін көрсетті.

Екіншіден, Антифранцуздық коалицияның құрылуы Францияға қарсы күштердің бірігуіне себеп болды. Англия, Ресей, Пруссия және Австрия өзара келісіп, Наполеонға қарсы тұруда біріккен күш ретінде әрекет етті.

Үшіншіден, экономикалық қиыншылықтар мен халықтың соғысқа наразылығы империалдық биліктің әлсіреуіне әкелді. Бұл факторлар Наполеонның ішкі қолдауын төмендетіп, оның билігінен айырылуына себеп болды.

19. Ватерлоо шайқасы мен Наполеонның соңғы кезеңі

Ватерлоо шайқасында 1815 жылы Наполеон Британдық-голланд, Пруссия және басқа коалициялық әскерлерге қарсы күресті. Бұл шешуші шайқаста Наполеонның әскерлері жеңіліске ұшырады, оның бұл тарихи оқиға соңғы әскери әрекеті ретінде есте қалды.

Шайқасқа дейінгі кезеңде Наполеонның ел ішіндегі жағдайы нашарлап, саяси қолдауы кеміді. Ватерлоо жеңілісі оның билігінен, патша мәртебесінен айырылуына және Сент-Елена аралына жер аударылуына алып келді. Оның өлімінен кейін де бұл оқиға Еуропаның саяси ландшафтында үлкен өзгерістер туғызды.

20. Француз революциясы мен Наполеон дәуірінің тарихи маңызы

Француз революциясы мен Наполеон дәуірі адамзат тарихында демократиялық идеялардың кең тарауына және абсолютизмнің әлсіреуіне ерекше ықпал етті. Бұл кезең барысында жаңа құқықтық нормалар мен әлеуметтік өзгерістер енгізіліп, көптеген елдерге үлгі болды. Наполеонның реформалары мемлекеттік басқару, құқықтық жүйе және қоғам құрылымының дамуына негіз салды. Оның заңдар арқылы қалыптастырған құқықтық жүйесі бүгінгі күнге дейін өз маңызын жоғалтқан жоқ, әрі оның тарихи маңызы терең зерттелуде.

Дереккөздер

Ершов, В. Н. Французская революция: История и современность. – М.: Наука, 2010.

Резник, А. И. Наполеон Бонапарт и его эпоха. – СПб.: Изд-во Санкт-Петербургского университета, 2015.

История Франции XVIII века. – М.: Просвещение, 2008.

Франция Национальный архив. Социальное устройство XVIII века. – Париж, 1790.

Статистика Франции, XVIII век: сборник документов. – Париж, 1900.

Франция Азаматтық кодексі. Париж, 1804.

Еуропа әскери тарихы (1796-1812). М., 2002.

Клауэзель, М. Наполеонның әскери тактикасы. Лондонда, 1998.

Шарль Морис де Таллиран. Наполеон және оның дәуірі. Париж, 1924.

Француз революциясы: саяси және әлеуметтік көзқарастар. Нью-Йорк, 2010.