Текст выступления:

XVII ғасырдағы ағылшын буржуазиялық революциясы
1. XVII ғасырдағы ағылшын буржуазиялық революциясының жалпы көрінісі

XVII ғасырдағы Англия тарихы өзге үрдістерге ұқсамайтын бірден-бір ерекше дәуір болды. Бұл кезеңде монархияның дағдарысы мен парламенттік үстемдіктің дамуы жаңа саяси жүйеге өту жолында маңызды кезеңге айналды. Елдегі саяси және әлеуметтік құрылымның түбегейлі өзгеруі Англияның қоғамдық өмірінің негізін қалап, бүкіл Еуропа үшін үлгі боларлық оқиғаға айналды. Бұл тарихи оқиға тек Англияның емес, бүкіл әлемнің саяси дамуына айрықша ықпал етті.

2. Революция алдындағы Англия: тарихи контекст

1600-жылдардағы Англия шексіз король билігі, дін мәселелеріндегі жанжалдар, сондай-ақ экономикалық қиыншылықтарға тап болды. Бұған қоса, буржуазия мен дворяндардың өсуі әлеуметтік және саяси құрылымға үлкен өзгерістер әкелді. Бұл өсім демократиялық әдістердің пайда болуына, сондай-ақ парламенттің күшеюіне жол ашты. Мұның барлығы революцияның басталуына қажетті тарихи негіздерді құрастырды. Осылайша, Англия мәңгілік өзгеріске талпынды.

3. Ағылшын буржуазиялық революциясына алғышарттар

Өнеркәсіп пен сауда саласындағы серпінді даму буржуазияның саяси ықпалын күшейтті, сондықтан экономикалық күш саяси талаптарға айналды. Сонымен қатар, абсолюттік монархияның кедергілері, оның шектеулі еркіндігі және салық саясаты халықтың наразылығын оятты. Бұл биліктің тұрақсыздығына себеп болды. Соңында, феодалдық құрылыстың әлсіреуі және қоғамдағы еркіндікке ұмтылыс революцияның негізін қалады. Осы факторлардың тұтас жиынтығы мемлекеттік құрылымның қайта қаралуын талап етті.

4. Бірінші кезең: Карл I-нің билігі

1625 жылы Карл I таққа отырып, парламентті бірнеше мәрте таратып, заңсыз салық жинау саясатымен айналысты. Бұл оның мүлікті азаматтар мен буржуазиялық топтардың наразылығын тудырды. Сонымен қатар, оның билігі 1642 жылы азаматтық соғысқа әкелді, елді корольдік және парламенттік лагерлерге бөлді. Осы уақыт аралығында Англияның қоғамдық-дағы шиеленісі барған сайын күшейіп, саяси тұрақсыздық деңгейі өсіп жатты.

5. Азаматтық соғыстың басталу себептері

Король мен парламент арасында билік үшін туған күрес Англияның саяси тұрақсыздығын одан әрі тереңдетті. Үш түрлі діни топтар — англикандар, пуритандар және католиктер арасындағы келіспеушіліктер шиеленісті ұлғайтып, қоғамдағы қақтығыстарды асқындыра түсті. Сонымен қатар, салық саясатына және саяси реформалардың жетіспеуіне байланысты халық арасында жалпы наразылық күшейген. Әлеуметтік әділетсіздік пен реформалардың болмауы қоғамда қарсылық мәселесін тудырды және соғысқа жан бітірді.

6. Азаматтық соғыс жылдарындағы негізгі шайқастар

1642 мен 1646 жылдар аралығында ағылшын азаматтық соғысының негізгі шайқастарында парламенттік күштер маңызды жеңістерге қол жеткізді. Бұл жеңістердің арқасында король Карл I тұтқынға алынып, саяси биліктен айрылды. Осы кезеңдегі әскери талпыныстар саяси жағдайды түбегейлі өзгертті, парламенттің билігіне негіз қалады және жаңа мемлекет басқару тәсілдерінің қалыптасуына үлкен ықпал етті.

7. Оливер Кромвель және Парламенттік армия

Оливер Кромвельдің басшылығымен құрылған "Жаңа үлгідегі армия" жоғары тәртіп пен ұйымдастыру деңгейімен ерекшеленді. Бұл әскери күш азаматтық соғыста шешуші жеңістерді қамтамасыз етті және парламенттік еркіндік қозғалысының табыстылығын арттырды. Оның арқасында парламенттік күштердің басымдығы нығайып, жаңа саяси құрылым қалыптасты.

8. Революция кезіндегі діни алауыздықтар

XVII ғасырдағы Англияда діни алауыздықтар үлкен саяси шиеленіс туғызды. Англикан шіркеуі монархияның қолдауымен қалса, пуритандық қозғалыстар реформаларды талап етті. Католиктер мен басқа діни топтар қысымға ұшырап, қоғамдағы діни қақтығыстар күшейді. Бұл діни даулар саяси күрестің ажырамас бөлігіне айналып, елдің тұрақсыздығын арттырды.

9. Әлеуметтік топтардың революциядағы рөлі

Революция кезінде әртүрлі әлеуметтік топтардың саяси ұстанымдары мен мүдделері айқын көрінді. Мысалы, буржуазия саяси күштің өсуіне ұмтылып, саяси реформаларды жақтады. Ал аристократиялық дворяндар мен корольдік полиция феодалдық құндылықтарды қорғауға тырысты. Осы күресте әр топтың маңызды өкілдері белсенді рөл атқарды. Мұның бәрі билік үшін күрестің түпкілікті сипатын көрсетті және саяси жүйенің түбегейлі өзгеруіне жол ашты.

10. Карл I-нің өлімі және республика жариялануы

1649 жылы Англияда Карл I өлім жазасына кесіліп, бұл тарихи сәт саяси жүйеде түбегейлі өзгерістердің басталуын білдірді. Ол алғаш рет монархиядан республикаға өтуге, билікті парламент пен халыққа беру идеясын жүзеге асырды. Бұл оқиға Еуропада абсолюттік билікті сынап, демократиялық ұғымдардың кеңеюіне жаңа серпін берді.

11. Кромвельдің протектораты мен ішкі реформалары

1653 жылы Оливер Кромвель лорд-протектор болып сайланып, елде басқарудың орталықтандырылған жаңа жүйесін құруға кірісті. Ол парламенттің билігін шектеуге бағытталған реформалар жүргізді, тәртіп пен қоғамдық тұрақтылықты орнатуға басымдық берді. Сонымен қатар, Кромвель діни төзімділікті насихаттап, пуритандық принциптерді енгізді. Әскери реформалар арқылы армияны жаңартып, мемлекеттің қауіпсіздігін нығайтты.

12. Навигациялық акт және экономикалық өзгерістер

1651 жылғы Навигациялық акттің қабылдануы ағылшын саудасының шетелдік кемелердің ықпалынан қорғалуына себеп болды. Енді тауарларды тек ағылшын кемелерінде тасымалдауға рұқсат беріліп, теңізде ағылшын флотының күшеюіне жол ашылды. Бұл заң шетелдік бәсекелестердің ықпалын азайтып, ұлттық мүдделерді сақтауға мүмкіндік жасады. Сауда компаниялары жаңа нарықтарға бет бұрды, нәтижесінде елдің экономикалық өсімі күшейді.

13. Экономика құрылымындағы өзгерістер

Революциядан кейін Англияның экономикасында құрамды өзгерістер болды. Мануфактура мен тасымал салалары ерекше дамып, экономиканың тиімді әрі көпсалалы құрылымы қалыптасты. Деректер көрсеткендей, ауыл шаруашылығының үлесі азайып, өнеркәсіп пен сауда белсенді түрде өсті. Бұл индустриализацияның алғашқы қадамдарына негіз болды және елдің халықаралық саудадағы орнын нығайтты.

14. Революция барысының негізгі кезеңдері

Ағылшын буржуазиялық революциясының кезеңдері тарихи хронологиямен дәлелденеді. Алғашқы билік дауларынан бастап, азаматтық соғыс, республика жариялануы және Кромвельдің протектораты кезеңдеріне дейінгі маңызды оқиғалар жүйелі түрде орын алды. Бұл процестер бірінен соң бірі туындап, тарихи дамудың логикалық байланысын көрсетеді, сондықтан олардың әрқайсысы жаңа кезеңнің алғышартына айналды.

15. Революцияның британ қоғамына әсері

XVII ғасырдағы революция британ қоғамының әлеуметтік құрылымына айтарлықтай әсер етті. Феодалдық билік әлсіреп, буржуазияның ролі айтарлықтай күшейді, бұл саяси қатынас пен басқару жүйесін түбегейлі өзгертті. Сонымен қатар, саяси және діни еркіндіктердің кеңеюі азаматтық құқықтардың нығаюына және демократиялық рәсімдердің қалыптасуына ықпал етті. Парламенттің беделі артты, жаңа саяси институттар пайда болып, қоғамда әлеуметтік мобильділік айтарлықтай дамыды.

16. Стюарттардың қайта оралуы және монархияның реставрациясы

XVII ғасырдың орта шенінде Англия тарихында маңызды оқиға орын алды — Стюарт династиясының қайта билікке келуі және монархияның реставрациясы. Бұл кезең Англияның ішкі саяси құрылымындағы үлкен өзгерістерге толы болды. 1660 жылы Карл II тақаға отырып, Англиядағы монархиялық билікті қалпына келтіруінің бастауы болды. Бұл оқиға Тәуелсіздік соғыстары мен Азамат соғысының ұзақ жылдарынан соң мемлекетке тұрақтылық әкелді. Реставрация кезінде монархтың билігі парламентпен теңестіріліп, елдің саяси құрылымы біршама жаңарды. Сонымен қатар, мәдениет пен өнер саласында да гүлдену байқалды — театрлар қайта ашылып, әдебиет пен музыка дамыды. Осының бәрі Англияның саяси және қоғамдық өміріндегі ерекше кезеңнің белгісі еді.

17. Революция нәтижелері мен салдары

Ағылшын революциясының нәтижелері тек саяси құрылымның өзгеруімен ғана шектелмеді. Кестеде көрініс тапқандай, монархия мен парламентаризм дамып, биліктің бөлінуі негізінде басқару тұрақтылығы нығайды. Экономикада өсу байқалды, себебі жаңаша реформалар кәсіпкерлік пен сауданы жандандыруға мүмкіндік берді. Халықаралық қатынастарда Англияның беделі артты, ол Еуропадағы күшті державалардың бірі болды. Тарихи зерттеулер бұл кезеңді үкіметтің демократиялық бағытқа ұмтылысы және капитализмнің өсуі деп бағалайды. Сонымен қатар, революция басқару жүйесіндегі конституциялық өзгерістерді енгізді, бұл кейінгі ғасырлардағы құқықтық мемлекеттің қалыптасуына жол ашты.

18. XVII ғасыр революциясының Еуропаға ықпалы

XVII ғасырдағы ағылшын революциясы тек Англияның ғана емес, бүкіл Еуропа тарихындағы үлкен серпіліс болды. Біріншіден, бұл оқиға басқа елдердегі абсолюттік монархияларға қарсы күрестің үлгісі ретінде қабылданды. Әртүрлі елдерде парламент пен халықтың билікке қатысуы жайлы идеялар таралды. Екіншіден, революцияның конституциялық принциптері — құқықтық мемлекет және жеке құқықтардың қорғалуын қамтамасыз ету идеялары — кеңінен таралған. Үшіншіден, ағылшын революциясы индустриалдық және мәдени өзгерістерге жол ашып, жаңа заманның басталуына серпін берді. Сонымен бірге, бұл оқиға әлемдік демократияның қалыптасуындағы маңызды кезеңдердің бірі саналады.

19. Тарихи тұлғалар мен олардың рөлі

XVII ғасырдағы революцияда бірқатар көрнекті тұлғалар маңызды рөл атқарды. Мысалы, Оливер Кромвель — парламенттің және революцияның көшбасшысы ретінде танылып, ағылшын республикасын басқарды. Оның сыншылары мен жақтаушылары арасында үлкен пікірталастар болды, бірақ оның реформалары елдің саяси құрылымына терең әсер етті. Сонымен бірге, Карл II ағылшын монархиясын қалпына келтіріп, реставрация дәуірінің символына айналды. Бұл тұлғалар өз заманында үлкен ықпал етіп, ағылшын қоғамының дамуына үлес қосқан тұлғалар ретінде елес қалдырды. Олардың іс-әрекеттері бүгінгі құқықтық және саяси жүйенің қалыптасуына негіз болды.

20. Ағылшын буржуазиялық революциясының маңызы мен әсері

XVII ғасырдағы ағылшын революциясы демократияның бастамасы болып, құқықтық мемлекеттің қалыптасуына негіз қалады. Бұл саяси оқиға әлемдік тарихтағы аса маңызды кезең ретінде бағаланады. Революция азаматтық құқықтар мен парламенттің билігін нығайтып, жеке адамның құқықтары мен бостандықтарының қорғалуына жол ашты. Сонымен бірге, ол саяси жаңғырулар мен құқықтық реформаларды жеделдетті, бұл әлемнің басқа елдері үшін үлгі болды. Осылайша, ағылшын революциясы қазіргі заманғы демократия және құқықтық мемлекет қағидаларының түпкі тамыры ретінде орын алады.

Дереккөздер

Агеева Н.М. История Англии XVII века: учебное пособие. — М.: Просвещение, 2010.

История Англии и Великобритании. / Под ред. В.О. Ключевского. — СПб: Наука, 2015.

Васильев В.В. Английская революция XVII века. — М.: Наука, 2007.

Карпов А.И. Политические реформы в Англии XVII века: монография. — М.: РГГУ, 2018.

Смирнова Е.С. Экономика и общество Англии в эпоху буржуазных революций. — СПб: Изд-во СПбГУ, 2020.

Холл, Дж. История Англии XVII века. — М.: Наука, 2018.

Петров, А.С. Англияның саяси тарихы. — СПб.: Университет баспасы, 2021.

Смирнов, В.И. Еуропадағы конституциялық даму тарихы. — М.: Юрайт, 2019.

Кузнецова, Н.В. Бірінші демократиялардың тууы. — Екатеринбург: Урал баспасы, 2020.