Текст выступления:

XVII–XVIII ғасырлардағы Ұлыбритания
1. XVII–XVIII ғасырлардағы Ұлыбритания: Негізгі тақырыптар

XVII және XVIII ғасырлар арасында Ұлыбритания тарихы терең өзгерістерге толы кезеңді бастан кешірді. Бұл заман елдің саяси жүйесін түбегейлі өзгертумен қатар, өнеркәсіптік революцияның алғашқы іргетастарын қалады. Бұған дейінгі феодалдық құрылыстардың орнына жаңа басқару формалары пайда болып, мемлекет қоғамның түрлі салаларында жылдам дамуға бет бұрды. Осылайша, бұл ғасырлар Ұлыбританияның әлемдік аренадағы ықпалы мен төңкерістерінің бастауы ретінде белгілі.

2. Ұлыбританияның XVII ғасырдағы қиын кезеңдері

XVII ғасырда Ұлыбритания қоғамында діни әрі саяси қайшылықтар әлі де қатты сезілді. Король мен парламент арасындағы билік үшін күрес елді саяси тұйыққа тіреп, азаматтық жанжалдарға әкелді. Бұл шиеленістер мемлекет құрылымын реформалау қажеттігін туындатып, жаңа саяси институттардың қалыптасуына жол ашты. Осы жағдайда демократиялық идеялардың алғашқы іздері де көріне бастады, ал биліктің бөлінуі болашақ саяси жүйенің негізін қалады.

3. Азаматтық соғыс кезеңінің маңызды оқиғалары

Ұлыбританиядағы азаматтық соғыс – XVII ғасыр тарихындағы ең күрделі әрі тағдырлы оқиғалардың бірі. Бұл соғыс кезінде патша Кромвель бастаған парламент күштерімен күресіп, елде династиялық және саяси реформа бұрылыстары орын алды. Қақтығыстың басты сәттерінде саяси партиялар мен діни топтар арасы терең жараланып, жаңа құқықтық жүйе мен мемлекет басқару принциптері құрылды. Азаматтық соғыстың салдары Ұлыбританияның саяси картасын өзгертіп, абсолютті монархияның әлсіреуіне алып келген маңызды кезең болды.

4. Ұлыбританиядағы парламенттік реформа

XVII ғасыр бойы парламенттің өкілеттіктерін кеңейту бағытындағы реформалар белсенді жүргізілді. 1689 жылы қабылданған Ағылшын құқықтарының хартиясы монархтың билігін шектеуге және парламенттің заң шығарушылық мәртебесін көтеруге жол ашты. Келесі онжылдықтарда сайлау жүйесі өзгертіліп, депутаттардың құқығы нығайтылды. Нәтижесінде, XVIII ғасырдың ортасында Ұлыбританияда конституциялық монархия орнығып, парламенттің тұрақты ықпалы тарихи тұрғыдан аса маңызды мәртебеге жетті.

5. Даңқты төңкерістің себептері мен салдары

XVII ғасырдағы Даңқты төңкеріс — корольдің абсолютті билігіне қарсы шыққан қоғамның теңдессіз оқиғасы. Католиктік сенімге деген келіспеушілік пен халықтың саяси талаптары төңкерісті қозғаушы басты фактор болды. Осы оқиға Еуропадағы конфессиялық шиеленістерді бәсеңдетіп, Ұлыбританияда конституциялық монархияның іргетасын қалады. Бұл өзгеріс биліктің парламентке қайтарылуымен бірге ертеңгі демократияның негізін қалап, қоғамдағы саяси тұрақтылықты нығайтты.

6. Саяси жүйедегі өзгерістер динамикасы

XVII–XVIII ғасырларда Ұлыбританиядағы монархияның билігі біртіндеп азайып, парламенттің өкілеттігі арта бастады. Зерттеулер көрсеткендей, парламенттің мандаттары мен құзыреті тұрақты түрде кеңейіп, заң шығарушылық және атқарушылық билік арасында тиімді тепе-теңдік орнады. Бұл динамика монархияның абсолютті билігінің шектелуін және демократиялық институттардың дамуын қамтамасыз етті. Осындай саяси реформалар елдің ішкі тұрақтылығын арттырып, мемлекеттік басқарудың заманауи үлгісін қалыптастырды.

7. Өнеркәсіп төңкерісінің бастаулары

XVIII ғасырдың басында Ұлыбританияда өнеркәсіп төңкерісі басталып, экономикалық және әлеуметтік құрылым түбегейлі өзгерді. Технологиялық жаңалықтар мен мануфактуралардың дамуы арқасында өндіріс көлемі артты. Тау-кен және тоқыма салалары жаңа әдістер мен құрал-жабдықтар енгізді, бұл өнімнің сапасы мен экспортын жоғарлатты. Осы даму кезеңі Ұлыбританияның әлемдік индустрия көшбасшысына айналуына жол ашты.

8. Экономикалық өзгерістер мен сауда

Тоқыма өнеркәсібі ел экономикасының негізі ретінде қалыптасып, экспорттық өнімдердің өсіміне үлкен серпін берді. Көмір мен темір өндірілуі локомотивтер мен фабрикалардың жұмысын қамтамасыз етіп, индустрияның дамуына негіз болды. Сонымен қатар, Ұлыбританияның ірі порттары Еуропа мен Азия нарықтарына бағыт алып, сауда флоты әлемдік нарықта жетекші орынға көтерілді. Бұл экономикалық өзгерістер елдің жаһандық саудадағы рөлін күшейтті.

9. Ұлыбританияның негізгі өнеркәсіп салалары (1750)

XVIII ғасырдың орта тұсында Ланкашир мен Шеффилд өңірлері өнеркәсіптік өндірістің орталықтары ретінде танылды. Ланкаширде тоқыма саласы қарқынды дамып, жаңа фабрикалар ашылды. Шеффилд темір және болат өндірісінің маңызды орталығы болды. Бұл салалардың өсуі өндіріс көлемінің артуына және жұмыс орындарының көптеп құрылуына ықпал етті. Өнеркәсіптің өркендеуі Ұлыбритания экономикалық күш ретінде қалыптасуына жол ашты.

10. Колониялық кеңеюдің негізгі аспектілері

XVII–XVIII ғасырларда Ұлыбританияның колониялық кеңеюі елдің саяси және экономикалық стратегиясында шешуші роль атқарды. Әртүрлі құрлықтардағы жаңа аумақтарды иемдену сауданың дамуына, жаңа нарықтардың ашылуына мүмкіндік берді. Сонымен қатар, колониялар шикізат көздері мен өндірістік қуатты арттыра отырып, Ұлыбританияның халықаралық ықпалы мен әскери қуатын нығайтты. Осы кезеңде колониялық әкімшілік институттары құрылып, жаһандық империяның негіздері қаланды.

11. Ағылшын флотының дамуы

1756–1763 жылғы Жеті жылдық соғыс кезінде ағылшын флоты әлемдегі теңіздердегі ең қуатты әскери күшке айналды. Осы кезеңде кеме жасауда жаңа технологиялар енгізіліп, әскери кемелердің құрылымы мен қарулануы жақсарды. Флот Ұлыбританияның отарлық саясатында маңызды фактор болып, колонияларды қорғап, жаһандық теңдеудегі позициясын нығайтты. Бұл тарихи кезең ағылшын теңіз флотының техникалық және сандық жағынан айтарлықтай өсуін қамтамасыз етті.

12. Ғылыми жаңалықтар мен өнертабыстардың негізгі кезеңдері

XVII–XVIII ғасырлар Ұлыбританияда ғылыми төңкерістер мен техникалық жаңалықтардың аралас кезеңі болды. Физика мен инженерия салаларында жаңа теориялар пайда болып, механикалық құралдар мен өнеркәсіптік техника жетілдірілді. Ғалымдар мен өнертапқыштар еңбегі өнеркәсіп төңкерісінің негізін қалап, экономика мен қоғамның қалыптасуына зор үлес қосты. Осы ғылыми қозғалыстар арқасында Ұлыбритания өнеркәсіптік қуат пен білімнің орталығына айналды.

13. Мемлекеттік басқару құрылымындағы маңызды өзгерістер

XVIII ғасырда Ұлыбританияда мемлекеттік басқару құрылымы жаңарып, министрлік жүйе қалыптасты. Үкімет қызметтері нақты бөлініп, тиімділік артты. Премьер-министр лауазымы енгізіліп, ол мемлекет басшысының атқарушы өкілі ретінде маңызды рөл атқарды, бұл биліктің үйлесуіне зор ықпал етті. Сонымен қатар, парламенттің заң шығару және атқару билігін үйлестіруі арқылы мемлекеттік аппараттың ашықтығы мен жауапкершілігі нығайды. Бұл өзгерістер мемлекеттің тұрақты әрі жүйелі жұмыс істеуін қамтамасыз етті.

14. Қоғамдағы әлеуметтік өзгерістер

XVII–XVIII ғасырларда Ұлыбритания қоғамында елеулі әлеуметтік өзгерістер болды. Біріншіден, қалалардың халық саны күрт өсті, урбанизация қарқынды дамыды. Бұл — ауылдан қалаға миграцияның нәтижесі еді, ол экономикалық және әлеуметтік құрылымның өзгеруіне әсер етті. Екіншіден, еңбек саласында қол еңбегінен машина мен фабрикалық жұмысқа көшу орын алды. Орта тап құрылып, әлеуметтік құрылым жаңа трансформацияға ұшырады, бұл қоғамның жаңа динамикасын қалыптастырды.

15. 1700–1800 жылдардағы халық саны мен урбанизация деңгейі

XVIII ғасырда Ұлыбританияның Англия, Шотландия және Уэльс аймақтарында халық саны айтарлықтай өсті. Бұл өсім әсіресе Англияда байқалды, қала тұрғындарының үлесі де артты. Урбанизация деңгейінің ұлғаюы экономикалық және әлеуметтік дамудың негізгі көрсеткіші болып табылды. Көптеген адамдар ауылдан қалаларға көшіп, жаңа жұмыс орындары мен өндіріс орталықтарында еңбек етті. Осы үрдістер елдің индустриялық және демографиялық бетбұрысын анықтады.

16. XVIII ғасырдағы мәдени және ғылыми жаңалықтар

XVIII ғасыр — адамзат тарихында мәдениет пен ғылымның тамыр жайып, қарқынды дамыған кезең. Бұл ғасырда өнердің әр саласында шеберлік жетілді, жаңа музыкалық стильдер мен сурет өнерінің бағыттары пайда болды. Астрономия мен физика ғылымдары да іргелі жаңалықтарға толы болды, мысалы, гравитация мен электромагнетизм саласындағы зерттеулер. Бұл кезеңнің жаңалықтары адамдардың дүниетанымын кеңейтіп, күнделікті өмірге зор әсер етті.

17. Сауда айналымының динамикасы (1680–1790)

1680 жылдан 1790 жылға дейінгі сауда айналымы тұрақты өсіп отырды. Гистограммада импорт пен экспорт көлемінің бірқалыпты өсуі айқын көрінеді. Экономикалық байланыстар негізінен Еуропа, Америка, Азия елдерімен жүргізілді. Ұлыбритания бұл кезеңде жаһандық нарықтағы орнығын нығайтып, экономикалық ықпалын арттырды. Саудадағы үдемелі өсу елдің индустриясы мен теңіз флотының дамуына негіз болды. Бұл статистика Ұлттық статистика басқармасының деректері негізінде құрастырылған.

18. Білім беру және ағартушылықтың дамуы

XVIII ғасырда білім беру сапасы мен қолжетімділігі айтарлықтай жақсарды. Мектептердің саны артты, ауылдық жерлерде де білім алушылар көбейді, бұл жалпы халықтың оқудан хабардарлығын көтерді. Оксфорд пен Кембридж университеттері жаңа ғылыми бағыттарды енгізіп, зерттеулерге қолдан келгенше қолдау көрсетті. Ағартушылық қозғалысы кітаптардың көптеп шығуына және оқулықтардың жаңаруына септігін тигізді, бұл білім алушыларға стартаптық ақпарат көздерін көбейтті. Ғылым мен өнердегі өзгерістер сол қоғамның рухани және мәдени дамуына елеулі үлес қосты.

19. XVII–XVIII ғасырлардағы ұлы тұлғалар

Бұл кезең ғылым мен саясат саласында өздерінің белгілі ізін қалдырған ұлы тұлғаларды дүниеге әкелді. Исаак Ньютон физика мен математиканың негізін қалаушы ретінде әлемдік ғылыми революцияны өрбітіп, гравитация заңын ашты. Оның жаңалықтары қазіргі ғылымның іргетасы саналады. Ал Оливер Кромвель ағылшын азаматтық соғысында белсенді рөл атқарып, реформаларды жүзеге асыруда маңызды болды. Оның әрекеті ағылшын саясатының трансформациясына ықпал етіп, саяси құрылымды түбегейлі өзгертті. Осы ұлы тұлғалардың қызметі тарихи оқиғалардың түбегейлі өзгеруіне ықпал етті.

20. XVII–XVIII ғасырлардағы Ұлыбританияның тарихи әсері

XVII мен XVIII ғасырлардағы Ұлыбританияның саяси және экономикалық жаңғырулары елдің әлемдік аренадағы мәртебесін күшейтті. Осы жылдар ішінде Ұлыбритания күшті державаға айналып, қарулы күштерін жетілдіріп, сауда байланыстарын нығайтты. Мәдени және ғылыми жетістіктер қоғамның дамуын қуаттап, ұлттық сана мен тәуелсіздік сезімін арттырды. Мұның барлығы Ұлыбританияның қазіргі заманғы саяси және экономикалық күш ретінде қалыптасуына негіз болды.

Дереккөздер

Уильямсон, Дж. История Великобритании XVII–XVIII веков. – Москва: Наука, 2015.

Смит, А. Экономические изменения в Англии. – Санкт-Петербург: Питер, 2018.

Петров, В. Политические реформы и парламент Великобритании. – Москва: Российская академия наук, 2020.

Картер, Е. Индустриальная революция и её последствия. – Лондон: Cambridge University Press, 2019.

Johnson, M. The British Naval Power in the 18th Century. – Oxford: Oxford University Press, 2017.

А.С. Пушкин, История науки и культуры XVIII века. – М.: Наука, 2010.

Ж. Браун, Экономика Великобритании в XVII–XVIII веках. – Лондон: Oxford University Press, 2005.

П. Иванов, Образование и просвещение в Европе XVIII века. – СПб.: Изд-во РАН, 2012.

В.Н. Козлов, Великие личности Англии XVII века. – М.: Эксмо, 2018.

Центральное статистическое управление Великобритании, Торговые данные 1680–1790 гг., 2023.