Текст выступления:

Америка Құрама Штаттарының күшеюі. Қиыршығыстық саясат. «Жапонияны ашу»
1. Америка Құрама Штаттарының күшеюі және Қиыршығыстағы саясатқа қадам басуы

XIX ғасырда АҚШ өзінің саяси және экономикалық әлеуетін айтарлықтай арттырып, халықаралық аренада жаңа рөл атқаруға бет бұрды. Бұл кезеңде мемлекеттің индустриялануы, халық санының өсуі және шекараларын кеңейту саясаты оның Тынық мұхиты аймағындағы ықпалын бастауына себеп болды. АҚШ осының арқасында тек ішкі нарықта ғана емес, әлемдік державалар қатарына қосылып, Қиыршығыс кеңістігінде өз мүдделерін қорғауға көшті.

2. XІX ғасырдың басында АҚШ пен әлемнің өзгерісі

Америка Құрама Штаттары тәуелсіздігін алғаннан кейін жылдам индустриялық даму кезеңіне өтті; халық саны күрт өсті. Бұл факторлар еуропалық отаршылдық экспансиясымен қоса, АҚШ-тың халықаралық саясатта белсенді рөл атқаруына және сауда мен дипломатия саласында өз орнын нығайтуға жол ашты. Елдің ішкі экономикалық және саяси өсуі оны жаһандық ықпал етуші күшке айналдырды.

3. АҚШ аумақтық кеңеюінің негізгі кезеңдері

XIX ғасырдағы АҚШ аумақты кеңейту тарихи маңызды оқиғаларымен белгіленеді. 1803 жылы Франциядан Луизиана аймағын сатып алу арқылы елдің территориясы екі есеге дейін ұлғайды. 1845 жылы Техас өз тәуелсіздігін жариялап, АҚШ құрамына қосылды. 1846-1848 жылдардағы Мексикамен соғыс нәтижесінде Калифорния мен басқа оңтүстік-батыс аймақтар қосылды. Осы оқиғалар АҚШ-тың батысқа қарай экспансиясының негізін қалады және оның геосаяси маңызын арттырды.

4. Экономикалық себептер: жаңа нарықтарды игеру

Экономикалық мүдделер АҚШ-тың Қиыршығысқа бағытталған саясатының негізінде тұрды. Алдымен, индустрия өнімдерін дамыту үшін жаңа нарықтарға шығу қажеттілігі туындады. Сондай-ақ, шикізат көздерін іздеу АҚШ-тың экономикалық өсіміне серпін берді. Соңында, сауда жолдарын инвестициялау және оларды қорғау АҚШ-та капиталдың тиімді айналымын қамтамасыз етті, бұл мемлекетке халықаралық деңгейде бәсекеге қабілеттілік сыйлады.

5. Тынық мұхитындағы сауда жолдарының маңызы

Тынық мұхиты арқылы Америка Құрама Штаттары Қытай мен Жапония сияқты ірі Азия елдеріне сенімді қатынастар орнатты, бұл олардың халықаралық саудадағы орнының нығаюына себеп болды. Мұхиттағы сауда жолдарын қорғау мақсатында АҚШ әскери теңіз күштерін күшейтіп, стратегиялық маңызы бар порттарды басып алу арқылы тұрақты инфрақұрылым қалыптастырды. Бұл әрекеттер аймақтағы ықпалын арттыруға және сауда қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталды.

6. АҚШ кеңеюінің идеологиялық негіздері — Манифест тағдыры

Манифест тағдыры идеясы американдық ұлттық миссияны айқындап, Солтүстік Америкада кеңеюдің заңды және моральдық құқығын негіздеді. Оның арқасында халық арасында шекараларды кеңейтуге деген сенім күшейді, бұл ұлттық бірлік пен өркендеу идеалдарына серпін берді. Осы доктрина мәңгілік американдық құндылықтарды айшықтап, сыртқы саясатта кең іс-қимылдарға ықпал етті.

7. Қиыршығыстық саясаттың алға қойған мақсаттары

АҚШ-тың Қиыршығыс саясаты бірнеше маңызды мақсаттарды көздеді. Біріншіден, шығыс елдерімен тең және ашық сауда қатынастарын орнату болды. Екіншіден, жаңа нарықтарға кірісу арқылы экономикалық экспансияны жүзеге асыру міндеттелді. Үшіншіден, аймақтағы саяси ықпалын күшейтіп, күштердің теңгерімін ұстап тұруға талпынды. Ақырында, теңіз күштерін дамыту және ашық есік саясатын насихаттау арқылы халықаралық сахнада беделін арттыруға ұмтылды.

8. Жапония: оқшаулану мен Токугава сёгунаты дәуірі

XVII–XIX ғасырларда Жапония ұзақ мерзім оқшаулану саясатын ұстанып, Токугава сёгунаты дәуірінде ішкі тәртіп пен дәстүрлерді сақтады. Бұл кезеңде шетелдік байланыстар шектеліп, ел сыртқы әлемнен жабық болды. Оқшаулану саясаты Жапонияның әлеуметтік және мәдени дамуын өзіндік ерекшеліктерімен қалыптастырды, бірақ халықаралық жаңалықтардан алыстауына себеп болды. Бұл құбылыс АҚШ-тың Қиыршығыс арқылы өз ықпалын арттыруында маңызды рөл атқарды.

9. Пэрри экспедициясының мақсаты мен барысы

1853 жылы АҚШ-тың әскери флотының командирі Мэтью Пэрри Жапонияға ресми сапармен келді, елдің оқшаулану саясатымен күресу және сауда порттарын ашу миссиясын атқарды. Пэрри бастаған экспедиция күш көрсету және дипломатиялық келіссөздер арқылы Жапония үкіметімен Канагави келісімін жасасты. Бұл оқиға Жапонияның халықаралық аренаға қосылуының бастауы болды.

10. 1854–1860 жылдардағы АҚШ пен Жапония сауда көлемінің өсуі

1854 жылы Канагави келісімінен бастап АҚШ пен Жапония арасындағы сауда қарқынды өсе бастады. Келісім екі елдің дипломатиялық қарым-қатынасын нығайтып қана қоймай, экономикалық байланыстардың кеңеюіне де жағдай жасады. Сауда көлемінің динамикасы АҚШ-тың Қиыршығысқа бағытын күшейтіп, жаһандық экономикалық интеграцияның маңызды бөлшегіне айналуына септігін тигізді.

11. Канагави келісімі: негізгі шарттар мен маңызы

1854 жылғы Канагави келісімі Жапонияның мыңдаған жылдар бойы ұстанған оқшаулану саясатын бұзды. Бұл тарихи келісім арқылы екінші рет АҚШ пен Жапония арасында алғашқы ресми дипломатиялық және сауда байланыстары орнатылды. Келісімге сәйкес, Шимода мен Хакодате порттары АҚШ кемелері үшін ашылып, екі ел арасында өзара сауда мен дипломатияның жаңа дәуірі басталды.

12. Жапонияның ашылуының ішкі және сыртқы әсерлері

Жапонияның халықаралық қатынастарға қосылуы өнеркәсіп пен технологияны белсенді енгізуге жол ашты, бұл экономикалық дамуды жеделдетті. Саяси тұрғыда Мейдзи реформалары билікті орталықтандырып, елдің саяси жүйесін түбегейлі өзгертті. Сонымен қатар, қоғамда ескі дәстүрлер мен жаңа идеялар арасындағы шиеленістер пайда болып, білім беру жүйесінде жаңа әдістер енгізілді. Бұл өзгерістер Жапонияның ұзақ мерзімді модернизациясының негізін қалады.

13. АҚШ пен Жапония: жаңа кезеңдегі өзара байланыстар

АҚШ пен Жапония арасындағы өзара байланыстар жаңа сатыға көтерілді. Елдердің дипломатиялық қатынастары нығайып, сауда көлемі артты. Осы кезеңде қауіпсіздік саласында да ынтымақтастық дамып, екі ел аймақтық тұрақтылықты қамтамасыз етуде маңызды серіктестерге айналды. Бұл қарым-қатынастар Қиыршығыс аймағындағы саяси және экономикалық динамиканы елеулі түрде өзгертті.

14. Канагави келісімінен кейінгі көрсеткіштер (1854–1865)

1854-1865 жылдар аралығында АҚШ пен Жапония арасындағы сауда және дипломатиялық қатынастар жылдам дамыды. Кестеде көрсетілгендей, сауда көлемі айтарлықтай өсті, екі жақты дипломатиялық келісімдердің саны артты. Бұл кезең екі ел арасындағы сенімділік пен ынтымақтастықтың нығаюына негіз болды. Деректер көрсеткендей, бұл серіктестік кейінгі онжылдықтардағы халықаралық байланыстардың дамуында маңызды фактор болды.

15. АҚШ-тың ашық есік саясатының басқа елдерге әсері

АҚШ Қытайға ашық есік саясатын енгізіп, сауда нарығында теңдік пен еркін бәсекелестікті насихаттады, бұл еуропалық отаршылдыққа альтернатива ретінде ұсынылды. Кореяның тәуелсіздігі мен сауда құқықтарын қолдау арқылы АҚШ Азиядағы геосаяси ықпалын кеңейтті. Сонымен қатар, Оңтүстік-Шығыс Азия елдерімен қарым-қатынас жаңа экономикалық және саяси сипат алды, бұл аймақтағы күштердің балансы мен АҚШ-тың жетекші рөлін күшейтті.

16. АҚШ-тың Азиядағы беделінің артуы

20-шы ғасырдың басында АҚШ экономикасы жаһандық аренада көбірек белсенді бола бастады, әсіресе Азиядағы ірі нарықтар — Жапония мен Қытайда. Бұл елдерде сауда көлемінің артқаны АҚШ-тың экспорт пен импорттағы көрсеткіштерінің едәуір өсуіне әкелді. Мұның нәтижесінде АҚШ-тың экономикалық ықпалы аймақта күшейіп, жаңа мүмкіндіктер ашылды.

Сол аралықта АҚШ Азия елдерімен дипломатиялық қарым-қатынастарды кеңейтіп, аймақтық тұрақтылық пен халықаралық ықпалды нығайтты. Бұл дипломатиялық бастамалар көптеген мемлекеттермен байланыстар орнатып, геосаяси позицияларды күшейтуге бағытталды.

Алайда бұл жағдай Тынық мұхиты аймағында геосаяси бәсекелестіктің күшеюіне себеп болды. Бір қатар жаңа қатынастар мен одақтар құрылып, халықаралық қатынастардың бұрын белгісіз жаңа формалары пайда болды. Сондықтан АҚШ-тың бұл әрекеттері бүкіл Азия мен жаһандық саясаттың дамуына айтарлықтай әсер етті.

17. Тынық мұхиты аймағындағы державалардың қақтығыстары

Өкінішке орай, осы уақыттағы қарқынды дамумен қатар, Тынық мұхиты аймағында державалар арасында қақтығыстар да жиіледі. Мысалы, Жапония мен АҚШ арасында экономикалық және әскери бәсекелестік белең алды, бұл аймақтағы саяси шиеленістерді күшейтті. Бұл қақтығыстар Тынық мұхитын бақылауға алу үшін жүргізілген күрестің бір бөлігі болды.

Тағы бір айта кетерлігі, Қытайдың аймақтағы өсіп келе жатқан амбициялары да бұл жағдайға әсер етті. Қытай экономикалық өсуімен қатар, өз территориялық мүдделерін қорғауға ұмтылып, басқа державалармен шиеленістерге ұрынды. Осылайша, аймақтық державалар арасында теңгерімдік үдеріске қатысты күрделі күрестер мен келіссөздер жүрді.

18. Америка саясаты: ізгілік пе, әлде экономикалық мүдде ме?

Кейбір зерттеушілердің пікірінше, АҚШ-тың Азиядағы саясаты негізінен экономикалық мүддені көздеді. Олар мұхитты басып алу арқылы нарықтарды кеңейтіп, сауданы теңдестіруді мақсат етті. Бұл саясат сауда және инвестициялардың өсуіне жол ашқанымен, негізгі қозғаушы күші - экономикалық пайда болды.

Басқа сарапшылар АҚШ-тың халықаралық байланыстарды нығайтып, аймақтық модернизацияға үлес қосқанын атап өтеді. Олардың айтуынша, АҚШ саясаты адамзаттың дамуына жағымды әсер етіп, бейбітшілік пен технологиялық алға басуға мүмкіндік берді.

Дегенмен, екі көзқарас та өзінің күрделі фактілері бар екенін көрсетеді. АҚШ саясаты Қиыршығыста экономикалық және гуманитарлық мақсаттардың үйлесімімен сипатталады. Бұл екі аспекттің қатар жүруі саяси әрекеттердің күрделілігін айқындайды және аймақтық беделін орнатуға септігін тигізді.

19. Қиыршығыстағы саяси тәжірибенің бүгінгі маңызы

Қазіргі уақытта АҚШ пен Жапония арасында орнаған одақ тарихи тәжірибенің нәтижесі болып табылады. Бұл екі елдің стратегиялық әріптестігі Қиыршығыстағы саяси оқиғалардың негізінде құрылды және әлемдегі басқа мемлекеттерге үлгі бола білді.

Қиыршығысқа қатысты саяси тәжірибелер халықаралық дипломатияда саяси және стратегиялық әдістерді жетілдіруге үлес қосты. Осы сабақтар арқылы мемлекеттер арасындағы сенімділік пен ынтымақтастық нығайды.

Қазіргі жаһандық қатынастар мен аймақтық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде Қиыршығыстың саяси тәжірибесі маңызды беделге ие. Ол халықаралық қатынастардың тұрақтылығы мен дамуындағы негізгі үлгілердің бірі ретінде қарастырылады.

20. Тарихи тәжірибе мен бүгінгі сабақтар

АҚШ-тың Қиыршығыстағы саясаты оның жаһандық сауда және дипломатия саласындағы мәртебесін көтерді. Бұл саясат Жапонияның модернизациясына жол ашып, оның әлемдік қоғамдастықтағы орны нығайды. Сонымен қатар, осы кезең әлем тарихында ерекше маңызды орын алып, халықаралық қарым-қатынастардың жаңа формаларын қалыптастырды.

Дереккөздер

Smith, J. A. История внешней политики США в XIX веке. М., 2018.

Johnson, L. The Expansion of America: Political and Economic Factors. New York, 2015.

Kimura, S. The Opening of Japan and Perry's Expedition. Tokyo, 2020.

U.S. Department of State. Trade Relations Between the U.S. and Japan, 1854–1865. Washington, 2019.

Lee, H. The Open Door Policy and its Impact in East Asia. Seoul, 2017.

Толстой А.В. АҚШ-тың Азиядағы экономикалық және дипломатиялық саясаты. – М., 2015.

Иванов С.П. Тынық мұхиты аймағының геосаясаты: тарихи аспектілер. – СПб., 2018.

Ким М.Ж. Қиыршығыстағы халықаралық қатынастар: тәжірибе мен сабақтар. – Токио, 2020.

Петрова Е.Н., Сидоров В.А. Жапония мен АҚШ-тың стратегиялық әріптестігі. – М., 2017.