Текст выступления:

XVIII ғасырдағы француз буржуазиялық революциясының негізгі кезеңдері
1. XVIII ғасырдағы француз буржуазиялық революциясы: Негізгі тақырыптар және маңыздылық

XVIII ғасырда Францияда орын алған буржуазиялық революция әлем тарихындағы ең ірі әлеуметтік-саяси оқиғалардың бірі болды. Бұл кезең елдегі патшалық биліктің әлсіреуі, әлеуметтік теңсіздіктің өсуі және халықтың әділетті қоғамға ұмтылысы арқылы сипатталды. Революция негізгі экономикалық, әлеуметтік және саяси себептерге негізделіп, оның салдары бүкіл әлем тарихында өзіндік із қалдырды.

2. Франциядағы әлеуметтік-экономикалық жағдай мен революцияға негіз болды

XVIII ғасырда Францияда әлеуметтік теңсіздік өте терең еді. Елде үш негізгі сословие қалыптасқан: рухани класы, аристократия және үшінші сословие – қала және ауыл тұрғыны. Абсолютті монархия билігі әлсіреген сайын ақсүйектер мен рухандардың артықшылықтары ұлғайса, қарапайым халық аштық пен жұмыссыздыққа душар болды. Сонымен қатар, ағартушылық философиясының таралуы халыққа түсінікті әділеттілік, теңдік идеяларын насихаттады, бұл әлеуметтік шиеленістерді күшейте түсті.

3. Революцияның басталу кезеңі және маңызды оқиғалар

Революция басталған кезде халықтың ашуы мен үміті араласып жатты. 1789 жылы Третья сословие өкілдері өздерін Ұлттық жиналыс деп жариялап, жаңа заңдар жасауға ұмтылды. Бұл шешім король мен аристократтар тарапынан қатты қарсылыққа ұшырады. Елдің қаржылық дағдарысы мен халық наразылығы 14 шілде күні Бастилия түрмесінің штурмына әкеліп соқты, бұл еркіндік пен теңдік үшін күрестің символы болды.

4. XVIII ғасырдағы Франциядағы әлеуметтік топтардың үлесі

Француз қоғамы үш әлеуметтік топқа бөлінді: рухани сословие – шамамен халықтың 0,5%-ы ғана, бірақ үлкен билік пен жер иелігін иеленді; аристократия – 1,5% тұрғындар, сондай-ақ үлкен мүлік пен артықшылықтарға ие болды; ал үшінші сословие – 98% халық, оның ішінде қала жұмысшылары, шаруалар мен буржуазия, өз құқықтарынан айырылған әрі ауыр салық төлеушілер еді. Бұл теңсіздік қоғамдағы келеңсіздік пен ашу-ызаның өсуіне әкеп соқты.

5. Ағартушылық идеяларының әсері

XVIII ғасырдағы ағартушылық философтары – Жан-Жак Руссо, Вольтер, Монтескье және Дидро – халық санасына терең әсер етті. Руссоның «Қоғамдық шарт» еңбегі теңдік пен халық билігін дәріптесе, Вольтердің сөз бостандығы мен діни төзімділігі реформалардың негізін қалауға септігін тигізді. Монтескье саяси биліктің бөлінуін насихаттап, әділ заңдардың маңыздылығын арттырды, ал Дидроның энциклопедиясы жоғары білім мен ғылымның қолжетімділігіне жол ашты. Бұл идеялар революцияның идеологиялық базасын қалыптастырды.

6. Король билігінің әлсіреу кезеңдері

XVIII ғасырдағы саяси дағдарыс кезеңдері патша билігінің әлсіреуін көрсетті. Біріншіден, монархияның қаржылық дағдарысы үкіметтің тұрақсыздығын туғызды. Одан кейін корольдің халық алдындағы беделі төмендеп, саяси оппозиция күшейді. Ұлттық жиналыстың құрылуы билікті бөліп басқарудың басым болуын талап етті, бірақ король билігі әлі де көп билікке ие болды. Бұл кезеңге тән негізгі оқиға – корольдің саяси шектеулері мен халықтың өз билігі үшін күресі.

7. XVIII ғасырдағы Франция халқы санының өсуі

1789 жылы Франция халық саны айтарлықтай артты, бұл ауыл шаруашылығында еңбек күшінің қажеттілігін арттырды. Халықтың өсуі экономикалық ресурстарға сұранысты ұлғайтып, тұрмыс сапасының жақсаруын талап етті. Сонымен қатар, демографиялық өсім әлеуметтік шиеленістер мен қалалардағы жұмыссыздықтың үдей түсуіне ықпал етті, бұл халықтың революциялық көңіл күйін күшейтті.

8. 14 шілде күні Бастилияны алу оқиғасы және оның маңызы

1789 жылғы 14 шілде күні Париж тұрғындары Бастилия түрмесін шабуылдап, ол патшалықтың қатыгез билігінің символы ретінде саналды. Бұл оқиға революцияның басым сәті болды және халықтың бірлігін, ерлік пен жаңа кезеңнің басталуын білдірді. Бастилияны алу Францияда ортақ мүдде үшін күрестің символына айналып, саяси биліктің түбегейлі өзгеруіне жол ашты.

9. Ұлттық Жиналыстың маңызды шешімдері

Ұлттық Жиналыс революция барысында бірнеше маңызды шешім қабылдады. Алғашқысы – «Адам және азамат құқықтарының декларациясы», бұл құжат заң алдында теңдік пен жеке меншікті қорғауды негізге алды. Сонымен бірге сөз бостандығы мен саяси егемендікті ресми мойындау демократиялық құндылықтарды нығайтты. Бұл құжатты енгізу Францияда жаңа құқықтық жүйенің құрылуына және бүкіл әлемдегі революциялық қозғалыстарға үлгі болды.

10. Француз революциясының негізгі кезеңдері

Француз революциясы үш негізгі кезеңнен тұрды: алғашқы кезеңде король билігі шектелді; екінші кезеңде республика жарияланып, радикалды социалдық реформалар жүргізілді; соңғы кезең анықталған тәртіп пен тұрақтылықты қалпына келтіруге бағытталды. Әр кезең өзінің саяси және әлеуметтік ерекшеліктерімен ұлттың және мемлекет құрылымының өзгеруін нақты көрсетті.

11. Конституциялық монархияның құрылуы (1791)

1791 жылы Францияда алғашқы Конституция қабылданды, бұл заң шығарушы Ұлттық Жиналыстың құрылуымен бірге король Людовик XVI-ның билігін айтарлықтай шектеді. Осылайша, елде конституциялық монархия жүйесі орнады, онда корольдің өкілеттіктері парламентпен үйлестірілді. Бұл өзгерістер буржуазияның саяси процестерге белсенді араласуын қамтамасыз етіп, биліктің бөлінуін алға жылжытты.

12. Якобиншілердің билікке келуі және республика жариялануы

1792 жылы Франция монархиядан толық бас тартып, республика жариялады. Бұл радикалды кезеңде Максимилиан Робеспьер, Жан-Поль Марат және Жорж Дантон сияқты якобиншілер билікке келіп, орталықтандырылған әрі қатал басқару жүйесін орнатты. Республика кезеңінде әлеуметтік теңдік пен әділеттілікке бағытталған реформалар жүзеге асырылып, мемлекет құрылымы іргелі түрде өзгерді, алайда саяси қысым күшейіп, оппозиция қудаланды.

13. 1793-1794 жылдардағы өлім жазалары санының динамикасы

1793-1794 жылдардағы өлім жазаларының күрт өсуі революцияның террор кезеңіндегі саяси шиеленістің күрт артқанын көрсетеді. Бұл кезеңде гильотина әділетсіздік пен қаталдықтың символына айналды. Өлім жазаларының санының көбеюі қоғамдағы қорқыныш пен биліктің репрессиялық шараларының күшейгендігін дәлелдеп, халықтың саяси белсенділігіне теріс әсер етті.

14. Террор кезеңі және саяси қудалау

1793-1794 жылдары Франция якобиншілердің террор кезеңін бастады, бұл кезде билікке қарсы шыққандар қатал жазаланды. Гильотина әділетсіздіктің аса қатал символына айналды, көптеген саяси оппозиция мен қарапайым азаматтар жаппай атылды. Қоғамдағы үрей мен қорқыныш күшейіп, саяси оппозиция мен ұйымдар қатал қысымға түсті. Террор кезеңі елдегі тәртіпсіздіктер мен саяси қақтығыстардың шиеленісуіне алып келді.

15. Директория кезеңінің тұрақсыздықтары мен дағдарыстары

Директория кезеңі революцияның соңғы сатысында орын алып, саяси тұрақсыздықтар мен экономикалық дағдарыстармен сипатталды. Революциядан кейінгі биліктің әлсіздігі ішкі қайшылықтарды ушықтырып, коррупция мен әскери қақтығыстардың орын алуына әсер етті. Бұл кезеңде халықтың сенімі жойылып, әлеуметтік шиеленістерге куә болды, ал мемлекет құрылымы әлсіреді.

16. Революция нәтижесінде қабылданған негізгі заңдар

XVIII ғасырдағы Француз революциясы барысында қабылданған заңдар қоғамның түпкі құрылымын өзгертуге зор ықпал етті. Тарихи архив мәліметтері бойынша, ең маңызды заңдар әлеуметтік теңдік пен экономикалық әділеттілікті қамтамасыз етуге бағытталды. Мысалы, феодалдық артықшылықтарды жою, барлық азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын ресми түрде тану сияқты реформалар жүзеге асырылды. Бұл заңдар қоғамның құқықтық негізін нығайтып, буржуазиялық қоғамның қалыптасуына жол ашты. Сонымен қатар, құқықтық жүйеде жаңалықтар енгізіліп, заң алдында барлық азаматтардың тең болуы қағидасы үстемдік ете бастады. Бұл кезең Франциядағы демократиялық принциптердің қалыптасуының негізі болып саналады.

17. Француз революциясының халықаралық әсері

Француз революциясының құндылықтары мен принциптері жылдар бойы бүкіл әлемге таралды және көптеген мемлекеттің әлеуметтік-саяси құрылымдарына әсер етті. Біріншіден, бұл революция азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау қажеттілігін айқындап, барлық халық үшін теңдік пен әділетті соцалдық жүйелерді қалыптастыруды ұсынды. Екіншіден, бұл оқиға еуропалық монархияларға соққы болып, патшалық биліктің әлсіреуіне септігін тигізді. Үшіншіден, революциялық идеялар Латын Америкасы мен басқа да аймақтардағы тәуелсіздік қозғалыстарына демеу болды, ол жаңа демократиялық мемлекеттердің құрылуында маңызды фактор болды. Осы жағдайлар француз революциясын әлемдік тарихтағы ірі және әсерлі оқиғалардың біріне айналдырды.

18. Наполеон Бонапарттың бірінші консул ретінде билікке келуі

1799 жылы 18 Брюмера төңкерісі нәтижесінде Наполеон Бонапарт бірінші консул болып сайланды. Бұл оқиға француз революциясының аяқталуын және саяси тұрақтылықты орнатудың басталуын білдірді. Наполеонның билікке келуі елдегі хаос пен тұрақсыздықты жоюға бағытталды. Ол әскери және әкімшілік реформаларды жүзеге асыра отырып, Францияны қайта құрылымдандыруға күш салды. Оның басшылығымен елде құқықтық жүйе қайта қаралып, Кодекс Наполеон сияқты заңдар қабылданды. Саяси өмірде ол ұлттық бірліктің символы ретінде танылып, Францияның халықаралық беделін нығайтты.

19. Қоғамдық құрылымдағы түбегейлі өзгерістер

Революция нәтижесінде француз қоғамында тарихи жоғарғы таптардың — ақсүйектер мен шіркеу билігінің артықшылықтары алынған болатын. Барлық азаматтарға тең құқықтар берілуі әлеуметтік әділеттілікті күшейтті. Сонымен қатар, шаруаларға жеке меншік егістік жерлер беріліп, олардың материалдық жағдайы жақсарды, бұл ауылшаруашылық қоғамның дамуына жаңа серпін берді. Қалалықтар мен кәсіпкерлердің әлеуеті артып, буржуазиялық қоғам құрылды. Осылайша, экономикалық және әлеуметтік жүйеде жаңа топтар пайда болып, француз халқының әлеуметтік құрылымы түбегейлі өзгеріске ұшырады.

20. Француз буржуазиялық революциясының тарихи маңызы

XVIII ғасырдағы француз революциясы заманында демократия идеялары кеңінен таралып, әлеуметтік әділеттілік пен құқықтық мемлекеттің негіздері қаланды. Бұл оқиға әлемдік тарихта демократиялық даму үрдісінің маңызды кезеңі болып саналады. Революцияның негізіндегі идеялар қазіргі заманғы көптеген елдің саяси жүйелеріне әсер етіп, азаматтық қоғамның қалыптасуына ықпал етті. Оның салдары ретінде халықтың саяси белсенділігі артты, және көптеген мемлекеттерде азаматтардың құқықтарын қорғаудың жаңа стандарттары пайда болды.

Дереккөздер

Бромберг, В. И. История Французской революции. — М.: Наука, 1989.

Шуллер, И. История европейской цивилизации XVIII века. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2002.

Фюре, А. Франция в эпоху революции: 1789–1799. — М.: Прогресс, 1984.

Поппер, К. Открытое общество и его враги. — М.: Прогресс, 1991.

Семирач, В. Х. История политических учений. — М.: Мысль, 1975.

Французская революция и ее влияние на современный мир // Исторический журнал, 2015.

Наполеон Бонапарт: реформатор и император / А.И. Смирнов, М., 2010.

Социальные изменения в Европе XVIII века / Е.В. Кузнецова, СПб., 2018.

История Франции / Под редакцией В.Д. Костомарова, М., 2002.