Текст выступления:

XIX ғасырдағы Ресейдің дамуы. Ресей самодержавиесінің дағдарысы
1. XIX ғасырдағы Ресей және самодержавиесінің дағдарысы: негізгі тақырыптар

XIX ғасырда Ресей тұтастай өзгерістер кезеңін бастан кешірді. Бұл кезеңде әлеуметтік-экономикалық жүйеде түбегейлі өзгерістер болды, ал патшалық басқару, самодержавие әлсіреді. Қоғам мен мемлекеттің ішкі құрылымы күрт өзгере бастады, бұл елдің болашағы үшін өте маңызды болды.

2. Ресейдің XIX ғасырдағы жалпы жағдайы және даму алғышарттары

XIX ғасырдың басында Ресей әлемдегі ең ірі империялардың бірі ретінде 64 миллион халқы болды. Елдің экономикасы негізінен аграрлық сипатта, ал крепостнойлық жүйе шаруашылықтың негізгі тірегі ретінде сақталды. Солтүстіктен оңтүстікке дейінгі аумақтарда батыс Еуропаның өнеркәсіптік жетістіктері баяу қабылданды, алайда бұл кезеңде әлеуметтік қайшылықтар мен ішкі шиеленістер күшейе түсті. Әсіресе, крепостнойлық құқықтың салдарынан шаруалардың жағдайы қиындатып, реформаларға қажеттілік туындады.

3. Крепостнойлық құқық пен шаруалардың тұрмысы

Крепостнойлық құқық Ресейде шаруаларға ауыр жүк болды. Олар жер мен паналығын феодалдарға сеніп, құқықтарынан айырылды. Крепостной шаруалардың өмірі еңбек пен тәуелділікпен өтіп, олар өз иелерінің қалауына бағынды. Мысалы, кейбір шаруалар ауыл шаруашылығында ғана емес, фабрикаларда да жұмыс істеді, бірақ ешқандай теңдік пен әділеттікке қол жеткізе алмады. Бұл жағдай қоғамды түбегейлі өзгерістерге ұмтылдырды, ол революциялық өзгерістерге жол ашты.

4. Өнеркәсіп пен қалалардың дамуы

XIX ғасырдың ортасы Ресей өнеркәсібінде жарқын өзгерістер әкелді. Фабрикалар саны үш есе көбейіп, өнеркәсіптің географиялық орталығы ретінде Новосибирск, Екатеринбург және Мәскеу сияқты қалалар ерекше дамыды. Сонымен қатар, 1861–1881 жылдар аралығында 21 000 км теміржол желісі салынды. Бұл теміржолдар ішкі сауданы, экономикалық байланыстарды жақсартып, урбанизацияның қарқынын арттырды. Қалалық шаруалардың өмірі мен экономикалық белсенділігі айтарлықтай өсті, бұл Ресейдің индустриялану жолындағы маңызды қадамы болды.

5. Ресей өнеркәсібінің өсу динамикасы (1800–1890)

XIX ғасырда Ресей өнеркәсібі қатты қарқынмен өсті, әсіресе металлургия, тоқыма және химия салаларында. Бұл салалардың дамуы Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі өндірістік орталықтарды қалыптастырып, экономикалық өмірге жаңа тыныс берді. Өнеркәсіптің өсуі Ресей империясын әлемдік аренада бәсекеге қабілетті мемлекетке айналдыруға септігін тигізді. Бұл көрсеткіштер елдің өндіріс құрылымының өзгеріп, техникалық жаңалықтардың қолданысқа енуін дәлелдейді.

6. Қоғамдық топтардың әлеуметтік бөлінуі

Ресей қоғамы қатты ірі әлеуметтік топтарға бөлінді. Аристократия, дворяндар және буржуазия елдің жоғарғы қабатын құрады, олар экономикалық және саяси билікке ие болды. Ал шаруалар мен жұмысшылар төменгі тапта болды және құқықтары шектеулі еді. Әлеуметтік мобильділік өте төмен деңгейде қалып, бұл әділетсіздік пен теңсіздіктің тереңдеуіне әкеп соқты. Осындай қауіпті әлеуметтік кедергілер қоғам тұрақтылығына қауіп төндірді.

7. Патшалық билік құрылымы және самодержавие

Романовтар әулеті Ресейдің бас билігін толық өз қолында ұстады. Император заң шығарушы, атқарушы және сот билігін жүзеге асыратын жалғыз тұлға болды. Министрліктер мен Мемлекеттік кеңес патшаның шешімдерін жүзеге асыруда көмекші ұйымдар болды, алайда саяси шешімдер патшаның жеке мақұлдауымен ғана мүмкін болды. Мұндай жабық және орталықтандырылған билік жүйесі оппозицияға орын бермей, Самодержавие билігінің әлсіреуіне әкеп соқты.

8. Реформаларға дейінгі халық толқулары мен көтерілістер

Реформалар басталғанға дейін Ресейде бірнеше халықтық толқулар мен көтерілістер болды. Бұл оқиғалар крепостнойлық құқыққа, ауыр салықтарға және әлеуметтік теңсіздікке қарсы қозғалыстар еді. Көптеген шаруалар мен қала жұмысшылары өз құқықтарын талап етіп, патшалық үкіметке наразылық білдірді. Бұл халықтық толқулар патша билігінің жүйкесін кернеп, қоғамды реформалауға итермеледі.

9. 1861 жылғы Крепостнойлық құқықты жою реформасы

1861 жылы Ресейде крепостнойлық құқық заңды түрде жойылды. Бұл тарихи шешім шаруаларға жеке еркіндік берді, олар енді өз жерлерін иемдену мүмкіндігіне ие болды. Реформа нәтижесінде шаруалар бұрынғы иелерінен бөлініп, өз ауыл шаруашылығын дамыта бастады. Алайда бұл процесс бірден оңай болмады: жер мәселесі мен экономикалық қиындықтар әлі де сақталды, реформаның толық әсері бірнеше онжылдықтар бойы байқалды.

10. Реформаға дейін және кейін: шаруалардың жағдайын салыстыру

Кестеде крепостнойлық құқық жойылғанға дейін және кейін шаруалардың құқықтары мен өмір жағдайының қалай өзгергені көрсетілген. Реформа шаруалардың жеке еркіндігін кеңейтті және әлеуметтік жағдайды жақсартуға бағытталды. Дегенмен, экономикалық қиыншылықтар мен жерге қатысты проблемалар толық шешімін тапқан жоқ. Бұл кезеңде шаруалардың өмір сүру деңгейі бірте-бірте жақсарғанымен, көптеген мәселелер әлі де қалыптасты.

11. Ғылым мен білім саласындағы өрлеу

XIX ғасырда Ресейде білім деңгейі айтарлықтай өсті. Университеттер саны артты, гимназиялар ашылып, білім алуға қолжетімділік кеңейді. Мемлекеттік кітапханалар халыққа қызмет етіп, оқушылар мен студенттердің санын көбейтті. Үлкен ғалымдар – Лобачевский мен Менделеев – ғылымда жаңа жолдар ашып, инновациялық зерттеулер жүргізді. Сонымен қатар, Пушкин, Лермонтов және Толстой сияқты жазушылар әлемдік әдебиеттің классиктеріне айналды, ол тұтас мемлекеттің мәдени дамуын көрсетті.

12. Оқу орындарының саны және халықтың сауаттылығы (1850–1890)

1850 жылдан 1890 жылға дейін университеттер саны үш есе, гимназиялар екі есе өсті, бұл Ресейдегі білім жүйесінің қарқынды дамуын дәлелдейді. Осылайша, халықтың сауаттылығы 4%-дан 17%-ға дейін көтеріліп, қоғамда білімнің маңыздылығы артты. Бұл білім деңгейінің өсуі әлеуметтік өзгерістер мен экономикалық даму үшін негіз болып табылады.

13. Экономикалық дағдарыс және өнеркәсіп артта қалу себептері

Шаруалардың ауыр салықтық міндеттемелері мен дамымаған қаржылық жүйе Ресей өнеркәсібінің дамуын тежеді. Қаржы инфрақұрылымының нашарлығы және экономикалық саясаттың тиімсіздігі Еуропаның жетекші елдерімен салыстырғанда Ресейдің өнеркәсібінің 2-3 есе артта қалуына әкелді. Бұл жағдай елдің жалпы экономикалық дамуына кедергі болды және жаһандық бәсекеге қабілеттілігін төмендетті.

14. Саяси оппозиция және революциялық қозғалыстар

XIX ғасырдың соңына қарай халықшылдар мен нигилистер сияқты революциялық топтар белсенділік көрсетті. Олар патшалық билікке қарсы тұрып, реформаларды, соның ішінде саяси өзгерістерді талап етті. 1881 жылы Народная воля ұйымының император Александр ІІ-ге жасаған қастандығы саяси шиеленістің ең жоғары деңгейіне жеткенін білдірді. Бұл оқиғалар патшалық басқару жүйесінің тұрақтылығына қатер төндіріп, жаңа кезеңнің басталуына себепкер болды.

15. Самодержавие дағдарысының негізгі себептері

Самодержавиенің дағдарысы бірнеше негізгі фактордан туындады. Біріншіден, крепостнойлық құқық пен ауыл шаруашылығының артта қалуы әлеуметтік шиеленістерге алып келді. Екіншіден, өнеркәсіптің дамуы батыспен салыстырғанда баяу болды, бұл экономиканы тежеді. Үшіншіден, патшалық басқару жабық әрі орталықтандырылған жүйесі оппозицияға қарсы тұра алмады. Бұл факторлар біріккенде Ресейдегі самодержавие билігі әлсіреп, әлеуметтік-экономикалық дағдарыстың пайда болуына себепші болды.

16. Қалалар мен урбанизацияның өсуі

19 ғасырдың соңғы ширегінде Ресей империясында қалалар мен урбанизация қарқынды дамыды. Бұл кезеңде өнеркәсіптің кеңеюімен байланысты үлкен қалалар құрылды, оларда халық саны күрт өсті. Мысалы, Мәскеу, Петербург сынды мегаполистер өндіріс орталықтарына айналып, әртүрлі ұлттардың өкілдері бір орталықта тығыз өмір сүре бастады. Урбанизацияның бұл өсуі ауылдық жерлерден қалаға көші-қонның артуына әкеліп, қалалардың әлеуметтік және мәдени дамуына жаңа күш берді. Соған байланысты қала инфрақұрылымы, өнеркәсіп орындары мен қызмет көрсету салалары кеңейіп, заманауи өмір салты қалыптаса бастады.

17. Аграрлық мәселе және жер қатынастары

Аграрлық саланың өзекті мәселелері XVIII ғасырдың соңғы және XIX ғасырдың басында Ресейдегі жер қатынастарының әділетсіздігімен байланысты болды. Бірінші мәселе ретінде әділетсіз жер бөлуін атауға болады. Шаруалардың арасында жер үлесі тең бөлінбеген, кейбіреулер өз жерлерінен айырылып, банкротқа ұшырап, бұл ауылдың әлсіреуіне әкелді. Екінші мәселе – жерге байланысты дау-дамайлар мен аграрлық шиеленістердің ұлғаюы болды. Егіншілікпен айналысатын шаруа қауымдастықтарында тұрақсыздық пайда болып, ауыл шаруашылығының экономикалық жағдайы нашарлады, бұл жалпы елдің әлеуметтік тұрақтылығына әсер етті.

18. Ресейдің сыртқы саясаты және империялық ықпалы

XIX ғасырда Ресей империясының сыртқы саясаты бірнеше тарихи кезеңнен өтті. Басты бағыттардың бірі — Балқан түбегі мен Орта Азиядағы ықпалын кеңейту болды. Мысалы, 1820-1830 жылдары Ресей Кавказды бағындыруға күш салды, бұл оның Оңтүстік Каспий маңындағы стратегиялық позициясын нығайтты. 1853-1856 жылдардағы Қырым соғысы Ресейге сыртқы саяси қиындықтар әкелді, бірақ реформалар жасауға себеп болды. 1870-1880 жылдары Ресей Орта Азия аймағында құрамына көптеген хандықтар мен ұлттарды қосты, осылайша өзінің империялық ықпалын кеңейтті. Бұл кезең Ресейдің әлемдік аренадағы рөлін арттырды, бірақ ішкі әлеуметтік-экономикалық мәселелерін шешуді талап етті.

19. XIX ғасыр аяғындағы Ресей қоғамындағы қайшылықтар

XIX ғасырдың соңында Ресей қоғамы терең әлеуметтік қайшылықтарға толы болды. Бір жағынан, қалада өнеркәсіп жұмысшылары мен кәсіпкерлердің жаңа табысты ортасы қалыптаса бастады. Екінші жағынан, егіншілікпен айналысатын шаруалар мен жұмысшылардың тұрмысы ауыр болды, олар әлеуметтік теңсіздіктің ортасында тұрды. Мысалы, Петербургте фабрика жұмысшыларының жалақысы өте төмен болып, жұмыс шарттары қиын болды, бұл халық арасында наразылықты күшейтті. Мұндай жағдайлар 1905 жылғы төңкеріс пен кейінгі революциялық қозғалыстардың негізін қалады. Қоғамды бөлшектеуші мәселелер, әсіресе әлеуметтік әділетсіздік пен саяси биліктің шектеулігі, халық арасында қарсылық туғызды.

20. XIX ғасырдағы Ресей: өзгерістер мен қиындықтар кезеңі

XIX ғасыр Ресей үшін өзгеше әрі күрделі кезең болды. Бұл уақытта самодержавие – патша билігі әлсірей бастап, халықтың құқықтары мен әлеуметтік әділеттілікке деген талаптары күшейді. Реформалар мен ашық пікірталастар қоғамды жаңа бағытқа итермеледі. Сонымен қатар, экономикалық және саяси қиындықтар да қатар жүрді, бұл Ресейдің кейінгі тарихи дамуына үлкен әсер етті. Мұндай өзгерістер тасасында жаңа ұлт қозғалыстарының көтерілуі, аграрлық және индустриалдық дамудың шиеленісуі тұрды.

Дереккөздер

Сахаров В.В. История России XIX века. – М.: Наука, 2018.

Петров А.Н., Смирнова Е.И. Социальная структура Российской империи. – СПб.: Издательство СПбГУ, 2021.

Иванов Д.С. Экономика и промышленность России в XIX веке. – М.: Экономика, 2019.

Кузнецов П.В. Реформы Александра II и их влияние на общество. – Екатеринбург: УрФУ, 2020.

Федорова М.М. Образование и культура в России XIX века. – Казань: КГУ, 2017.

Мухин, П.Е. История России XIX век: учебник для вузов. — Москва: Высшая школа, 2012.

Зимин, А.А. Российская империя в XIX веке: политическая история. — Санкт-Петербург: Наука, 2009.

Ключевский, В.О. Русская история. — Москва: Просвещение, 2010.

Волобуев, В.В. Урбанизация в России XIX века: тенденции и последствия. — Екатеринбург: Уральский университет, 2015.

Тарле, Е.В. Россия и Восток в XIX веке. — Москва: Наука, 1988.