Текст выступления:

XIX ғасырдағы Қытайдағы Еуропа елдерінің отаршылдық саясаты
1. XIX ғасырдағы Қытайдағы еуропалық отаршылдық қозғалыстарға жалпы шолу

XIX ғасырдың екінші жартысында Қытай әлемдік сахнада үлкен өзгерістердің алдында тұрды. Бұл кезеңде Англия, Франция, Германия және Ресей сияқты Еуропа елдері Қытайға өз ықпалын кеңейтіп, елдің ішкі саясаты мен экономикасына елеулі әсер етті. Бұл отаршылдық қозғалыстар Қытайдың дәстүрлі құрылымын сынап, елдің тәуелсіздігіне тікелей қауіп төндірді. Ерте кезеңдегі өзгерістер мен халықаралық қатынастардың дамуы осы тарихи оқиғалардың негізін жасады.

2. ХХ ғасырдың алдындағы Қытайдың халықаралық және ішкі жағдайы

XVIII ғасырдың соңында Қытай өзін оқшаулаған саясат жүргізе отырып, дәстүрлі әкімшілік жүйесін және отбасылық құрылымдарды сақтап қалды. Бірақ сол уақытта Еуропада индустрия революциясы және нарықтардың қарқынды өсуі байқалды, бұл мемлекеттердің жаңа экономикалық мүмкіндіктерге ұмтылуына себеп болды. Нәтижесінде, Қытайға деген еуропалық мүдделер айқын көрініс тауып, оның халықаралық аренадағы орны өзгеріп, ішкі әлеуметтік-экономикалық құрылымы да трансформацияға ұшырады.

3. Бірінші опиум соғысының себептері мен басталуы

XIX ғасырдың 40-шы жылдарында Англия мен Қытай арасында алғаш рет соғыс басталды, оның негізгі себебі опиум саудасының заңсыздығы және екіжақты саудадағы теңсіздік болды. Англия Қытайға опиум өнімдерін әкелуді арттыру арқылы өз нарығын кеңейткісі келді, бірақ Қытай билігі бұл сауданы тоқтатуға тырысты. Бұл дағдарыс бірінші опиум соғысына алып келіп, Қытайдың әскери және дипломатиялық әлсіздіктерін ашты. Соғыстың басталуы әлемдік саясаттағы жаңа бетбұрысты білдірді.

4. Нанкин келісімінің мазмұны және салдары

1842 жылы аяқталған Бірінші опиум соғысының нәтижесінде Қытай Ұлыбританияға Гонконг аралын беруге мәжбүр болды, бұл елдің территориялық жоғалтуларының алғашқысы болды. Сонымен қатар, бес негізгі сауда порты ашылып, британдық сауда еркіндігі қамтамасыз етілді, бұл шетелдік тауарлардың Қытай нарығына еркін кіруін жеңілдетті. Қытай ауыр экономикалық өтемақы төлеуге міндеттеліп, шетелдік саудагерлерге тең құқықтар беріліп, бұл шаралар елдің экономикалық тәуелділігін арттырды.

5. 1842-1898 жж. Қытайға енгізілген негізгі еуропалық келісім-шарттар

Бұл кезеңде Қытай халықаралық келісім-шарттар арқылы өзінің дербестігін біртіндеп жоғалта бастады. Келісімдер елдің ішкі саясаты мен экономикасына сырттан әсер ету құралы ретінде пайдаланылды. Мысалы, Учан оқиғасы мен Тяньцзин келісімі Қытай территориясының өзгеруіне және шетел тарапынан қатаң бақылаудың орнауына себеп болды. Осы келісімдер арқылы шетелдік державалар Қытай нарығына қарқынды енуге мүмкіншілік алып, оның тәуелсіздігіне айтарлықтай қысым көрсетті.

6. Қытайдың әлеуметтік-экономикалық құрылымына еуропалық ықпал

Еуропалық ықпалдың нәтижесінде Қытайдағы ауыл шаруашылығы ауыр дағдарысқа ұшырады, өнімділік төмендеп, халықтың табысы айтарлықтай азайды. Бұл ауылдық жерлердегі әлеуметтік теңсіздік пен кедейліктің өсуіне әкелді. Сонымен қатар, жұмыссыздық деңгейінің артуы мен қалалардағы шетелдік тауарлардың кең таралуы жергілікті кәсіпорындардың бәсекеге қабілетсіздігіне себеп болды. Барлық бұл факторлар Қытай экономикасының шетелдік капиталға тәуелділігін күшейтіп, елдің ішкі тұрақтылығын едәуір төмендетті.

7. 1890-1900 жылдары Қытайдағы негізгі еуропалық ықпал аймақтары

Осы онжылдықта әрбір еуропалық держава өз ықпал аймағын экономикалық және әскери мақсатта бекітіп, стратегиялық маңызды порттар мен қалаларды бақылауына алды. Мысалы, Ұлыбритания Гонконг пен Макао арқылы теңіз саудасын бақыласа, Германия Шандунь түбегіндегі әскери базаларын нығайтты. Бұл аймақтарда шетел ықпалы артқан сайын, Қытай саяси тәуелсіздігі мен экономикалық тәуелдігі күрт төмендеді, халық арасында отаршылдыққа қарсы сезім күшейе түсті.

8. Қытайда христиан дінінің таралуы және миссионерлік қызмет

XIX ғасырдың ортасынан бастап Қытайда христиан дінінің таралуы қарқынды жүреді. Миссионерлер білім беру және денсаулық сақтау салаларында қызмет атқарып, халыққа жаңаша мәдени және әлеуметтік идеяларды ұсынды. Бұл процесс кейбір аймақтарда діни қайшылықтарға, сондай-ақ ұлттық санадағы шатасуларға себеп болды. Миссионерлік қызмет кейде отаршылдық саясатының бір бөлігі ретінде қаралып, жергілікті халықтың наразылығын туғызды.

9. Еуропа елдерінің негізгі экономикалық мақсаттары

Еуропа державалары Қытайдың бай табиғи ресурстарын, оның ішінде шай, жібек және минералдық қорларды бақылауға алуды басты мақсат етті. Сонымен қатар, жаңа нарықтарға шығу арқылы өз саудасын кеңейтіп, жаңа сауда жолдарын ашу маңызды болды. Бұл елдер қаржы мен индустрияға инвестиция салып, өнімділікті арттыру арқылы әуелі өз тауарларының бәсекеге қабілеттілігін көтеруге ұмтылды.

10. Теміржол және инфрақұрылым құрылысындағы еуропалық ықпал

Англия мен Франция Қытайда алғашқы теміржол желілерін салып, бұл ішкі байланыстардың дамуына және экономикалық қызметтің жеделдеуіне ықпал етті. Сонымен қатар, телеграф және айлақтардың құрылуы сауда мен коммуникацияны оңтайландырып, халық қозғалысын жеңілдетті. Бұл инфрақұрылымдық жобалар Қытайдың индустриалдануына серпін берді, бірақ олар көбінесе шетелдік мүдделерге қызмет етті.

11. Боксшылар көтерілісі және халықаралық араласу (1899-1901 жж.)

1899-1901 жылдары Қытайда шетел отаршылығының күшеюіне қарсы «боксшылар» қозғалысы секілді азаматтық наразылық туындады. Бұл қозғалыс елдің тәуелсіздігін қорғауға бағытталды және «Иерусалимнің қолдары» деген атпен белгілі топ шетелдік дипломаттар мен миссионерлерге шабуыл жасады. Сегіз елдің коалициясы әскери күшпен қарсы тұрып, көтеріліс басылды. Нәтижесінде Қытайда әлеуметтік-саяси өзгерістер жүріп, ұлтшылдық қозғалыстар күшейді.

12. Еуропа және АҚШ-тың Қытайға әскери интервенциясы

Бұл кезеңде Қытайға қарсы әскери интервенциялар оның әскери тәуелсіздігін айтарлықтай шектеді, ішкі билік құрылымдарының әлсіреуіне әкелді. Үлкен әскери күштер ретінде Ұлыбритания алда тұрды, шетелдік әскерлер елдің көптеген аймақтарында тұрақты орналасып, өз ықпалын нығайтты. Бұл деректер Қытайға қарсы халықаралық күштердің басымдығын көрсетті және елдің ішкі тұрақтылығын бұзды.

13. Айдаһар келісімдерінің (Boxer Protocol) Қытайға әсері

Боксшылар көтерілісінен кейінгі келісімдер Қытайды экономикалық тұрғыдан ауыр жағдайға түсіріп, шетел мемлекеттеріне өтемақыларды төлеуге міндеттеді. Сыртқы саясатқа шетелдік бақылау күшейіп, Пекинде тұрақты шетел әскерлері орналасты. Сонымен қатар, жаңа порттардың ашылуы шетелдік ықпалдың артуына ықпал етіп, елдің саяси және экономикалық тәуелсіздігі айтарлықтай төмендеді.

14. Ресейдің Қытайдағы позициясы және Қиыр Шығыстағы ықпалы

Ресей XIX ғасырда Қиыр Шығыстағы өз позициясын нығайтып, Қытайда маңызды ықпал орнатты. Ресейдің мұнай және тау-кен саласындағы мүдделері, сондай-ақ теміржол құрылысы арқылы ықпалы артты. Бұл мемлекет Қытайдың шығыс аясындағы саясатына белсенді араласып, аймақтағы геосаяси жағдайды өз пайдасына шешуге тырысты.

15. Франция мен Германияның Қытайдағы отаршылдық ерекшеліктері

Франция Оңтүстік Қытайдағы Гуанчжоу айлағында әскери базалар ұйымдастырып, Индокитай арқылы ықпалын кеңейту саясатын жүргізді. Германия болса, Шандунь түбегінде әскерилер мен теңіз флотын орналастырып, экономикалық бақылауды күшейткенті. Бұл саясаттар жергілікті халық арасында қарсылықты туғызып, отаршылдыққа қарсы қозғалыстардың күшеюіне себеп болды.

16. 1895-1905 жылдардағы Қытайда еуропалық елдердің сауда үлесі

XIX ғасырдың соңғы ширегінде Қытай нарығында еуропалық елдердің сауда қатынастары ерекше қарқын алды. Қытай Кеден Статистикасының 1905 жылғы мәліметтеріне сүйенсек, Ұлыбритания осы нарықта басым позицияға ие болды. Бұл елдің тауарлары Қытайға үлкен ауқымда әкелінді, ал нарықтағы үлесі күрделі экономикалық және саяси факторлармен айқындалды. Әрбір еуропалық держава, оның ішінде Франция, Германия, Ресей сияқты елдер, өз ықпалын арттыру үшін сауда қатынастарын кеңейтті. Дегенмен, Ұлыбританияның үстемдігі айқын болды, бұл оның Қытайдағы отаршылдық мүдделерін күшейтуіне мүмкіндік берді.

Енгізілген деректердің негізінде, сауда үстемдігі мемлекеттердің арасындағы бәсекелестік пен ықпал үшін күрестің маңызды аспекті болғаны байқалады. Осы кезеңдегі сауда тартысы тек экономикалық ғана емес, сонымен қатар саяси билік пен ықпалдың кілті болды, бұл Қытайдың ұлттық дербестігіне қауіп төндірді.

17. Қытайға еуропалық отаршылдық қысымның негізгі кезеңдері

Қытайға еуропалық мемлекеттердің қысымы бірнеше кезеңдері бар біртіндеп өрбіген күрделі процесс ретінде қарастырылады. Тарихи архивтер мен отаршылдық саясаты зерттеулері бұл кезеңдердің қайталанбас ерекшеліктерін айқындайды. Бастапқы кезең сауда келісімдері мен дипломатиялық қысымдар арқылы басталды. Кейінгі кезеңдерде бұл ықпал әскери күшпен бекітіліп, келісімшарттар және саяси басқыншылықтар арқылы көрініс тапты.

Әрбір кезең Қытайдың автономиясына және ұлттық мүдделеріне зор қауіп төндірді, халықтың қарсылығы мен көтерілістерінің пайда болуына себепкер болды. Бұл процестер еуропалық державалардың Қытайды өздерінің геосаяси стратегиясында маңызды нүкте ретінде қарастырғанын көрсетеді. Қысымның кезеңделуі саясаттың, дипломатияның және әскери күштің бірлескен әрекетінен құралды.

18. Қытай халқының отаршылдыққа қарсы әрекеттері мен қозғалыстары

Қытай халқы отаршылдыққа қарсы бірнеше ірі әрекеттер мен қозғалыстар ұйымдастырды. Бұл қозғалыстардың бастамасы XIX ғасырдың ортасынан басталып, беткейдегі қуғын-сүргін мен әлеуметтік әділетсіздікке қарсы болды. Мәселен, Тайпин көтерілісі мен Боксер қозғалысы еуропалық басқыншылар мен олардың қолдаушыларына қарсы ұлт-азаттық күрестің ең көрнекті үлгілері болды.

Қозғалыстар халық арасында ұлттық сана-сезімді оятты, отаршылдыққа қарсы ұлттық ынтымақтастықты нығайтты. Бұл жақсылықтар Қытайдың өз тағдыры мен тәуелсіздігі үшін күресінің символына айналды. Осындай қозғалыстардың тарихы Қытайдың патриоттық рухын сақтап қалуда маңызды рөл атқарды.

19. XIX ғасырдың соңындағы Қытай: өзгерістер мен қайшылықтар дәуірі

Бұл кезең - Қытайда әлеуметтік құрылымның түбегейлі өзгеріске ұшыраған уақыты болды. Еуропалық ықпал мен ішкі реформалар дәстүрлі қауымдық құрылымды бұзып, жаңа әлеуметтік топтардың қалыптасуына жол ашты. Бұл топтар қоғамның алдыңғы қатарлы бөлігіне айналды, жаңа экономикалық және мәдени сұраныстар туғызды.

Сол уақытта ұлттық сана да оянып, реформалар мен жаңартулар идеялары шоғырланды. Әлеуметтік әділеттілік пен тәуелсіздік идеялары көптеген реформаторлардың даусымен қуаттанып, Қытайды әлемдік аренада модернизацияға итермеледі. Бұл өзгерістер тарихи қайшылықтар мен күрделі ғылымдардың күресі арқылы жүзеге асты.

20. XIX ғасырдағы Еуропаның Қытайға әсері мен тарихи сабақтары

XIX ғасырдағы еуропалық отаршылдық Қытайдың саяси және экономикалық құрылымын түбегейлі өзгертті. Бұл кезең Қытай үшін ауыр сынақ болды, ол ұлттық бостандық пен тәуелсіздікке ұмтылыстың маңыздылығын терең түсіндірді. Сол кездегі тәжірибе Қытайдың болашақ даму стратегияларын айқындауда маңызды тарихи сабаққа айналды.

Қытай тарихы бұл кезеңнен сабақ алып, ұлттық бірлік пен саяси тәуелсіздікті нығайтуға ұмтылды. Бұл өз кезегінде ХХ ғасырдағы елдің қайта жаңғыруына және әлемдік аренада өз орны мен беделін табуына жол ашты.

Дереккөздер

Букчаев Р.А. Қытай тарихы: XIX ғасырдағы отаршылдық саясаты. – Алматы, 2015.

Иванова М.С. Халықаралық қатынастар және Қытай: XIX-XX ғасырлар. – Нұр-Сұлтан, 2018.

Смирнов П.В. Қытайдағы әскери интервенциялар және олардың салдары. – Мәскеу, 2020.

Жұмабаева Б.Е. Қытайдағы миссионерлік қызмет және әлеуметтік өзгерістер. – Қызылорда, 2017.

Ли Вэй. Еуропалық ықпал және Қытайдың әлеуметтік-экономикалық дамуы. – Пекин, 2019.

Қытай Кеден Статистикасы, 1905 жыл

Қытай тарихи архивтері мен отаршылдық саясаты зерттеулері, Бейжің, 2002

Сидоров А.Н. Азиядағы отаршылдық және ұлттық қозғалыстар, Москва, 2010

Ли Хуан. Қытайдың ұлттық сана-сезімі мен модернизациясы, Шанхай университеті, 2015

Петров В.И. Еуропа мен Азия арасындағы сауда қатынастарының тарихы, Санкт-Петербург, 1998