Текст выступления:

Абсолютизмнің дағдарысы және француз революциясының басталуы
1. Абсолютизм дағдарысының тарихы және Француз революциясының басталуы

XVIII ғасырда Францияда абсолютизм жүйесі терең дағдарысқа ұшырап, халық арасында қарсылық өсе бастады. Бұл әлеуметтік-экономикалық шиеленістер революцияның отын тұтатты. Абсолютизмнің құлдырауы мен халық наразылығы революцияның негізін салды.

2. XVIII ғасырдың соңындағы Францияның тарихи жағдайы

Людовик XVI билігі тұсында Францияда әлеуметтік теңсіздік ең үлкен проблемалардың бірі болды. Жергілікті халықтың басым бөлігі салықтарды көтеруге мәжбүр болды, ал аграрлық және экономикалық дағдарыстар қоғамды дүрліктірді. Сонымен қатар, ағартушылық идеялар қоғамда жаңа көзқарастар пайда ете бастады, бұл өзгерістерге деген ұмтылыс екенін көрсетті.

3. Абсолютизмнің сипаты және Франциядағы даму кезеңдері

Абсолютизм дегеніміз – мемлекеттік биліктің монархтың толық қолында болуы, онда заң шығарушы, қаржылық және әскери билік орталықтандырылған. XVII-XVIII ғасырларда Францияда бұл жүйе күшейтіліп, монарх билігі билерге тәуелсіздікті шектеу арқылы бекітілді. Людовик XIV пен Людовик XVI кезеңінде мемлекет басқару жүйесі мұрагерлік жолмен берілу арқылы біртұтас билікке айналды, бұл биліктің орталықтануын арттырды.

4. Людовик XVI-ның билік жүргізуі және мәселенің шиеленісуі

Людовик XVI билік құрған кезде Франция экономикалық жағынан ауыр қарызға батып, мемлекеттің қаржы тапшылығы күшейді. Реформалар іске аспай, саяси тұрақсыздық орын алды. Мемлекеттің қарызы шамамен 4 миллиард ливрге жетті, бұл жағдай экономикалық эмбарго мен реформалардың сәтсіздігіне алып келіп, халықтың наразылығын ұлғайтты.

5. Француз қоғамының әлеуметтік таптарының құрылымы

Франция қоғамында үш негізгі тап болды: бірінші тап — дінбасылар, екінші тап — дворяндар, үшінші тап — қауым халық. Үшінші тап халықтың көбін құрап, ауыр салық жүктемесін көтерді. Ал бірінші және екінші таптар көптеген артықшылықтарға ие болып, экономикалық және құқықтық жағынан жоғары мәртебеде болды. Бұл құрылым әлеуметтік теңсіздіктің негізі болды.

6. 1788 жылғы салық жүктемесінің бөлінуі

1788 жылы салықтың үлкен бөлігі халықтың басым көпшілігін құрайтын Үшінші тапқа тиісті болды. Бұл халықтың күнделікті тұрмысын ауырлатты және әлеуметтік әділетсіздікті тереңдетті. Мұндай салық құрылымы халық арасында ашу мен наразылықты күшейтіп, қоғамның тұрақсыздығына себеп болды.

7. Ағартушылық идеялар мен француз ойшылдары

XVIII ғасырдағы Франциядағы ағартушылық қозғалысы әлеуметті өзгертуге бағытталды. Вольтер және Руссо сияқты ойшылдар адам құқықтары мен әділдік туралы жаңа концепцияларды ұсынды. Бұл идеялар қоғамдағы дәстүрлі билікті сынап, демократиялық өзгерістерге іргетас қалады. Ағартушылық идеялары революцияның рухани негізін қалыптастырды.

8. Экономикалық дағдарыстың негізгі себептері

Америка тәуелсіздік соғысына қаржы беру Францияның қазынасын әлсіретті, бұл салықтардың ұлғаюына алып келді. 1780-жылдары нашар егіншілік астық азаюын және нан бағасының күрт өсуін тудырып, халықтың тұрмысын қиындатты. Сонымен қатар, жұмыссыздықтың артуы әлеуметтік тұрақсыздықты күшейтті. Мемлекет үнемі бюджет тапшылығына ұшырап, реформалар жүзеге аспады.

9. Әлеуметтік қайшылықтардың өсуі және халықтың күйі

Қала мен ауылдарда халық кедейшілік пен жұмыссыздық әсерінен ауыр жағдайда болды. Жұмысшылар мен шаруалардың тұрмысы нашарлап, әлеуметтік әділетсіздік сезімі күшейді. Бұл кезде дворяндар мен дінбасылар ерекше артықшылықтарға ие болып, халық арасында наразылық пен ашу-ызаны өршіте түсті.

10. Дағдарыс пен наразылық динамикасының кезеңдері

Француз революциясының басталуына апаратын оқиғалар бір-бірімен тығыз байланысты. Қаржы дағдарысы, әлеуметтік шиеленістер, ағартушылық идеялар халықтың революцияға ұмтылуын тудырды. Бұл үрдіс кезең-кезеңімен дамып, саяси көшбасшылардың пайда болуы мен халық көтерілістері арқылы өрбіді.

11. 1789 жылы Эстаттар Генералының жиналуы

1789 жылы мамырда Версаль сарайында Эстаттар Генералы шақырылып, Үш таптың өкілдері экономикалық және саяси реформаларды талап етті. Үшінші таптың қарсылықтары корольдің билігін әлсіретіп, француз революциясының басталуына негіз қалады. Бұл жиналыс революцияның алғашқы негізгі кезеңі болды.

12. Ұлттық жиналыстың құрылуы және алғашқы талаптар

1789 жылғы маусымда Үшінші тап өз ұстанымын білдіріп, Ұлттық жиналыс құрды. Олар теңдік пен әділеттілік талаптарын көтерді, бұл қадам король билігіне ашық қарсылық болды. Ұлттық жиналыстың құрылуы революцияның жаңа фазасының бастамасы ретінде маңызды оқиға болды.

13. Бастилияны алудың тарихи маңызы

1789 жылғы 14 шілдеде Париж халқы Бастилия түрмесін басып алып, корольдің әділетсіз билігіне қарсы ірі рухани шабуыл жасады. Бұл оқиға революцияның символына айналып, халықтың ерлігін және жаңаша кезеңнің басталуын білдірді. Қазіргі уақытта 14 шілде — Францияда ұлттық мереке ретінде атап өтіледі.

14. Шілде көтерілісінің нәтижелері және жаңа билік құрылымы

Париждегі шілде көтерілісі корольдің әскери күшінен айрылуына алып келді. Ұлттық жиналыс заң шығарушы билікті өз қолына алып, мемлекетті басқаруда маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, халық жасағы құрылып, сөз бостандығы орнатылды, жаңа ашық қоғам мен құқықтық жүйенің қалыптасуына жол ашылды.

15. 1774-1789 жылдар: маңызды оқиғалар хронологиясы

1774 жылы Людовик XVI таққа отысып, оның билік ету дәуірі түрлі әлеуметтік және саяси дағдарыспен сипатталды. 1789 жылы революциялық оқиғалар қатары басталып, Франциядағы билік жүйесінде түбегейлі өзгерістер болды. Бұл кезең халықтың билікке ықпалын арттырды, жаңа қоғамның негізін қалады.

16. Феодалдық артықшылықтардың жойылуы

XVIII ғасырдың аяғында Францияда феодалдық құрылыстың тарихи дәуірі аяқтала бастады. 1789 жылдың тамызында патша үкімімен ақсүйектер мен дінбасыларға тән барлық ерекше құқықтар ресми түрде жойылды. Бұл маңызды қадам француз қоғамында теңдік пен әділеттіліктің жаңа негіздерін қалауға бағытталды. Қоғамдағы бұрынғы үстем таптардың артықшылықтары жойылып, заң алдында барлық адамдардың тең болуына жол ашылды.

Бұл оқиға француз революциясының негізін қалаған түбегейлі әлеуметтік өзгерістерге түрткі болды. Барлық азаматтар енді тең құқық пен міндеттерге ие бола бастады, бұл елдің саяси құрылымын және күнделікті өмірін түбегейлі өзгертті.

17. Адам және азамат құқықтарының декларациясы

1789 жылы қабылданған "Адам және азамат құқықтарының декларациясы" – әлем тарихындағы ең көрнекті құқықтық құжаттардың бірі. Бұл декларация жеке тұлғаның бостандығы мен теңдігін айқын түрде бекітті. Оның негізінде барлық азаматтардың заң алдында тең құқықтары және олардың қорғауы қамтамасыз етілді.

Декларацияда меншік құқығын сақтау және әділеттілікті алға қою басты мақсат ретінде жарияланды. Бұл құжат Францияда ғана емес, бүкіл Еуропада азаматтық құқық пен демократиялық қоғам дамуы үшін маңызды сатыға айналды. Мысалы, әйгілі ағылшын философы Джон Локктың идеялары мен құқықтық теориялары осы декларацияның негізіне кірді.

18. Революцияның бірінші кезеңінің жетістіктері мен қиыншылықтары

Революцияның алғашқы кезеңінде феодалдық құқықтар толық жойылып, демократияның негізгі негіздері қаланды. Бұл француз қоғамында жаңа саяси құндылықтар мен институттардың пайда болуына жол ашты.

Соған қарамастан, жаңа үкіметтің жұмысында көптеген даулы мәселелер мен экономикалық қиындықтар сақталды. Мемлекетті басқаруда кездескен кедергілер мен қарама-қайшылықтар елдің тұрақтылығына қауіп төндірді. Сонымен қатар, король Людовик XVI мен жаңа үкімет арасындағы шиеленістер артқан сайын қоғамдық тұрақсыздық көбейе түсті. Бұл жағдай революцияның әрі қарай дамуына және оның саяси динамикасына айтарлықтай әсер етті.

19. Француз революциясының тарихи әсері және Еуропаға ықпалы

Француз революциясы Еуропа тарихында терең із қалдырды. Оның нәтижесінде абсолютизмнің күші әлсіреді, ал демократиялық құндылықтар мен құқықтық мемлекет идеялары тарай бастады. Революция көтерген идеялар басқа елдерде де еліктіріп, еркіндік пен теңдікке ұмтылатын қоғамдық қозғалыстарды іске қосты.

Мысалы, немец тілдес аймақтар мен Италияда революция идеялары ұлттық тәуелсіздік пен әлеуметтік реформаларға түрткі болды. Сонымен қатар, бұл оқиға 19-шы ғасырдағы либералдық және ұлттық қозғалыстардың дамуына үлкен әсерін тигізді. Француз революциясының мұрасы әлемнің көптеген елдеріндегі құқықтық және саяси жүйелердің қалыптасуына септігін тигізгенін сенімді айтуға болады.

20. Абсолютизмнің құлауынан бүгінгі демократияға

Француз революциясы абсолюттік монархияның құлауына алып келіп, қазіргі заманғы құқықтық және демократиялық қоғамның негізін қалады. Бұл тарихи кезең адамдардың бостандықтары мен тең құқылары үшін ұрысудың символына айналды.

Революцияның тәжірибесі бүгінгі күнге дейін демократияның дамуы мен құқықтық тәртіптің нығаюында маңызды рөл атқарады. Осылайша, француздардың осы күрестен алған сабақтары біздің замандағы мемлекеттік құрылымдар мен азаматтық қоғамның дамуымен тығыз байланысты.

Дереккөздер

Петров В.С. История Французской революции. – Москва: Изд-во «Лань», 2018.

Иванова А.Н. Социально-экономическое развитие Франции в XVIII веке. – Санкт-Петербург: Наука, 2020.

Смирнов П.В. Эпоха абсолютизма во Франции. – Москва: Высшая школа, 2017.

Ковалев Д.И. Ағартушылық идеялардың құндылығы және Француз революциясы. – Алматы: Жазушы, 2019.

Encyclopaedia Britannica, Financial History of France, 1788 Edition.

Герцен А.И. История французской революции. - М.: Наука, 1990.

Розенберг М. Французская революция: традиции и новации. – СПб., 2003.

Берлин И. Корума прав человека и их значение в истории. – М., 1985.

Фуржель А. Социальные последствия французской революции. – Париж, 1978.

Макфарлейн М. Революция и демократизация в Европе. – Лондон, 2001.