Текст выступления:

XX ғасырдың екiншi жартысындағы бiлiм беру жүйесiнiң дамуы
1. XX ғасырдың екінші жартысындағы білім беру жүйесінің дамуы: негізгі бағыттар

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде Қазақстандағы білім беру саласы кең көлемді өзгерістер мен реформаларға ұшырады. Әсіресе, 20-ғасырдың екінші жартысында білім жүйесі әлеуметтік, мәдени және экономикалық қажеттіліктерге бейімделе отырып, жаңа даму сатысына көтерілді. Бұл кезеңде білім беру саясаты мен әдістемесі терең жаңғыртылып, оқыту мазмұны жаңарып, мектептер саны айтарлықтай өсті.

2. Қазақстандағы білім беру дамуының тарихи негізі

1945 жылдан кейінгі жылдары индустрияландыру және ғылыми-техникалық жетістіктер білімге деген сұраныстың күрт өсуіне алып келді. Бұл кезеңде елдің даму стратегиясының маңызды бөлігі ретінде білім жүйесін нығайту көзделді. Сонымен бірге, Кеңес Одағының саяси өзгерістері мен әлеуметтік құрылымның қайта ұйымдастырылуы білім беру жүйесіне тікелей әсер етіп, оның жаңа талаптарға сай бейімделуін талап етті.

3. КСРО-дағы білім беру саясатының ерекшеліктері

Кеңес Одағында білім алу міндетті етті, барлық мектептер үшін біртұтас стандарттар енгізілді. Бұл оқушыларға білімнің бір деңгейде берілуін қамтамасыз етті. Сонымен қатар, идеология білім берудің негізі ретінде қабылданып, оқытудың басты мақсаты - жас ұрпақты коммунистік тәрбиеге бейімдеу болды. Педагогика саласында ғылыми зерттеулерге негізделген тұжырымдамалар жасалып, оқыту әдістемелері практикамен үйлестірілді, бұл білім сапасына елеулі әсерін тигізді.

4. Жалпыға міндетті орта білімнің кеңеюі мен дамуы

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде Қазақстанда жалпыға міндетті орта білімнің таралуы маңызды басымдыққа ие болды. Мектептер саны көбейіп, білім алуға қолжетімділік артты. Бұл кеңеюдің негізінде экономикалық даму, халық санының өсуі және Кеңес Одағының білім беру саласындағы реформалары жатты. Жас ұрпақтың сауаттылығы мен білімі артқан сайын, елдің әлеуметтік және мәдени дамуы жаңа белестерге көтерілді.

5. Оқу бағдарламасының жаңғыруы және пәндік бағыттар

XX ғасырдың екінші жартысында оқу бағдарламаларына жаңашылдықтар енгізіліп, жаратылыстану ғылымдарына - математика мен физикаға ерекше мән берілді. Бұл пәндердің мазмұны күрделендіріліп, оқушылардың ғылыми түсінігі мен зияткерлік қабілеттерін дамытуға басымдық берілді. Сонымен қатар, тарих пен әдебиет пәндерінде идеологиялық элементтер көбейтілді, оқушыларға Кеңес дәуірінің құндылықтары мен патриотизм тәрбиесі берілді. Оқу бағдарламасы халықаралық үрдістерді ескере отырып, ғылым мен мәдениетті біріктіруге бағытталды. Бұған қоса, техника мен жаңа технологиялар оқу процесіне енгізіліп, практикалық дағдыларды қалыптастыруға басымдық танытылды.

6. Мектептер санының өсуі (1950–1980)

1950-1980 жылдар аралығында Қазақстандағы мектептер саны айтарлықтай ұлғайды. Бұл көрсеткіш білім алуға қолжетімділіктің артқанын және халықтың сауаттылығына деген қызығушылығының жоғарылағанын дәлелдейді. Мектептердің санының тұрақты өсуі білім саласындағы реформалардың тиімділігін көрсетеді және білімнің әрбір бұрышқа жетуіне жол ашты. КСРО Білім министрлігінің 1981 жылғы деректері мектептер санының 30 жыл ішінде сапалы білім беру инфрақұрылымының кеңеюін көрсетеді.

7. Ұлттық мектептер мен ана тілінің орны

Қазақстандағы білім беру жүйесінде ұлттық мектептердің және ана тілінің маңызы ерекше болды. Қазақ тілінде білім алу мүмкіндігінің кеңеюі мәдени сәйкестіктің сақталуына ықпал етті. Бұл мектептерде ұлттық дәстүрлер мен салт-дәстүрлер, сондай-ақ тіл мен әдебиет ерекше деңгейде дәріптелді. Ана тілінде оқыту оқушылардың тұлғалық дамуына әрі ұлттық сана мен патриоттық сезімді нығайтуға мүмкіндік берді.

8. Педагогикалық кадрларды даярлаудың даму тенденциясы

Білім сапасын арттыру мақсатында педагогикалық кадрларды даярлау белсенді жолға қойылды. Жоғары оқу орындары мен педагогикалық техникумдардың саны артты, мұғалімдерді кәсіби дайындау деңгейі жоғарлады. Арнайы курстар мен қайта даярлау бағдарламалары арқылы мұғалімдердің кәсіби біліктілігі үнемі жетілдірілді. Осының нәтижесінде педагог кадрларға қойылатын талап күшейтіліп, үздіксіз кәсіби даму жүйесі құрылды, бұл оқыту сапасын тұрақты сақтауға септігін тигізді.

9. Оқушылар саны мен біліммен қамту деңгейі

Қазақстандағы оқушылар санының өсуі мен біліммен қамтылу деңгейінің жоғарылауы білім беру жүйесінің қолжетімділігі мен дамуын айқындайды. Бұл көрсеткіштер кең ауқымды реформалардың нәтижесі болып табылады және жас ұрпақтың сапалы білім алуға мүмкіндіктерінің артқанын дәлелдейді. КСРО статистикалық комитетінің мәліметтері білім беру саласындағы өзгерістердің жүйелі әрі кең ауқымды болғанын көрсетеді.

10. Бастауыш және орта білім беру құрылымы

6 жастан бастап оқушылар бастауыш мектепте, яғни 1-4 сыныптарда білім алады. Бұл кезеңде негізінен оқу мен жазу, арифметиканың алғашқы негіздері үйретіледі, оқушылардың оқуға деген қызығушылығы мен дағдылары қалыптасады. Кейін 5-9 сыныптар негізгі орта біліммен қамтамасыз етіп, оқыту сапасы мен білім мөлшері артады. Ал 10-11 сыныптар жалпы орта білім деңгейін көрсетеді, бұл кезеңде оқушылар тереңдетілген білім алып, болашақ мамандықтарын таңдауға дайындалады. Бұл құрылым білім сапасын арттыру мен әр түрлі даму деңгейіндегі балаларды есепке алуға бағытталған.

11. Ғылыми-техникалық прогресс пен білім беру

1957 жылдан бастап информатика, техника және ғарыш салалары мектеп бағдарламасына енгізілді. Бұл оқушыларға жаңа ғылыми бағыттар бойынша білім беру мүмкіндігін ашты, олардың техникалық сауатын арттыруға мүмкіндік берді. Мектептерде арнайы зертханалар құрылып, физика мен химия кабинеттері қажетті құрал-жабдықтармен қамтамасыз етілді. Теориялық білімге қоса, практикада дағдыларды дамытуға ерекше көңіл бөлініп, тәжірибелік сабақтардың саны артты. Мұндай өзгерістер Қазақстанның ғылыми әлеуетін дамытуға зор септігін тигізді.

12. Техникалық және кәсіби білім орындарының дамуы

XX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанда техникалық және кәсіптік білім беретін оқу орындары белсенді дамыды. Бұл кәсіптік мамандарды даярлау мен өндіріс қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған маңызды қадам болды. Осылайша, ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және басқа да салаларға қажетті кадрлар сапалы түрде даярланды. Бұл кезеңде кәсіби оқу орындарының желісі кеңейіп, қолданыстағы технологиялар мен инновацияларды меңгеру жағын күшейтуге ерекше мән берілді.

13. Педагогикалық кадрлардың өсу динамикасы

1980 жылға қарай педагогикалық кадрлардың саны тұрақты түрде өсті, бұл білім беру сапасының жақсаруына тікелей ықпал етті. Мұғалімдердің орташа кәсіби деңгейі мен жұмыс тәжірибесі артты, олардың кәсіби шеберлігі мен біліктілігі жаңа талаптарға сай бейімделді. Бұл деректер КСРО статистикалық бюросының 1981 жылғы мәліметтері негізінде жасалған және мектептердегі сапалы білім берудің нәтижелі екенін көрсетеді.

14. Қыздарға және ауыл жастарына білім берудің кеңейтілуі

1970 жылы қыз балалардың білім алу деңгейі 90%-ға жақындады, бұл гендерлік теңдік бағытындағы үлкен жетістік болды. Мектептерде қыздардың оқуы қолдау тауып, олардың білім алуына жағдай жасалды. Сонымен бірге, ауылдық жерлердегі мектептер саны артты, әсіресе шалғай аймақтарда білім алу мүмкіндіктері кеңейтілді. Бұл өңірлік білім теңсіздігін төмендетіп, барлық балалардың сапалы білім алуына жол ашты.

15. Сыныптық-комплектілік жүйенің енгізілуі

Оқушылар санының артуына байланысты сынып-құрамы мен топтар жүйелі түрде құрылды. Бұл жаңа жүйе оқыту процесін ұйымдастыруды жақсартты және оқушылардың жеке қажеттіліктеріне бағытталған сабақтарды жүргізуге мүмкіндік берді. Әр пән бойынша мамандар тағайындалып, олардың сапалы білім беруге дайындығы артты. Осылайша, сыныптық-комплектілік жүйе оқушылардың пәндер бойынша терең білім алуына жол ашып, оқу нәтижелерінің сапасын арттырды.

16. Республикалық және халықаралық пән олимпиадалары

1960-жылдардан бастап республика көлемінде пән олимпиадалары тұрақты түрде өтіп, оқушылардың білім мен шығармашылық деңгейі сынға түсе бастады. Бұл іс-шаралар білім саласындағы таланттарды анықтауда, ынталандыруда және тәрбиелеуде маңызы зор болды. Сонымен қатар, халықаралық олимпиадаларға қатысқан қазақстандық оқушылар әлемдік білім деңгейімен сай бәсекеге түсу мүмкіндігін иеленді. Олар еліміздің абыройын асқақтатып, өздерінің ғылыми әлеуетін паш етті. Олимпиада жеңімпаздары кейінгі уақытта ғылыми зерттеулер мен инновациялық жобаларды дамытуда маңызды рөл атқарды, бұл еліміздің ғылым саласының өсуіне зор үлес қосты. Осылайша, олимпиадалар оқушылар арасында ғылымға деген қызығушылықты арттырып, білімге ынталандырушы басты фактор болды.

17. Оқулықтар мен оқу құралдарының шығу статистикасы

Мынаны байқауға болады, оқулықтар мен оқу құралдарының шығарылымы жыл сайын бірқалыпты өсті, бұл кестеде анық көрінеді. Бұл тенденция білім беру жүйесінің кеңеюі мен сапалы материалдардың оқушыларға қолжетімділігін арттыру саласында үлкен жетістікті көрсетеді. КСРО Білім министрлігінің мәліметтері дәлелдегендей, оқу құралдарының сандық өсуі білім сапасын жақсартуға бағытталған кезеңнің айқын белгisi болды. Оқулықтардың әртүрлілігі мен сапасының артуы оқушылардың жан-жақты дамуына және жаңа білімдерді игеруге қолайлы жағдай жасады. Яғни, оқу материалдарының кең көлемде қолжетімді болуы – бұл білім беру саласындағы реформалардың табысты бір қыры.

18. Білім берудегі басты жетістіктер мен сын-қатерлер

Білім беру жүйесінің бір үлкен жетістігі — білімнің кеңінен қолжетімді болуы, бұл жалпы халықтың білім деңгейін айтарлықтай көтерді. Мұндай қолжетімділік әсіресе ауылдық және шалғай аймақтардағы балалар үшін өте маңызды болды. Сонымен қатар, педагогикалық инновациялар мен ғылыми-техникалық жетістіктерді енгізу білім беру сапасын айтарлықтай күшейтті, мұғалімдердің кәсібилігі артты, оқыту әдістері жаңарды. Алайда, сонымен қатар идеологиялық шектеулер мен тілдік мәселелер бірқатар қиындықтар туғызды. Бұл ұлттық мәдениет пен тілдің толық дамуына кедергі болды, білім мазмұны кейде шектеулі бағытта ұсынылды. Сондықтан бұл аспектілерді мұқият бағалап, дағдарыстан сабақ алу қажет.

19. Білім берудегі реформалардың ықпалы және жаңару кезеңдері

Өткен кезеңдегі реформалар білім беру саласын жаңа белестерге көтерді. Біріншіден, 1960-1970 жылдар аралығындағы реформалар білімнің қолжетімділігін арттырып, оқу бағдарламаларын қайта қарап, жаңа әдістемелер енгізуді қамтыды. Екіншіден, 1980-1990 жылдардағы кезеңде білім беру жүйесінде ғылыми және техникалық жаңалықтар кеңінен қолданылды, бұл оқыту сапасын жоғарылатты. Үшіншіден, тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында ұлттық ерекшеліктерді сақтау мен дамытудың маңыздылығы айқындалып, тілдік және идеологиялық мәселелерге ерекше көңіл бөлінді. Осы кезеңдер білім жүйесінің тұрақты дамуында шешуші рөл атқарды, әрі қарай да жаңғыртуға негіз болды.

20. Білім беру жүйесінің тұрақты даму негіздері

XX ғасырдың екінші жартысында қалыптасқан білім беру жүйесі қазіргі Қазақстандағы сапалы білімнің іргетасын қалады. Бұл жүйе ұлттық білім берудің өзіндік ерекшеліктерін ескере отырып, ғылыми және экономикалық өсуге ықпал етті. Соның арқасында елімізде ғылыми кадрлар даярлау, инновациялық технологияларды енгізу әрі дамыту жүзеге асырылды. Болашақта да осы құндылықтар мен принциптер бойында білім беру жүйесін жетілдіру – еліміздің гүлденуінің кепілі болып табылады.

Дереккөздер

Андреев В.И. История советской педагогики. — М.: Просвещение, 1985.

Казахская Советская Энциклопедия. — Алматы, 1972.

Статистический ежегодник Казахской ССР, 1980. — Алма-Ата: Казахстат, 1981.

Белов А.П. Педагогика и современное образование. — Ленинград: Учпедгиз, 1979.

Министерство образования РСФСР. Доклады и статистические сборники, 1950–1985.

Абай Құнанбаев. «Ғылым мен білімнің маңызы». Алматы, 1975.

Қазақстан Республикасының Білім министрлігі. «Оқу құралдарының таралуы туралы есеп», 1980.

Сүлейменов, Біржан. «Білім беру жүйесінің реформалары және олардың әсері», Алматы, 1990.

Нұрғисаев, Әсем. «Кеңес дәуіріндегі қазақ мектебі», Астана, 2010.

Төлебаев, Марат. «Тіл мен ұлттық мәдениеттің рөлі білім беру жүйесінде», Алматы, 2005.