Текст выступления:

Қазақстандағы әскери-өнеркәсiптiк кешен
1. Қазақстандағы әскери-өнеркәсіптік кешенге шолу және негізгі тақырыптар

Қазақстанның әскери-өнеркәсіптік кешені – бұл еліміздің ұлттық қауіпсіздігі мен технологиялық дамуының негізі. Бұл сала еліміздің қорғаныс мүмкіндіктерін нығайтып қана қоймай, экономиканың инновациялық секторларының өсуіне де үлес қосады. Осы кешеннің маңыздылығын түсіну үшін оның құрылымы мен дамуының тарихына көз жүгірту қажет.

2. Әскери-өнеркәсіптік кешеннің тарихи негіздері және контексті

Әскери-өнеркәсіптік кешеннің түп-төркіні Кеңес Одағы кезеңінде қалыптасты. Сол кезде Қазақстанның территориясында бірнеше ірі әскери өндіріс орындары мен зауыттар құрылды, олар кең аумаққа қызмет көрсетті. Кеңес Одағының ыдырауынан кейін, 1991 жылдан бастап, бұл жүйе тәуелсіз мемлекет ретінде Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігі мен экономикасына құрал ретінде жаңа мағына алғанын көреміз. Бұл даму еліміздің әскери техниканы толық қамтамасыз етуге және ұлттық қорғаныс санатын нығайтуға деген ұмтылысын көрсетеді.

3. Әскери-өнеркәсіптік кешеннің негізгі құрылымы

Қазақстандағы әскери-өнеркәсіптік кешен бірнеше маңызды бөлімдерден тұрады. Бұл кешен бронетехника, қару-жарақ өндірісі, шекара бақылау жүйелері мен ғылыми-зерттеу институттарын қамтиды. Әсіресе «Қазақстан инжиниринг» холдингі мен «Семей инжиниринг» зауыты сияқты ірі кәсіпорындар кешеннің қарқынды жұмысын қамтамасыз етеді. Олар қазіргі заманғы технологиялар мен өндірістік процестерді қолдана отырып, кешеннің тұрақты дамуын қолдайды.

4. «Қазақстан инжиниринг» холдингі

2003 жылы құрылған «Қазақстан инжиниринг» холдингі еліміздегі 20-дан астам әскери өндіріс орны мен зауытты біріктіріп отыр. Бұл холдинг бронетехника, қару-жарақ және шекара бақылау жүйелерінің өндірісіне бағытталған. Холдингтің басты миссиясы – Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ететін техникалық шешімдерді ойлап тауып, оларды іске асыру. Бұл компания еліміздің қорғаныс саласындағы инновациялар мен техника сапасына жауапты үлкен құрылымның орталығы болып табылады.

5. «Семей инжиниринг» зауыты

1976 жылдан бері қызмет етіп келе жатқан «Семей инжиниринг» зауыты әскери техника мен танкілерді күрделі жөндеуден өткізуге маманданған. Зауытта 800-ге жуық қызметкер жұмыс істеуде және жыл сайын 100-ден астам техника үлгілері жаңартылады. Сонымен қатар, зауыт жаңа үлгілерді игеріп, өндіріс технологияларын жетілдіруде, бұл кешеннің техникалық қуатын арттыруға ықпал етеді.

6. «Тыныс» АҚ – әскери техника өндірушісі

«Тыныс» акционерлік қоғамы Ақмола облысында орналасқан және бронетехника бөлшектерін, сондай-ақ медициналық құралдарды шығаруымен танымал. Бұл кәсіпорында шамамен 1000 адам еңбек етеді. «Тыныс» АҚ өнімдерінің көп бөлігі ел ішінде тұтынылып қана қоймай, экспортқа да бағытталады. Бұл өнімдер Қазақстанның қорғаныс өнеркәсібінің маңызды құрамдас бөлігі ретінде халықаралық нарықта өз орнын нығайтуда.

7. Ең ірі әскери кәсіпорындар және өнім түрлері

Қазақстанда әскери технологиялар мен техника өндірісі әртараптандырылған, бұл саладағы ірі кәсіпорындар бронетехникадан бастап, шекара бақылау жүйелеріне дейінгі өнімдердің кең спектрін өндіреді. Бұл әртараптандыру ұлттық қауіпсіздік талаптарына сай өнімдердің тиімділігін арттырады және экономикаға қосымша мүмкіндіктер ашады. Мәліметтерге сәйкес, негізгі кәсіпорындар бірнеше бағыт бойынша өз өнімдерін дамытып келеді және олардың жұмыстары еліміздің қорғаныс әлеуетін арттыруға бағытталған.

8. Қорғаныс министрлігі мен әскери-өнеркәсіптік кешеннің қарым-қатынасы

Қорғаныс министрлігі кешенді үздіксіз қамтамасыз ету үшін мемлекеттік тапсырыстарды толық әрі уақтылы береді. Бұл қарым-қатынас инновациялық жобалар мен ғылыми зерттеулерді қаржыландыруға бағытталады, осылайша кешеннің дамуына қолайлы жағдай жасалады. Сонымен қатар, сапаны қатаң бақылау және мемлекеттік стандарттарды орындау – кешеннің тиімді жұмысын қамтамасыз ететін негізгі талаптар қатарында.

9. Әскери өнімдердің жылдық өндіріс динамикасы (2012–2022)

Соңғы онжылдықта әскери өнімдердің өндірісі тұрақты өсуде. Бұл өсім технологиялық жаңартулар мен сұраныстың артуымен байланысты. ҚР Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінің деректері бойынша, өндірістің белсенді дамуы Қазақстанның қорғаныс саласындағы басты жетістік болып табылады. Бұл еліміздің қорғаныс қабілетін нығайтып қана қоймай, экономикалық дамудың тұрақтылығына да зор әсер етеді.

10. Ғылыми және инженерлік инновациялар

Қорғаныс саласында роботтандырылған қару жүйелерін енгізу заманауи талаптарға жауап береді. Ұшқышсыз ұшу аппараттары барлау мен қауіпсіздік шараларын жетілдіріп, стратегиялық маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, жаңа коммуникациялық технологиялар мәлімет алмасу жылдамдығын арттырып, сенімділігін қамтамасыз етеді. Ғылыми зерттеулердегі жетістіктер жыл сайын кешеннің техникалық мүмкіндіктерін жаңа деңгейге көтеруде.

11. Ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) дамыту

Қазақстанда ұшқышсыз ұшу аппараттарын дамыту ерекше мәнге ие. Жобалар әскери барлау және тактикалық операцияларға арналған жаңа ұшақтар жасауға бағытталған. Бұл технологиялар біздің елдің қорғаныс күштерінің мүмкіндіктерін арттыруда және шетелдік үлгілерге тәуелділікті азайтуға мүмкіндік береді. Қазақстан осы салада инновациялық жетістіктерге қол жеткізу үшін ғылыми-зерттеу жұмыстарын белсенді жүргізуде.

12. Әскери-өнеркәсіптік кешеннің халықаралық ынтымақтастығы

Қазақстан қорғаныс саласындағы технологиялық дамуды жеделдету мақсатында Ресей, Түркия, Израиль, Беларусь, Франция сияқты елдермен бірлескен жобаларды жүзеге асыруда. Бірлескен кәсіпорындар отандық технологиялардың сапасын арттыруға және оларды әлемдік нарыққа шығаруға жағдай жасайды. Сонымен қатар, халықаралық әскери көрмелер мен форумдар Қазақстан өнімдерінің экспорттық әлеуетін арттыруға ықпал етеді.

13. Экспорттық бағыттар және сыртқы нарықтарға шығу

Қазақстан әскери техника мен құрал-жабдықтарын көршілес Орталық Азия елдері және Ресей нарықтарына тұрақты жеткізіп келеді. 2021 жылы әскери өнімдердің жалпы экспорт көлемі 16 миллион АҚШ долларына жетті, бұл мұндағы өсімнің нақты көрсеткіші. Экспорттың ұлғаюы жаңа өндірістік кәсіпорындардың құрылуына және жаңа жұмыс орындарының ашылуына септігін тигізуде, бұл еліміздің экономикалық дамуын жандандырады.

14. Әскери кадрларды даярлау және мамандықтар

Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігінің әскери институты мен Назарбаев Университеті елге қажетті техникалық және инженерлік мамандарды дайындауда маңызды рөл атқарады. Бұл оқу орындарында болашақ мамандарға арнайы курстар жүргізіліп, олардың кәсіби біліктілігі шыңдалады. Сонымен қатар, студенттер мен жас мамандарға арналған арнайы бағдарламалар арқылы шетелде тағылымдамалар өтеді, бұл оларға халықаралық тәжірибе жинап, еліміздің әскери технологияларын дамытуға жәрдемдеседі.

15. Әскери-өнеркәсіптік кешеннің өндірістік үдерісі

Қазақстанның әскери-өнеркәсіптік кешеніндегі өндірістік үдеріс бірнеше кезеңнен тұрады. Алғашқы кезеңдерде ғылыми зерттеу мен жобалау жұмыстары жүргізіледі. Одан кейін материалдар мен бөлшектер алынатын өндіріс орындары жұмыс істейді. Келесі сатыда жинау, тестілеу және сапа бақылауы жүзеге асырылады. Соңғы кезекте өнімдерді логистика арқылы мақсатты орындарға жеткізу ұйымдастырылады. Бұл жүйелі процесс кешеннің ұлттық қорғанысты тиімді және сапалы қамтамасыз етуіне мүмкіндік береді.

16. Кәсіпорындардағы қызметкерлер санының үлестірімі

Қазақстан Республикасының әскери-өнеркәсіптік кешенінде қызметкерлер санының құрылымын түсіну арқылы оның ұлттық қорғаныс саласындағы маңыздылығын айқын көруге болады. Барлық ұйымдарда еңбек ететін 11 300 адам бұл сектордағы тұрақты жұмыспен қамтуын және саланың ұзақ мерзімді дамуына бағытталған күш-жігердің көрінісі болып табылады. Қызметкерлер санының үлестірімі кешеннің әр түрлі бөлімдері мен өндіріс бағыттарының теңдестірілген қызметін көрсетеді. Бұл дерек ұлттық өнеркәсіптің адам ресурстарын тиімді пайдалануын және кешеннің әртүрлі салаларында дами түсуін паш етеді. Сондай-ақ, бұл жағдай әскери-өнеркәсіптік кешеннің дамуындағы бірқатар экономикалық және стратегиялық міндеттердің бар екенін көрсетеді.

17. Заңнамалар мен мемлекеттік қолдау саясаты

Қазақстанның қорғаныс өнеркәсібін дамытуға бағытталған заңнамалық база елдің стратегиялық қауіпсіздігін нығайтуға қызмет етеді. 2012 жылы қабылданған «Қорғаныс өнеркәсібін дамыту туралы» заң кешенді қолдау шараларын енгізді, оның ішінде салықтық жеңілдіктер мен субсидиялар әскери саланың кәсіпорындарын қолдау механизмдерінің бірі ретінде қарастырылады. Мемлекет стратегиялық ынталандыру арқылы қаржыландыруды ұлғайтып, кешенді дамытудың негізгі бағыттарын анықтады. Бұл қолдау шаралары жаңа кәсіпорындардың құрылуына, сондай-ақ ғылыми зерттеулер мен инновациялық жобалардың коммерциялануына елеулі ықпал етіп, өндірістік әлеуетінің өсуіне серпін береді. Осындай құқықтық және қаржылық негіздеу арқасында елдің қорғаныс секторындағы технологиялық деңгейі мен өндіріс әлеуеті айтарлықтай жақсарды.

18. Өндірістік қиындықтар мен дамудың шектеулері

Әскери-өнеркәсіптік кешеннің дамуына кедергі келтіретін шаруашылық мәселелер де бар. Мысалы, компоненттердің көп бөлігі әлі күнге дейін импортқа тәуелді, бұл өндіріс қауіпсіздігін толық қамтамасыз етуде шектеулер туғызады. Отандық технологиялық базаның әлсіздігі де басты проблемалардың бірі болып қалып отыр, оны нығайту үшін жаңа инвестициялар тарту және ғылыми зерттеулерді күшейту маңызды. Сонымен қатар, кейбір салаларда қаржыландырудың жеткіліксіздігі инновациялық дамуға кедергі жасап, әлемдік нарықтағы бәсекеге қабілеттілікті төмендетеді. Бұл мәселелер өндірісті жаңғырту мен кадрларды үздіксіз даярлау арқылы ғана шешіледі, себебі білікті мамандар мен заманауи технологиялар халықаралық деңгейдегі бәсекелестікке төтеп беру үшін аса қажет.

19. Болашағы және даму перспективалары

2021 жылы әскери өнімдердің экспорттық көлемі 16 миллион АҚШ долларына жетіп, негізінен көрші елдерге бағытталды. Бұл көрсеткіш Қазақстан әскери-өнеркәсіп кешенінің халықаралық нарықтағы тұрақты өсуін және инвестициялардың тиімділігін дәлелдейді. Елдің әскери экспортын жыл сайын арттыру арқылы жаңа жұмыс орындары құрылып, ғылыми-техникалық даму үрдісі күшейтіледі. Осылайша, Қазақстан әскери индустриясының болашағы зор, себебі ұлттық қауіпсіздік пен экономиканың заманауи талаптарына сай өнім өндіру мен инновацияны енгізуге барлық мүмкіндіктер бар. Бұл даму перспективалары стратегиялық маңызды бағыттарды анықтап, нарықтық сұранысты қанағаттандыруға бағытталған.

20. Қазақстандағы әскери-өнеркәсіптік кешеннің рөлі мен маңызы

Қазақстанның әскери-өнеркәсіптік кешені мемлекеттің қорғаныс қабілетін нығайтып, технологиялық және экономикалық дамуын қамтамасыз етеді. Бұл кешен елдің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге қосымша күш салумен қатар, жоғары технологиялы өндірістердің пайда болуына негіз болады. Алдағы уақытта сала инновацияларды тереңдетіп, экспорт көлемін ұлғайту және кәсіби кадрлар сапасын арттыруға бағыт алады. Осындай кешенді тәсіл Қазақстанның аймақтық және жаһандық дәрежеде бәсекеге қабілеттілігін арттырып, тұрақты дамудың негізін қалады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі. Әскери-өнеркәсіптік кешен туралы есеп. 2022.

ҚР Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі. Өндірістік статистика. 2023.

«Қазақстан инжиниринг» холдингі ресми сайты. Қорғаныс өндірісі. 2024.

Назарбаев Университеті. Инженерлік мамандықтарды дамытуға арналған бағдарламалар. 2023.

Халықаралық әскери технологиялар және ынтымақтастық форумдарының жинағы. 2021.

Қазақстан Республикасы Әскери-өнеркәсіптік кешенінің ресми есептері, 2023.

Қазақстан Республикасының Заңнамасы, «Қорғаныс өнеркәсібін дамыту туралы» заң, 2012.

Қазақстан Республикасының Сауда және интеграция министрлігі, әскери экспорт туралы есеп, 2022.

Журнал «Қазақстан индустриясы», №4, 2023, М. Асанов, «Әскери-өнеркәсіп кешенін дамыту жолдары».

А. Құлымбаев, «Қазақстанның қорғаныс өнеркәсібінің стратегиялық даму мәселелері», Алматы, 2021.