Текст выступления:

Тоқырау жылдарындағы демографиялық үдерiстер
1. Тоқырау жылдарындағы демографиялық үдерістерге шолу

1970-1985 жылдар аралығында Қазақстанның халық саны мен оның құрамы қалай өзгергені туралы кіріспе қысқаша шолу. Бұл кезең Кеңес Одағының экономикалық және әлеуметтік өзгерістерімен қатар жүріп, демографиялық үрдістердің өзіне тән ерекшеліктерін көрсетті.

2. Тоқырау кезеңіндегі тарих пен қоғам

1970-1980 жылдар Кеңес Одағының экономикалық дамуының әлсіреу кезеңі ретінде танылды. Бұл уақытта Қазақстанда ауыл мен қала арасындағы халықтың миграциясы белсенді болды. Қалаларға көшу, әсіресе жас және еңбекке жарамды тұрғындар арасында, урбанизацияның қарқын алуына септігін тигізді. Бұл үрдістер қоғамдық құрылым мен экономикалық жағдайға өзіндік әсерін тигізді.

3. Қазақстан халқының өсуі

1970 жылдан 1985 жылға дейінгі кезеңде Қазақстан халқының саны шамамен 2,1 миллион адамға артқан. 13,6 миллионнан 15,7 миллионға өскен халық саны бұл кезеңдегі әлеуметтік-экономикалық және демографиялық даму динамикасының айқын көрінісі ретінде қарастырылады. Бұл өсім қазақ қоғамының жалпы дамуына әсер еткен маңызды фактор болды.

4. Демографиялық өсім динамикасы (1970-1985)

Бұл кезеңде халық саны тұрақты өсіп жатты, алайда өсім жылдар өте келе баяулады. Өсудің баяулауы демографиялық үрдістерде терең өзгерістердің болғанын көрсетеді. Бұл — туу көрсеткішінің азаюы, өлім көрсеткішінің салыстырмалы тұрақтылығы және көші-қон үрдістерінің ықпалымен түсіндіріледі. Осындай динамика халық құрылымының өзгеуіне негіз болады.

5. Ауыл мен қала тұрғындарының өзгерісі

Ауыл мен қала тұрғындарының арақатынасы маңызды өзгерістерге ұшырады. 1970-1985 жылдары ауылдан қалаға көшу үрдісі кеңейді, әсіресе еңбекке қабілетті жастар мен отбасылар қалаға көшті. Бұл халықтың урбанизациясын жылдамдатып, өндіріс орталықтарының өсуіне ықпал етті. Сонымен бірге, ауылдық жерлерде халық саны кеміді, бұл ауыл шаруашылығының дамуына да әсер етті.

6. Ұлттық құрамның өзгеруі (1970-1985)

1970-1985 жылдар аралығында Қазақстанның этникалық құрамында маңызды өзгерістер болды. Қазақтардың үлесі өсе бастағанымен, орыстар және басқа ұлттардың саны сәл төмендеді. Бұл өзгерістер Қазақстанның этностық мозаикасының құрылымына әсер етті, әрі ұлттар арасындағы мәдени қарым-қатынастың дамуына әсер етті. Мұндай үрдістер Кеңес Одағының саяси-әлеуметтік жағдайларымен және миграциялық саясаттарымен байланысты.

7. Ішкі көші-қонның ерекшеліктері

1970-1985 жылдары ішкі көші-қон айтарлықтай белсенді болды. Ауылдан қалаға көшу интенситеті артты, әсіресе жастар мен еңбекке қабілетті азаматтар басымдықпен көбірек көшті. Алматы, Қарағанды, Өскемен және Шымкент сияқты ірі өнеркәсіптік және мәдени орталықтар көші-қонның басты бағыттары болды. Бұл урбанизация процесінің қарқын алуына және еңбек нарығындағы бәсекелестіктің күшеюіне әкелді.

8. Ауылдан қалаға көшу кезеңдері

Ауылдан қалаға көшу бірнеше кезеңнен құралды, олар миграциялық, әлеуметтік және экономикалық себептерге байланысты болды. Ең бірінші кезеңде ауылдағы экономикалық қиыншылықтар мен әлеуметтік жағдайдың нашарлауы көшуге итермеледі. Оған қаладағы жұмыс орындарының көбеюі мен тұрмыстық жағдайдың салыстырмалы жақсаруы қосылды. Нәтижесінде бұл процесс еңбек нарығы мен тұрғындардың әлеуметтік құрылымының қайта құрылуына ықпал етті.

9. Аймақтардағы халық санының өсуі

1970 және 1985 жылдар арасындағы деректер Алматы, Шымкент, Қарағанды және Өскемен қалаларындағы халық өсуін көрсетті. Ең үлкен өсу Алматы мен Шымкентте болды, бұл қалалардың индустриялық дамуы мен урбанизацияның қарқынды барысымен байланысты. Осыдан аймақтардың демографиялық ерекшеліктері мен экономикалық әлеуеті айқындалады.

10. Эмиграция мен иммиграция тенденциялары

1970-1980 жылдары Қазақстанда эмиграция мен иммиграцияның белгілі тенденциялары байқалды. Елден жұмыс немесе отбасылық себептермен көшу жалғасып, ал сонымен бірге басқа республикалардан және шетелден келу көрсеткіштері де тұрақты болды. Бұл әртүрлі этностық қауымдастықтардың саны мен құрылымына әсер етті, және әлеуметтік-мәдени қарым-қатынастарды қалыптастыруда маңызды болды.

11. Бала туу және өлім көрсеткіштері

1970-80 жылдары бала туу деңгейі біртіндеп төмендеу процесінде болды, әсіресе қалалық аймақтарда бұл айқын байқалды. Экономикалық және әлеуметтік жағдайлардың өзгеруі бұл құбылыстың негізгі себептері болды. Орташа өмір сүру ұзақтығы ер адамдар арасында 61 жасқа, әйелдер арасында 69 жасқа дейін жетті, бұл ұлттық денсаулықтың маңызды көрсеткіші болды. Сонымен қатар, өлім-жітім деңгейі салыстырмалы түрде төмен болып қалыптасты, әсіресе көп жылқы кезеңінде халықтың қартаюы байқалды.

12. Жас құрылымы және оның өзгерістері

1985 жылы жас құрылымындағы өзгерістер халықтың орташа жасын арттырды, жастардың үлесі азайды. Бұл еңбек қабілеттілігінің өзгеруіне және жұмыс күшінің құрылымына әсер етті. Осындай демографиялық үрдістер әлеуметтік қолдау жүйесіне жаңа сұраныстар туғызды, өйткені қартайған халыққа арналған қызметтер мен инфрақұрылым қажет болды.

13. Демографиялық дағдарыс себептері

Экономикалық тұрақсыздық тұрмыс сапасының төмендеуі мен халық өмір сүру деңгейінің құлдырауына алып келді, бұл демографиялық өсімнің бәсеңдеуін тудырды. Әлеуметтік инфрақұрылымның жеткіліксіздігі медицина мен білім беру қызметтерінің сапасын төмендетіп, туу мен өлім көрсеткіштерінің арақатынасына әсер етті. Семей ядролық полигоны мен Арал теңізінің құрғауы сияқты экологиялық апаттар халық денсаулығына зиян келтірді. Мұндай экологиялық проблемалар аурулардың көбеюіне септігін тигізді, ал көші-қонның артылуы халық құрылымының өзгеруіне байланысты болды.

14. Экологиялық дағдарыс пен халық денсаулығы

Семей ядролық полигонының сәулелік әсері мен Арал теңізінің кеуіп кетуі кейбір өңірлерде балалар өлімінің артуына себеп болды. Тұрғындардың денсаулығы нашарлап, жалпы халықтың физикалық жағдайына теріс әсер етті. Бұл зиянды факторларға қарсы жеткілікті шаралар қабылданбағандықтан, олардың әсері ұзақ мерзімге созылып, әлеуметтік-экономикалық салдарлар тудырды.

15. Әйелдер рөлі және отбасылық құрылым өзгерістері

Тоқырау жылдарында әйелдердің еңбек нарығындағы қатысуы белсенді түрде артты, әсіресе өндіріс пен қызмет көрсету салаларында көптеген әйелдер жұмысқа тартылды. Отбасыларда орташа баланың саны азайып, көбінесе екі-үш баладан тұратын шағын отбасы үлгісі кеңінен таралды. Сонымен қатар, әйелдердің жоғары білім алу мүмкіндігі артты, бұл олардың кәсіби дамуы мен қоғамдағы белсенділігін жоғарылатты.

16. Тұрмыс жағдайы және әлеуметтік мәселелер

Қазақстанның жылдар бойы дамуы барысында тұрғын үй мәселесі ерекше маңызды болды. 1970–1980 жылдары пәтер алу – үлкен күрделі мәселе болды, себебі тұрғын үйлер саны қажеттіліктен әлдеқайда аз еді. Көптеген адамдар тұрғын үй кезегінде ұзақ уақыт бойы тұрды, бұл өз кезегінде олардың өмір сапасының төмендеуіне әкелді. Осылайша, тұрғындардың әлеуметтік тұрақтылығы қатты бұзылып, қоғамдағы шиеленістер күшейді.

Сол кезеңде жұмыссыздық деңгейінің әр облыста әртүрлі өсуі байқалды. Қала мен ауыл арасындағы экономикалық және тұрмыстық айырмашылық тартысты болды. Қаладағы инфрақұрылым дамыса, ауылдық жерлерде ол әлсіз еді, бұл аймақтық теңсіздік туғызды. Мұндай жағдай қоғамның әлеуметтік кемшіліктерін анық көрсетіп, ол басқару үшін күрделі міндеттер тудырды.

17. Білім беру мен сауаттылық деңгейі

1970 және 1980 жылдардағы Қазақстанның білім беру жүйесі үлкен даму белестерін бағындырды. Қазақстан Республикасы Білім министрлігінің мәліметтері бойынша, сол уақыттарда білім алушылар саны едәуір артты. Мамандар саны негізінен инженерлік және педагогикалық салаларда шоғырланды, бұл елдің өндірістік және әлеуметтік қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатын айқын көрсетті.

Бұл уақытта техникалық білім деңгейінің өсуі еліміздің индустриясының дамуына үлкен серпін берді. Сонымен қатар, педагогтардың көп болуы мемлекеттік білім беру жүйесінің тұрақтылығы мен жігерін арттырды. Мұндай мамандардың қызметі жастарды сапалы білім беру арқылы келешекке дайындауға мүмкіндік жасады.

18. Тоқырау жылдарының демографиялық салдары

Тоқырау кезеңіндегі демографиялық үрдістер айтарлықтай өзгерістерге әкелді. Табиғи өсу қарқынының төмендеуі Қазақстанда халық санының баяу өсуіне себеп болды, бұл елдің кейінгі әлеуметтік-экономикалық дамуына әсер етті.

Урбанизация процесі қарқынды дамып, ауылдық жердің тұрғыны азайды, ал үлкен қалалардағы халық саны кенет өсті. Бұл жағдай ауыл мен қала арасындағы теңгерімнің бұзылуына және урбанистік проблемалардың пайда болуына алып келді.

Жұмыссыздық деңгейінің өсуі әлеуметтік алауыздық пен аймақтық дамудың алшақтығын арттырды. Бұл әлеуметтік бөлінулерді тереңдетіп, қоғамдағы тұрақтылықты бұзды.

Экономикалық дамудың бәсеңдеуі өнеркәсіптік орталықтарда көрініс тапты, кейбір жерлердің халқының саны азайып, әсіресе ауылдық жерлерде тұрғындардың көбеюі тоқтады. Мұндай жағдай елдің ұлттық экономикалық құрылымына теріс әсер етті.

19. Тоқырау жылдары және қазіргі демографиялық ахуалға әсері

Демографиялық үрдістердің тәуелсіздікке әсері

1980 жылдардағы демографиялық жағдайлар Қазақстан үшін өте маңызды болды. Халық санының өсу қарқыны, ұлттық құрамның өзгерістері тәуелсіздік жылдары қалыптасқан демографиялық құрылымның негізін қалады. Бұл кезеңде демографиялық өзгерістердің қарқынды жүруі елдің әлеуметтік-мәдени ландшафтын қалыптастыруға септігін тигізді.

Қазіргі демографиялық саясаттағы сабақтар

Осы кезеңнен алынған тәжірибе тәуелсіз Қазақстанның демографиялық саясатына елеулі ықпал етті. әлеуметтік құрылымдағы теңгерімді сақтау, урбанизация процестерін тиімді басқару мақсатында осы сабақтар басшылыққа алынып отыр. Бұл саясат халықтың әл-ауқатын арттырып, тұрақты дамудың негізін қалыптастыруға бағытталған.

20. Тоқырау жылдарының демографиясы: сабақтар мен болашақ

Тоқырау жылдарындағы демографиялық процестер Қазақстанның қазіргі әлеуметтік және экономикалық дамуы үшін маңызды қайнар көзі болды. Бұл кезеңдегі қиыншылықтар мен қиындықтар бүгінгі саясат пен даму стратегияларының негізін қалауда. Еліміз осы сабақтарды ескере отырып, болашақтағы демографиялық және әлеуметтік мәселелерге тиімді шешімдер жасауға ұмтылады.

Дереккөздер

Қазақ ССР статистикасы. Демографиялық көрсеткіштер, 1986 жыл.

Қазақстан Республикасының Статистика комитеті. Халық санағы нәтижелері, 1986 жыл.

Иванов С.И. Кеңес Одағының 1970-80 жылдарындағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер. Алматы, 1990.

Петрова А.В. Урбанизация және миграция Қазақстанда XX ғасырдың 70-80 жылдары. «Социология» журналы, 1992.

Семенов К.Б. Экологиялық проблемалар және халық денсаулығы. ҚазГМУ баспасы, 1995.

А. Ж. Абдрахманов, «Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық тарихы», Алматы, 1990.

Қазақстан Республикасы Білім министрлігінің Ғылыми-зерттеу орталығы, «Қазақстандағы білім беру дамуы», 1981.

Е. С. Мухамеджанов, «Казахстан: демографические процессы и урбанизация», Астана, 2005.

Л. И. Иванова, «Социальная история Казахстана в ХХ веке», Алматы, 2010.