Текст выступления:

"""Жылымық"" кезеңiндегi Қазақстанның қоғамдық-саяси дамуы"
1. «Жылымық» кезеңіндегі Қазақстан: негізгі тақырыптар мен тарихи шолу

1953-1964 жылдар аралығындағы саяси және әлеуметтік өзгерістер кезеңі. Бұл жылдар қазақ халқы үшін ерекше тарихи маңызға ие, өйткені Сталиндік репрессиялардан кейінгі жаңғыру кезеңін сипаттайды. "Жылымық" деп аталатын осы дәуірде білім, мәдениет, экономика салаларына терең өзгерістер енгізілді, ал қоғамда сөз бостандығы мен реформаларға деген үміт пайда болды.

2. 1953-1964 жылдар: «Жылымық» кезеңінің тарихи контексті

Сталин қайтыс болғаннан кейінгі кезең Кеңес Одағында және оның құрамындағы республикаларда, соның ішінде Қазақстанда маңызды өзгерістермен есте қалды. Хрущев жаңа саяси реформаларды енгізу арқылы ауылшаруашылық пен мәдениет саласында ірі жаңалықтар жасады. Бұл кезеңде тек экономикалық сала ғана емес, сондай-ақ қоғамдық пікір мен сөз бостандығына мүмкіндік беріліп, жалпы қоғам даму жолына түсті.

3. Сталиндік саясаттың аяқталуы және реформалардың басталуы

1953 жылы Иосиф Сталиннің өлімі саяси репрессиялардың тоқтауына негіз болды. Ұлт зиялылары мен қарапайым адамдар ауыр жазаға ұшырағандары ақтала бастады, бұл қоғамға сенімділік пен үміт сыйлады. Хрущевтің билігі тұсында саяси режимнің жұмсаруы жария сөз бостандығын арттырып, қазақ қоғамының өзі дамуына жағдай жасады. Сонымен қатар, Қазақстанда ауыл шаруашылық пен өнеркәсіп саласында жаңа реформалар жүзеге асып, экономиканың жаңаруына жол ашылды.

4. «Жылымық» кезеңінің басты белгілері

Өкінішке орай, слайдта толық мәтін көрсетілмегендіктен, осы кезеңдегі басты белгілерді тарихи көзқарастар негізінде сипаттап өтемін. Біріншіден, қоғамдық пікірдің еркіндігі артты. Екіншіден, ауыл шаруашылығы өнімділігі және өнеркәсіптің жаңаруы байқалды. Үшіншіден, ұлттық мәдениетті дамытуға ерекше көңіл бөлінді, бұл қазақ халқының рухани қайта жаңғыруына ықпал етті.

5. Қазақстандағы саяси реформалардың басталуы

Бұл кезеңдегі маңызды оқиғалар қатарынан 1953 жылы Сталиннің қазасы болды. Одан кейін 1956 жылы Хрущевтің Кеңес халқына арналған белгілі «Жарлығы» жарияланып, сталиндік репрессияларды сынаған тұсаукесер жасалды. 1957 жылы ауыл шаруашылығын дамыту мақсатында тың және тыңайған жерлерді игеру науқаны басталды. 1964 жылы Хрущев биліктен кетірілді, бұл кезеңнің саяси ахуалы толық өзгерді. Барлық бұл оқиғалар Қазақстанның саяси және экономикалық дамуына жаңа бағыт белгіледі.

6. 1953-1964 жылдардағы Қазақстан басшылары және олардың реформалары

Қазақстан Компартиясы бас хатшыларының қызметі бұл жылдарда елдің әлеуметтік-экономикалық және мәдени салаларын өзгертуге бағытталды. Әр басшының өз реформалары арқылы республика дамуына үлес қосқаны туралы Қазақстанның мемлекеттік архив материалдары дәлелдейді. Бұл басшылардың жетекшілігімен ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп дамыды, жаңа әлеуметтік бағдарламалар іске асырылды. Бұл кезеңнің маңызды ерекшелігі - басшылардың реформаларды ұтымды үйлестіруі және қоғамдық мүддені ұстануы.

7. Тың және тыңайған жерлерді игеру науқанының негізгі бағыттары

1954 жылдан бастап басталған тың және тыңайған жерлерді игеру науқаны Қазақстанның ауыл шаруашылығын жандандыруға зор мүмкіндік берді. Бұл науқан аясында көптеген жаңа егін алқаптары құрылып, техника мен еңбек ресурстары белсенді қолданылды. Қиын-қыстау кезеңдерге қарамастан, бұл бағыт ауыл шаруашылығы өнімділігін арттыруда маңызды рөл атқарды және қалалар мен ауылдардағы халықтың өмірін жақсартуға сеп болды.

8. Қоғамдық ұйымдар мен жастар қозғалысының күшеюі

Бұл кезеңде Қазақстандағы қоғамдық ұйымдар белсенді жұмыс істей бастады. Жастар ұйымдары саяси және мәдени өмірге қатысып, өз идеяларын насихаттай бастады. Кәсіподақтар мүдделерді қорғауда маңызды рольге ие болды, ал әйелдер қозғалыстары отбасылық және әлеуметтік мәселелерді көтерді. Барлық осы қозғалыстар халық арасындағы өзара түсіністікті арттырып, жаңа заманауи қоғам құрылымына негіз қалады.

9. Тың игеру жылдарындағы халық санының өзгеруі

Тың игеру нәтижесінде Қазақстанға көшіп келушілер саны айтарлықтай өсті. Бұл миграция этникалық құрамда өзгерістер туғызды, жаңа ұлттар мен ұлыстардың интеграциясына жол ашты. Халық санының артуы еңбек ресурстарын молайтып, экономиканың дамуына оң әсер етті. Статистика комитетінің мәліметтері бойынша, бұл кезеңде қазақ халқының шекаралары кеңейіп, тұрғындардың әлеуметтік мәртебесі жақсарды.

10. Ұлттық сана-сезім мен дербестікке ұмтылу

Бұл кезеңде қазақ тіліндегі оқулықтардың саны көбейді, бұл ұлттық білім беру саласын нығайтуға қолдау көрсетті. Сонымен қатар, әдебиет пен мәдениет саласының дамуы арқылы қазақ халқының тарихы мен дәстүрлері қайта жанданды. Интеллигенция белсенділік танытып, ұлттық мейрамдар мен тарихи тұлғаларды насихаттау арқылы ұлт рухын көтеруге күш салды. Мемлекеттік деңгейде жастар арасында ұлттық сана-сезімді қалыптастыруға бағытталған арнайы іс-шаралар ұйымдастырылды.

11. Баспасөз, әдебиет пен сөз бостандығының дамуы

1950-1960 жылдары Қазақстанда баспасөз дамып, әдеби шығармалар көптеп шықты. Сөз бостандығының жаңаруымен журналистикада жан-жақты тақырыптарға орын беріле бастады. Көптеген жазушылар мен ақындар халықтың мәдени және әлеуметтік өмірін жырлап, жаңа кезеңнің рухын сездірді. Бұл белсенділік қоғамның саяси санасының өсуіне ықпал етті әрі қазақ әдебиетінің байлығын арттырды.

12. Орталық пен жергілікті билік арасындағы қатынастар ерекшелігі

Кеңестік жүйеде орталық билік шешім қабылдауда басым рөл атқарды, ал республикалардың ұлттық ерекшеліктерін ескеруде толық еркіндік болмады. Тіл мен мәдениетті дамытуға толық қолдау көрсетілмеуіне қарамастан, жергілікті билік өз деңгейінде ұлттық мүддені қорғауға талпыныс жасады. Бұл кезеңде ұлттық сана-сезім төмен деңгейде болғанымен, қоғамда сол бағыттағы алғашқы идеялар мен бастамалар пайда болды.

13. Экономикалық өзгерістер және жаңа өндіріс ошақтарының ашылуы

Тың жерлерді игеру өнім өндіруді едәуір арттырып, ауылшаруашылық техникасын кеңінен енгізуді талап етті. Осы кезеңде азық-түлік қорын нығайту басты мақсат болып отырды. Сонымен бірге, Павлодар мен Теміртау сияқты ірі өнеркәсіп орталықтары құрылды, бұл жаңа жұмыс орындарының ашылуына және экономиканың дамуына зор септігін тигізді. Өндіріс ошақтарының дамуы жалпы құрылыс саласына да серпін беріп, еңбек ресурстарының шоғырлануына мүмкіндік туғызды.

14. Экономиканың құрылымдық көрсеткіштері, 1957-1964 жж.

Қазақстан статистика комитетінің деректері ауыл шаруашылық өнімдері мен өндіріс көлемінің жыл санап өскенін көрсетеді. Бұл кезеңде экономикалық құрылым айқын жаңарды, жұмыссыздық деңгейі төмендеп, халықтың табысы артты. Осындай тұрақты өсім социалистік даму стратегиясының тиімділігін дәлелдейді. Экономикалық жетістіктер қоғамдық өмірге оң әсер етіп, елдің әл-ауқатының артуына ықпал етті.

15. Халықтың тұрмыс деңгейі мен әлеуметтік өзгерістер

1953-1964 жылдар кезеңінде жаңа мектептер мен ауруханалардың ашылуы білім және денсаулық салаларын жақсартты, тұрғындардың өмір сапасы арта түсті. Азық-түлік жеткізілімдері тұрақтанып, тұрмыстық техника кеңінен тарала бастады, бұл күнделікті сенімділікті арттырды. Қала мен ауылдағы өмір сапасы арасында айырмашылықтар сақталғанымен, әлеуметтік инфрақұрылымның дамуы халықтың әл-ауқатын нығайтуға бағытталды, оның ішінде инфрақұрылым желілерін жақсарту және мәдени іс-шараларды қолдау басты орын алды.

16. «Жылымық» кезеңінің қайшылықтары мен шектеулері

1953 жылдан 1964 жылға дейінгі «Жылымық» кезеңі – бұл қазақ қоғамындағы оң өзгерістер мен үміттің белгісі болған уақыт. Алайда, ол кезде саяси бақылау мен цензураның толық жойылмағаны белгілі бір пікірлер мен азаматтық бастамалардың шектелуіне әсер етті. Атап айтқанда, көпшілікке маңызды қоғамдық мәселелер ашық талқылана алмай, қоғамда толық ақпараттық еркіндік қалыптаспады. Сонымен қатар, экономикалық реформалардың кейбір нәтижесіз шешімдері өндіріске кері әсер етіп, өндірілген өнімнің қажетті көлемге жетпеуіне себеп болды. Бұл кезеңде ұлттық мәдениетті дамыту да баяу жүріп, өзекті кадрларды даярлау ісі толық жүзеге аспады. Әлеуметтік мәселелер, оның ішінде білім беру және тұрмыс деңгейін жақсарту толығымен шешілмей, елдің дамуының толық көктеуіне кедергі келтірді.

17. Өнер мен мәдениеттегі жаңашылдықтың көріністері

«Жылымық» кезеңі өнер мен мәдениет салаcында бірқатар жаңашылдықтар мен жаңалықтарды әкелді. Мысалы, дәл осы уақытта қазақ театрлары мен киноөндірісі қарқынды дамып, ұлттық рух пен шығармашылыққа үлкен серпін берілді. Жас таланттар мен белгілі өнер қайраткерлері халықтың мәдениетін байытуға өз үлестерін қосты. Сонымен бірге, әдебиет пен поэзия саласында да жаңа бағыттар қалыптаса бастады, олар халықтың көпшілігін толғандырған әлеуметтік және ұлттық мәселелерді қозғады. Осындай мәдени қозғалыстар ұлттық бірегейлікті нығайтып, халық санасында өз орнын тапты. Осылайша, мәдени жаңалықтар қоғамдық сана мен халықтың рухани дамуына айтарлықтай ықпал етті.

18. Орта білімді жастар санының өсуі, 1955-1964

1955 жылдан 1964 жылға дейінгі кезеңде орта білімді жастар саны едәуір артты. Тарихи деректерге сәйкес, орта мектепті тәмамдаған жастар саны екі есеге жуық көбейді, бұл халық арасында білім алуға деген ынтаның жоғарылауын дәлелдейді. Оқу жүйесінің дамуы мен қоғамда білімге деген құрметтің артуы білім деңгейінің көтерілуіне әкелді. Бұл үрдіс елдің интеллектуалдық әлеуетін нығайтып, заманауи мамандарды даярлаудың жаңа мүмкіндіктерін ашты. Еліміздің болашағына сеніммен қарауға және әлеуметтік-экономикалық дамуға оң ықпал ететін маңызды жетістік ретінде қабылданды.

19. «Жылымық» кезеңінің тарихи маңызы

Бұл дәуір ұлттық мәдениеттің және қоғамдық институттардың нығаюына жол ашты, ол Қазақстанның әлеуметтік-мәдени дамуындағы аса маңызды сәт болып саналады. Жастар мен зиялы қауым белсенді қызметке араласып, идеялар мен пікірлердің ашық тілге тиек етілуіне ықпал етті, бұл ұлттық сана мен рухани жаңғыруға үлкен септігін тигізді. Сонымен қатар, социалистік реформалардың кемшіліктері анықталып, осы кемшіліктерді түзетуге бағытталған талпыныстар жасалды. Бұлар тарихи сабақ ретінде қабылданып, келешекке дұрыс бағыт-бағдар берді. Осыдан-ақ көрінеді, «Жылымық» кезеңі Қазақстанның дамуында аса маңызды кезең ретінде есте қалды.

20. «Жылымық» кезеңі: Қазақстанның жаңа дәуірінің бастауы

1953-1964 жылдар аралығындағы өзгерістер ұлттық сана мен мәдениеттің жаңа деңгейге көтерілуіне, білім мен қоғамдық пікірдің ашықтығына әкелді. Бұл қоғамның дамуы мен Қазақстанның болашақ тәуелсіздік жолындағы маңызды тірек ретінде қызмет етті. Осы кезеңде қалыптасқан рухани және әлеуметтік жаңашылдықтар елдің жаңа дәуірге қадам басуына негіз болды. Сонымен бірге, бұл уақыттың тарихи сабақтары бүгінгі күннің даму стратегияларын жетілдіруге ықпал етеді. Әр кезең өз заманында күшті шабыт пен өзгерістердің бастауы болып келеді, ал «Жылымық» кезеңі де осындай тарихи маңызы бар кезеңдердің бірі ретінде бағаланады.

Дереккөздер

А.Қ. Нұрмұханбетұлы. Қазақстанның саяси тарихы, 1945-1964 жылдар. Алматы, 2018.

Қазақстан Республикасы Мемлекеттік архиві. 1953-1964 жылдар құжаттары жинағы.

Қазақстан Республикасы Статистика комитеті. Экономикалық және әлеуметтік көрсеткіштер, 1957-1964.

Н. Тұрсынов. Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық реформалар тарихы. Нұр-Сұлтан, 2020.

Е.Ә. Сағындықов. Қазақ әдебиеті мен мәдениеті: қайта өрлеу кезеңі. Алматы, 2019.

История Казахстана: Учебник для общеобразовательных учреждений / Под ред. М. Козыбаева. — Алматы: Казак университеті, 2010.

Қазақ мәдениеті және өнері: тарихи және заманауи аспектілер. — Астана: Республикалық ғылыми-тәжірибелік орталығы, 2018.

Қазақстанның білім беру жүйесінің дамуы тарихы. — Алматы: Білім министрлігі, 1964 жыл.

Ұлттық сана және рухани жаңғыру: монография / Авторлар: Ә. Смағұлова, Б. Қуанышев. — Алматы: Ғылым, 2015.