Текст выступления:

Қайта құру жылдарындағы Қазақстандағы демократиялық үдерiстер
1. Қайта құру дәуіріндегі Қазақстан: демократиялық үдерістерге жан-жақты шолу

Қайта құру кезеңі — Кеңес Одағының 1985-1991 жылдар аралығында әлеуметтік және саяси жаңғыруының бастамасы, Қазақстан үшін де жаңа тарихи белес болды. Бұл жылдар ішінде елімізде демократиялық жаңару процесі жанданып, қоғамның әртүрлі салаларында өзгерістер орын алды. Осы кезеңдегі үрдістерді, олардың себептері мен салдарын жан-жақты қарастыру бүгінгі ұрпақтың тарихты терең түсінуіне жол ашады.

2. Қазақстандағы қайта құру алдындағы жағдай мен тарихи негіздер

1980-шы жылдардың басында Кеңес Одағы ауыр әлеуметтік-экономикалық қиындықтарға тап болды. Өндірістік өсім баяулап, тұрмыс деңгейі төмендеді, ал саяси жүйеде бюрократиялық кедергілер күшейді. Бұл жағдай Михаил Горбачевтың 1985 жылы қайта құру мен жариялылық саясатын енгізуіне себеп болды. Қазақстанда бұл саясат қоғамды ашықтық пен басқаруда тиімділікке шақыра отырып, тың үрдістердің бастамасы болды.

3. Қайта құрудың басталуы және негізгі мақсаттары

Қайта құру басталған кезде оның басты міндеттері экономиканы жаңғыртуға және мемлекеттік басқару жүйесін ашық әрі тиімді етуге арналған еді. Бұл үдеріс арқылы бюрократия мен жемқорлықты азайту көзделіп, халық арасында саяси белсенділік артты. Сонымен бірге, Қазақстандағы интеллигенция және жастар өз ойларын еркін жеткізу мүмкіндігіне ие болып, демократиялық түсініктер қалыптаса бастады. Осылайша, қайта құру ұлттық сана мен қоғамдық қатынастардың трансформациясына ықпал етті.

4. Горбачевтың «Жариялылық» саясатының қоғамға әсері

Горбачевтың жариялылық саясаты бостандықтың жаңа толқынын әкелді. Бұрынғы цензураның төмендеуі баспасөзді, әдебиетті және киноны жаңаша өрістетті. Қоғамда маңызды мәселелер ашық талқыланып, сыншыл пікірлерге жол ашылды. Мысалы, кейбір журналдар бұрын тыйым салынған тақырыптарды көтеріп, тарих пен саясатқа жаңа көзқарас берді. Осы кезеңде көптеген қоғамдық топтар өздерін таныта бастады, бұл Қазақстандағы демократиялық сана мен ашықтықтың артуына серпін берді.

5. Қазақстандағы саяси қозғалыстар мен партиялар тарихы

Қайта құру жылдарында Қазақстанда бірнеше саяси қозғалыстар мен партиялар құрылды. 1986 жылы «Азат» қоғамдық ұйымы пайда болып, ұлттық идеялар мен демократиялық сұраныстарды қолдады. 1989 жылдан бастап жаңа саяси партиялар құрылып, көппартиялық жүйе орнауға бастады. Бұл кезең елдегі саяси ландшафттың өзгеруіне, азаматтық белсенділіктің дамуына себеп болды. Сондай-ақ, бұл қозғалыстар мемлекеттік саясатқа ықпал етудің жаңа формаларын жасады.

6. Қоғамдық ұйымдардың өсуі (1985-1990)

1985-1990 жылдары Қазақстандағы қоғамдық ұйымдардың саны үш есеге артты. Бұл ұйымдар экологиялық, мәдени, жастар және әйелдер қозғалыстары бойынша құрылып, демократияның кеңеюін көрсетті. Мысалы, «Жас Ұлан» және студенттік кеңестер сияқты ұйымдар жастар белсенділігін арттырды. Ұйымдардың өсуі қоғамдық пікір алмасуды күшейтіп, азаматтардың өз құқықтарын қорғауына мүмкіндік берді. Бұл үрдіс Қазақстандағы саяси және әлеуметтік жаңарудың маңызды көрсеткіші болды.

7. Наурыз мейрамы: ұлттық дәстүрлердің қайта тірілуі

Қайта құру кезінде Наурыз мейрамын мерекелеу қайта жанданды. Ұлттық дәстүрлерге деген қызығушылық артты, мейрам қоғамда бірлік пен мәдени мұраны бағалауға септігін тигізді. Мысалы, Алматы қаласында 1988 жылы алғаш рет үлкен Наурыз мерекесі ұйымдастырылып, халық арасында кеңінен танылды. Бұл үрдіс қазақ мәдениетінің жаңғыруына ықпал етіп, жастардың ұлттық құндылықтарға қызығушылығын арттырды.

8. Сөз және баспасөз бостандығының ілгерілеуі

Жариялылық саясатының арқасында бұқаралық ақпарат құралдарындағы цензура әлсіреп, қоғамның өзекті мәселелері ашық талқыланды. Журналистер елдегі басқару кемшіліктерін сынға алып, азаматтық қоғамның дамуына үлес қосты. Сонымен бірге, өз ойларын еркін білдіру мүмкіндігі артқан соң, қоғамдық диалог кеңейіп, демократияның нығаюына негіз қаланды. Бұл үрдіс адамдардың өз құқығын жақсы түсініп, қоғамдағы белсенділіктің өсуіне ықпал етті.

9. Халық белсенділігі мен жастар қозғалыстарының көтерілуі

Қайта құру жылдарында Қазақстанда халықтың саяси белсенділігі байқалды. Жастар қозғалыстары өздерін ұйымдастырып, ұлттық және демократиялық идеяларды насихаттады. Бұл қозғалыстар мемлекеттік жүйеге сын айтудың негізі болды және көптеген адамдарды саяси процеске тартты. Сонымен қатар, әлеуметтік мәселелерге назар аударылып, қоғамдық-саяси өмірдің жандануына серпін берді. Жастардың қатысуы қоғамдағы өзгерістердің басты қозғаушы күші екені айқын көрінді.

10. Демократиялық ұйымдар және олардың бағыттары (1980-1991)

Қазақстандағы қоғамдық ұйымдар әртүрлі бағыттарда қызмет етті — саясаттанудан бастап мәдениет пен білімге дейін. Мысалы, кейбір ұйымдар құқықтық реформаларды қолдаса, басқалары ұлттық мәдениетті насихаттау мен жастарды тәрбиелеуге бағытталды. Бұл ұйымдар қоғамның әр саласына ықпал жасап, демократияның тереңдеуіне үлес қосты. Демократиялық құрылымдардың дамуы халықтың саяси сауатын арттырып, қоғамдық диалогты жандатты.

11. Алаш идеясының жаңа өмірі және ұлттық сана

Қайта құру кезеңінде алаш қозғалысының идеялары қайта жаңғырды. Оның тарихи маңызы зерттеліп, ұлттық санаға деген қызығушылық артты. Ұлттық тарих пен мәдени мұраны зерттеу кеңейіп, жаңа ғылыми жобалар мен басылымдар пайда болды. Бұл жобалар жастар мен жалпы қоғамға бағытталды. Сонымен қатар, ағартушылық бағдарламалар мен конференциялар арқылы ұлттық құндылықтар насихатталып, мәдени сананың жаңғыруы байқалды. Бұл ұлттық бірліктің нығаюына септігін тигізді.

12. Желтоқсан оқиғасы туралы мәліметтер

1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы — Қазақстанның саяси тарихындағы маңызды бетбұрыс. Бұл оқиға жастардың, әсіресе қазақ интеллигенциясының билікке деген наразылығын білдірді. Наразы топтың бейбіт митингілерін күшпен басу қоғамдық қарсылықты арттырды. Желтоқсан оқиғасы ұлттық рухтың оянуына әсер етіп, кейінгі демократиялық қозғалыстардың іргетасын қалады. Осы оқиға қоғамдағы әділдік пен теңдікке талпынудың символы болып қалды.

13. Ұлттық тіл мен мәдени саясаттағы өзгерістер

Қайта құру жылдары қазақ тілін дамытуға бағытталған шаралар күшейді. Қазақ тілін үйрететін мектептердің саны артты, тілдің қоғамдық өмірдегі орны нығайды. Мемлекеттік мекемелерде қазақ тілінің қолданылуы көбейді, ресми құжаттар мен хабарламаларда оның нұсқалары кеңінен таралып кетті. Мәдени салада ұлттық дәстүрлерді жаңғыртатын форумдар, театр қойылымдары және әдеби жобалар ұйымдастырылды. Сондай-ақ, аймақтық деңгейде ұлттық мерекелер мен салт-дәстүрлерді сақтау іс-шаралары көбейіп, халықтың тарихи әдет-ғұрыптарына қызығушылық артты.

14. Реформаға қарсы топтар мен олардың әсері

Экономикалық қиындықтар мен дәстүрлі басқару құрылымдарына сенімсіздік реформалардың іске асуын кешіктірді. Реформаларға қарсылық танытқан топтар өзгерістерге батыл алғыспен қарамады. Кейбір қоғам мүшелері жаңа саяси бағыттарға күмәнмен қарап, әлеуметтік тұрақсыздық пен ұжымдық түсініспеушіліктің көбеюіне себеп болды. Бұл жағдай реформалар тиісті нәтижеге жетуін қиындатты және басқару үрдістерінде дағдарысқа әкелді.

15. Экономикалық реформалар және олардың салдары

Жекешелендіру және нарықтық қатынастарды енгізу тұрмыс деңгейіне әсер етіп, жұмыссыздық өсімін тудырды, әсіресе өнеркәсіп саласында күрделі өзгерістер байқалды. Осылайша, 1985-1991 жылдар аралығында жұмыссыздық деңгейінің шамамен он пайызға өсуі халықтың әлеуметтік жағдайына ауыр салмақ түсірді. Бұл көрсеткіш экономикалық реформалардың жағымсыз жанама әсерлерінің айқын көрінісі болып саналды және әлеуметтік қорғау шараларын күшейтуді қажет етті.

16. Қоғамдық пікір өзгерісі: сауалнама нәтижелері (1985-1991)

1985 жылдан 1991 жылға дейінгі кезең азаматтар арасында демократия идеяларының кең таралуы мен қолдау табуына куә болды. Қазақстан Республикасы қоғамдық пікір зерттеу орталығының 1991 жылғы деректеріне сүйенсек, демократиялық құндылықтарға сенім мен саяси белсенділік арта түсті. Бұл уақыт аралығында халық сөз бостандығы, азаматтық құқықтар және саяси қатысу құқықтарын ұлғайтуға деген ықылас білдірді. Сондай-ақ, өзгерістердің себебі ретінде қоғамдық пікірдің еркіндігі мен плюрализмнің дамуы ерекше аталады. Осылайша, бұл үрдістер Қазақстанның саяси және әлеуметтік құрылымында тарихи маңызды рөл атқарды және болашақ тәуелсіздік алаңдарының бірін негіздеді.

17. Қазақстанда қабылданған демократиялық заңнамалар

1990 жылдар барысында Қазақстанда демократияны нығайту мақсатында бірқатар заңдар қабылданды. Алғашқы маңызды қадам ретінде саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдардың тіркелуін жеңілдетіп, олардың қызметін заң жүзінде қорғау енгізілді. Бұл өз кезегінде саяси плюрализм мен түрлі көзқарастардың ашық өркендеуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, баспасөздің бостандығын қамтамасыз ететін заңдардың қабылдануы елдегі ақпараттық кеңістіктің тәуелсіздігін арттырды, халыққа ашық ақпаратқа қолжетімділік қамтамасыз етілді. Бұдан бөлек, азаматтардың құқықтары мен саяси белсенділігі кеңейтіліп, құқықтық негіздер демократиялық институттардың орнығуына септігін тигізді. Бұл заңдар қазіргі замандағы Қазақстанның заңнамалық жүйесінің бастапқы кезеңі ретінде тарихта қалды.

18. Тәуелсіздікке апаратын жолдағы маңызды қадамдар

Қайта құру үдерісі барысында саяси плюрализм дамып, қоғамдық пікірдің еркіндігі едәуір кеңейді. Бұл өзгерістер Қазақстан қоғамының демократиялық трансформациясының негізін қалаған маңызды кезең болды. Еркін сөз бостандығы мен көпшілік пікірдің қалыптасуы жаңа мемлекеттіліктің іргетасын қалады. 1991 жылы Қазақстанның өз тәуелсіздігін жариялауы жалпыұлттық бірлік пен ұлттық сана сезімінің өсуін тудырды. Бұл тарихи шешім жаңа дәуірдің басталуы, елдің халықаралық аренада тәуелсіз субъект ретінде танылуының негізі қатарында орын алды. Осылайша, тәуелсіздікке апаратын жол тек саяси өзгерістерді ғана емес, сонымен бірге халықтың тарихи дамуындағы құндылықтарды да белгіледі.

19. Қайта құру жылдарының басты сабақтары мен нәтижесі

Қайта құру кезеңі Қазақстан тарихында саяси және әлеуметтік дамуда маңызды сабақтар берді. Бұл жылдар ішінде демократиялық идеялардың кең таралуы, қоғамдық пікірдің ашықтығы қалыптасты. Сол кезеңде заңнамалық реформалар жүргізіліп, азаматтардың құқықтары кеңейтілді. Әлеуметтік және саяси белсенділік артты, бұл демократиялық институттардың пайда болуы мен нығаюына жол ашты. Сонымен бірге, экономикалық реформалар мен саяси плюрализм елдің тұтастығын күшейтіп, болашақ мемлекеттіліктің сенімді іргетасын қалады. Осы жетістіктер мен қиындықтар тәуелсіздіктің және демократияның орнығуын қамтамасыз етті, тәуелсіз Қазақстанның дамуы үшін маңызды қадамдар болды.

20. Демократиялық өзгерістердің маңызы мен болашаққа әсері

Қайта құру қозғалысы Қазақстанның тәуелсіздігін жариялап, демократияға өтуінің негізін қалдырды. Бұл тарихи кезең елдің құқықтық және саяси дамуы үшін маңызды бетбұрыс болды. Демократиялық реформалар азаматтардың құқықтарын қорғауды нығайтып, қоғамдық қатысу мен ашықтықты арттырды. Болашақта бұл өзгерістер Қазақстанның саяси тұрақтылығын қамтамасыз етіп, демократиялық институттардың әрі қарай дамуына ықпал ететіні сөзсіз. Осылайша, қайта құру жылдары мемлекет құрылысының негізін қалыптастырып, елдің әлемдік қоғамдастықтағы орнын күшейтті.

Дереккөздер

История Казахстана. 1991. – Алматы: Қазақ университеті баспасы.

Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы. 1992. Статистикалық жинақ.

Горбачев М. С. Перестройка и гласность: Документы и материалы. – М., 1987.

Тулебаев, К.История казахской нации: от Алаша до современности. – Алматы, 1994.

Саяси және әлеуметтік өзгерістер Қазақстанда 1985-1991 жж. – Алматы, 1995.

Қазақстан Республикасы қоғамдық пікір зерттеу орталығы. Қоғамдық пікір статистикасы, 1991 ж.

Тоғанбаев, А. «Қазақстанның тәуелсіздікке өту жолы», Алматы, 2010.

Жұманов, Б. «Тәуелсіздік және демократия: тарихи кезеңдер», Нұр-Сұлтан, 2015.

Сұлейменов, Е. «Қайта құру кезеңіндегі саяси реформалар», ҚазҰУ баспасы, 2005.