Текст выступления:

Тәуелсiздiктiң алғашқы жылдарындағы мемлекеттiктi қалыптастырудағы iс-шаралар
1. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы мемлекет қалыптастыруға шолу

1991 жылы Қазақстан Кеңес Одағынан шығып, дербес мемлекет мәртебесіне ие болды. Бұл тарихи кезең қазақ халқы үшін ерекше маңызды болды, себебі ғасырлар бойы күтті және армандаған егемендікке қол жеткізілді. Тәуелсіздік алған алғашқы жылдар елдің саяси, экономикалық және мәдени өмірінде терең өзгерістер мен реформалардың бастамасы болды. Бұл кезеңде жаңа мемлекеттік институттар құрылып, елдің әлемдік аренада өзін танытуына алғашқы қадамдар жасалды.

2. Тәуелсіздік алдындағы тарихи кезең

1980 жылдардың соңында Кеңес Одағының саяси-экономикалық күйреуі Қазақстанда ұлттық сананың көтерілуіне ықпал етті. 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы қазақ жастарының тәуелсіздікке ұмтылысын көрсетіп, ұлттық рухтың жаңғыруына жол ашты. Бұл оқиға Қазақстандағы ұлттық саясаттың өзгеруіне арналған алғашқы күшті толқын болды. Сонымен қатар, кеңес жүйесінің бүкіл елдегі әлсіреуі тәуелсіздік идеясының нақты іспен жүзеге асуына жағдай жасады.

3. 1991 жылғы тәуелсіздік туралы маңызды оқиғалар

1991 жылы 16 желтоқсанда Қазақстан өз тәуелсіздігін жариялап, халықаралық аренада жаңа мемлекет ретінде таныла бастады. Бұл кезеңде елде Конституция қабылданды, ұлттық валюта енгізу мәселесі көтерілді және алғашқы мемлекеттік құрылымдар қалыптасты. Сонымен қатар, тәуелсіздіктің арқасында қазақ халқы өзінің ұлттық құндылықтары мен мәдениетін жаңғыртуға және сақтау мүмкіндігін алды. Осы маңызды оқиғалар Қазақстанның өз дамуының негізін қалауда шешуші рөл атқарды.

4. Мемлекеттік биліктің негіздері

Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстанда мемлекеттік биліктің құрылымы жаңа тәртіппен ұйымдастырылды. Президенттік басқару жүйесі енгізіліп, президент елдің басшысы ретінде жоғары билік органдарының жұмысын үйлестіреді. Жоғарғы Кеңес пен Үкіметтің құрамдары қайта құрылып, заң шығарушы және атқарушы биліктің рөлі нақты анықталды. Билік тармақтарының – заң шығарушы, атқарушы және сот – арасында өкілеттіктер айқындалып, олардың арасындағы баланс пен құқықтық негіздеме нығайтылды.

5. Теңге енгізілуінің маңызы

1993 жылдың 15 қарашасында Қазақстанда ұлттық валюта – теңге ресми түрде енгізілді. Бұл экономикалық дербестік пен қаржы жүйесін тұрақтандыруға үлкен серпін берді. Ұлттық валютаның болуы еліміздің халықаралық қаржы нарықтарында өзіндік орны мен беделін қалыптастыруға ықпал етті. Сонымен қатар, теңгенің енгізілуі қаржы секторындағы реформа жүргізіп, нарықтық экономикаға өтуге негіз қалады. Бұл оқиға – Қазақстанның экономикалық тәуелсіздігін нығайтудағы маңызды кезеңдердің бірі.

6. Мемлекеттік рәміздердің маңызы мен қалыптасуы

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін өзінің ұлттық рәміздерін – елтаңба, ту және әнұранды бекітті. Бұл рәміздер елдің бірегейлігін, тарихы мен мәдениетін бейнелейді. Елтаңбада Күн мен тау бейнелері қазақ халқының рухани құндылықтарын білдіреді. Ту көк түсті, бұл – аспан мен тыныштықтың нышаны, ал алтын күн егемендіктің символы болып табылады. Әнұран – егемендіктің рухын көтеріп, халықты біріктіруші күш ретінде қызмет етті. Осы рәміздердің бекітілуі жаңа мемлекеттің символдық тұтастығын қалыптастырды.

7. 1993 жылғы алғашқы Конституцияның негіздері

1993 жылы бірінші Конституция қабылданды, ол еліміздің мемлекеттік құрылымын бекітті және заң үстемдігін қамтамасыз етті. Бұл құжатта билік бөлінісі нақтыланып, азаматтардың құқықтары мен бостандықтары туралы негізгі ережелер белгіленді. Конституцияның қабылдануы мемлекеттік институттардың қызметін реттеп, елімізді құқықтық мемлекетке айналдыру жолындағы алғашқы маңызды қадам болды. Осы тарихи құжат тәуелсіз Қазақстанның саяси тұрақтылығын нығайтуға ықпал етті.

8. 1995 жылғы жаңа Конституцияның негізгі ерекшеліктері

1995 жылы қабылданған Конституция президенттің өкілеттіктерін күшейтіп, басқару жүйесін жетілдірді. Билік тармақтары арасындағы тепе-теңдік пен бақылау жүйесі нақты және тиімді форматқа өзгертілді. Сонымен қатар, адам құқықтары мен бостандықтарының қорғалуы терең қамтылып, заңдық кепілдіктердің деңгейі артты. Жаңа Конституция Қазақстанның құқықтық жүйесін дамытудың негізіне айналып, елдің демократиялық дамуына жаңа бетбұрыс жасады.

9. Қазақстанның БҰҰ-ға кірудің маңыздылығы

1992 жылы Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болды. Бұл - халықаралық аренада еліміздің егемендігін мойындау мен беделін арттырудың маңызды символы. БҰҰ-ға мүшелік Қазақстанның сыртқы саясатындағы тәуелсіздігін нығайтты, бейбітшілік пен қауіпсіздік кепілдіктерін берді. Сонымен қатар, бұл Қазақстанға экономикалық және әлеуметтік даму мақсатында халықаралық ынтымақтастыққа қатысу үшін кең мүмкіндіктер ашты.

10. 1992–1995 жылдардағы экономикалық реформалар

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Қазақстан нарықтық экономикаға ауысу үшін реформалар жүргізді. Жекешелендіру процесі қарқынды дамып, мемлекеттік меншік жеке кәсіпкерлікке берілді. Осылайша, экономика құрылымдық өзгерістерге ұшырап, нарықтық жүйе қалыптасты. Бұл кезеңде ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп пен қызмет көрсету салаларында бәсекеге қабілеттілік пен тиімділік артты. Реформалардың нәтижесінде нарықтық қатынастар орнығып, еліміздің экономикалық негіздері нығайтылды.

11. Жеке меншік пен кәсіпкерліктің дамуы

1992 жылдан бастап Қазақстанда кәсіпкерлікке қолдау көрсетілді және оған құқықтық негіз беріле бастады. Мемлекеттік реттеу азайып, бизнеске сенімділік артты. 1994 жылға қарай шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің саны 70 мыңға жетіп, экономикалық құрылым әртараптандырылды. Жекешелендіру салдарынан еңбек нарығы мен өндірістік секторда жаңа инновациялар пайда болып, экономиканың дамуы жаңа бағыттар алды. Бұл кезең кәсіпкерліктің нығаюына және экономикалық өсуге негіз болды.

12. Ұлттық қауіпсіздік пен қорғаныс жүйесінің құрылуы

Тәуелсіздік жылдарында Қазақстан ұлттық қауіпсіздік пен қорғаныс саласын жүйелі түрде қалыптастырды. Бірінші кезекте, қорғаныс күштері ұйымдастырылып, тәуелсіздік пен аумақтық тұтастықты сақтау мақсатында арнайы мемлекеттік органдар құрылды. 1992 жылы Қорғаныс министрлігі құрылып, заманауи әскер ұйымдастыру шаралары басталды. Сонымен бірге, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған заңдар қабылданып, халықаралық қауіпсіздік жүйесіне интеграция процесі бастау алды. Мұның бәрі мемлекеттің тұрақтылығын және халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз етудің маңызды негіздері болды.

13. Тіл саясаты және мемлекеттік тіл мәртебесі

1993 және 1995 жылғы Конституциялық заңдарға сәйкес қазақ тілі мемлекеттік тіл мәртебесін алып, оның дамуы үшін арнайы бағдарламалар қабылданды. Бұл саясат қазақ тілінің қоғамдық өмірде қолданылуын ұлғайтуға, оның мәртебесін жоғарылатуға бағытталды. Сонымен қатар, орыс тілі ресми тіл мәртебесінде қалды және көптілділік қағидаттары сақталып, халықтың көптілді білім алуына қолдау көрсетілді. Бұл теңдестірілген тіл саясаты ұлттық бірлік пен мәдени алуандығын сақтауға көмек берді.

14. Білім саласындағы алғашқы реформалар

1992-1997 жылдар аралығында Қазақстанда білім беру жүйесі түбегейлі жаңғырды. Ұлттық бағдарлама аясында жаңа оқу материалдары әзірленіп, гуманитарлық пен жаратылыстану пәндеріне басымдық берілді. Осы реформалар білім сапасының жақсаруына және оқытудың инновациялық әдістерін енгізуге мүмкіндік берді. Жоғары оқу орындары жаңарып, авторлық оқулықтар мен әдістемелік құралдар пайдалануға енгізілді. Сонымен қатар, мемлекеттік тілдің қолданылуы артты, бұл білімнің әртараптануы мен кең қолжетімділігін қамтамасыз етті.

15. Жастар және ұлттық сана

Тәуелсіздік жылдарында жастардың патриоттық сезімін қалыптастыруға ерекше көңіл бөлінді. Ұлттық мәдениетті насихаттау бағытында шаралар қолға алынып, 1993 жылы «Болашақ» стипендиясы негізделді. Бұл бағдарлама талантты жастарға шетелде білім алуға мүмкіндік беріп, оларды халықаралық деңгейде бәсекеге енгізді. Сонымен қатар, жастар қоғамдық ұйымдары құрылып, олардың ел дамуына белсенді қатысуына жағдай жасалды. Бұл жастардың ұлттық сана мен мемлекеттілікті нығайтудағы маңыздылығын көрсетті.

16. Діни қауымдастықтар мен рухани жаңғыру

1990-шы жылдардың басында Қазақстанда діни қауымдастықтар қарқынды өсіп, халықтың рухани өмірі жаңаша дамыды. Кеңес дәуіріндегі қатаң шектеулердің кейін кетуімен ислам, христиандық және басқа да діни ағымдар кеңінен танылды. Бұл кезеңде мешіттер мен шіркеулер қайта ашылып, діни рәсімдер мен білім беру ерекше маңызға ие болды. Рухани жаңғыру халықтың ұлттық сана-сезімін оятып, мәдени және моральдық құндылықтарды жаңғыртты. Қазақстанның дін саласындағы сол кездегі ашықтық пен толеранттылық қазіргі демократиялық қоғамның негізі болды.

17. Халық саны мен көші-қон динамикасы, 1991–1995

1991-1995 жылдар аралығында Қазақстан халқының саны айтарлықтай өсті. Ерекше белсенділік оралмандар мен этникалық қазақтардың қалың топтарының елге оралуында болды, бұл ұлттық құрамы байып, өзгере бастады. Сонымен бірге экономикалық дағдарыс және әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың қиындауы кейбір этникалық топтардың шетелге кетуіне әкеп соқты. Бұл миграциялық ағымдар экономикалық және этникалық динамиканы күрделі етті, бірақ ұлттық құндылықтарды сақтап, нығайтуға мүмкіндік берді.

18. Сыртқы саясаттың қалыптасуы

1990-шы жылдардың басында Қазақстан тәуелсіздік жолында сыртқы саясатты қалыптастыруды қолға алды. 1992 жылы Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына қосылып, аймақтық интеграция мен дипломатиялық қатынастарды дамытты. 1993 жылы БҰҰ-ға мүше болып, халықаралық аренадағы беделін арттырды. Бұл кезеңде Қазақстан кең ауқымды халықаралық серіктестіктер құрып, бейбітшілік пен қауіпсіздік мәселелерінде белсенді саясат жүргізді. Сыртқы саясаттағы бұл стратегиялық бағыттар еліміздің тұрақты дамуы мен халықаралық орнының нығаюына негіз болды.

19. Алғашқы жылдардағы әлеуметтік жаңғыру

1992-1995 жылдар аралығында Қазақстанда әлеуметтік саладағы реформалар жүзеге асты. Зейнетақы жүйесіне енгізілген өзгерістер халықтың көп бөлігін қамтып, тұрақты әлеуметтік кепілдіктерді қамтамасыз етті. 1994 жылы алғашқы амбулаториялық емдеу мекемелері ашылып, медициналық қызмет көрсету жүйесі едәуір жақсарды. Сонымен қатар, әлеуметтік қорғау жүйесінде жаңа бағдарламалар мен жәрдемақылар енгізіліп, халықтың өмір сапасын көтеру басты мақсат етілді. Бұл кезеңдегі әлеуметтік жаңғырулар елдің тұрақтылығы мен қоғамдық әл-ауқатын арттыруда маңызды рөл атқарды.

20. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы сабақтар мен маңыздылығы

Қазақстанның тәуелсіздік алған алғашқы жылдары үлкен реформалар мен өзгерістер кезеңі болды. Бұл кезеңдегі қабылданған шешімдер қазіргі елдің мемлекет құрылымын нығайтып, ұлттық бірегейлік қалыптастыруда шешуші рөл атқарды. Мемлекеттік институттар қалыптасып, әлеуметтік-экономикалық негіздер бекітілді. Ұлт келісімі мен тұрақты дамудың іргетасы салынды. Осылайша, тәуелсіздіктің алғашқы жылдары еліміздің болашақ жетістіктерін айқындап, тарихи маңызды кезеңге айналды.

Дереккөздер

Большая Советская Энциклопедия, 3-е издание, Москва, 1969–1978 гг.

История Казахстана. В 3-х томах. Алматы, 2000

Законодательство Республики Казахстан о государственной символике и языке. Алматы, 1995

Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1995 жыл

Қазақстан Ұлттық Банкі мәліметтері, 1993-1995 жылдар

Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика комитеті. Халық санағы, 1996 жыл.

Рахметов С.И. Қазақстанның тәуелсіздігі мен ұлттық сана-сезім. Алматы, 2005.

Тәуелсіз Қазақстанның сыртқы саясаты. Ашық түсінік. Астана, 2010.

Медициналық және әлеуметтік реформалар Қазақстанда. Алматы, 2003.

Діни қауымдастықтар және қоғам: тарих және қазіргі заман. Алматы, 2015.