Текст выступления:

Дiни нанымдар Қазақстан қоғамындағы рөлi
1. Діни нанымдардың Қазақстан қоғамындағы орны: жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Қазақ халқының мәдениеті мен салт-дәстүрлері діннің рухани дамуды жетілдірудегі маңызды әсерін айқындайды. Дін – бұл адамның ішкі әлемінің өрісін кеңейтетін, қоғамдағы моральдық және этикалық негіздерді қалыптастыратын құндылықтар жүйесі. Қазақстандағы түрлі діни нанымдар халықтың әртүрлі кезеңдегі мәдени және тарихи естеліктерімен тығыз байланысты болып келеді.

2. Қазақстандағы діни нанымдардың тарихы мен дамуы

Қазақстан жерінде танымал болған діни нанымдар ғасырлар бойы дамып, өзгерістері мен жаңа бағыттарды қабылдаған. Ежелгі дәуірде шамандық пен тәңіршілдік сенімдері басым болса, ислам діні VIII ғасырдан бастап кең тарады. XVIII-XIX ғасырларда православие діні әсер ете бастады. Кеңес заманында діни қызметтер шектеліп, сенімнің ашық түрде жүргізілуі қиындады. Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстанда діни бостандыққа қол жеткізіліп, түрлі конфессияларға мүмкіндік берілді.

3. Қазақстандағы негізгі діни конфессиялар

Қазақстандағы басты діни бағыттар арасында ислам, православие христиандық, буддизм және иудаизм кездеседі. Ислам – халықтың көпшілігі ұстанатын дін, оның тамыры қазақ халқының тұрмыс-салтын тереңдете әсер етеді. Православие негізінен орыс, украин және беларус ұлттарында кеңінен таралған. Буддизм мен иудаизм тарихи және этникалық ерекшеліктері бар шағын қауымдар арасында сақталған. Әр конфессия өзіндік мәдениетін, мерекелерін және діни рәсімдерін дамытып, елдің мәдени байлығын арттырады.

4. Исламның қазақ қоғамындағы жетекші орны

Қазақстандағы ислам діні қоғамдық өмірде басты рөл атқарады. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы діни мекемелер мен мешіттерді дамытуға үлкен көңіл бөледі, бұл діни білім беру мен рухани тәрбиеге негіз болуда. Мерекелер, оның ішінде Ораза айт пен Құрбан айт, ұлттық салт-дәстүрлермен үйлесіп, қоғамның рухани келісімін нығайтады. Бұл дін халықтың күнделікті өмірінің ажырамас бөлшегі болып саналады.

5. Православ христиандығының еліміздегі маңызы

Православие христиандығы негізінен орыс, украин және беларус ұлттарының арасында кеңінен таралған және олардың мәдени салт-дәстүрлерге ықпалы зор. XVIII ғасырдан бері қазақ жерінде православие шіркеулері салынып, халық арасындағы мәдени диалогтың бір символы болды. Пасха мен Рождество мерекелері ұлтаралық келісім мен достықты арттыруға үлкен үлес қосады. Қазіргі таңда Қазақстанда 350-ден астам ресми православие шіркеуі тіркелген, олардың саны жыл сайын артуда.

6. Қазақстандағы буддизм, иудаизм және басқа діни ағымдар

Буддизм Қазақстанда негізінен ұйғыр және дүнген этностары арасында таралған, олардың жалпы саны аз болғанымен, діни және мәдени танымдық шараларын белсенді түрде дамытып келеді. Иудаизм де тарихи тұрғыдан Қазақстанда белгілі қауымдар арасында сақталған, әсіресе Алматы және Павлодар қалаларында. Сонымен қатар, елде тағы да көптеген кіші діни ағымдар мен конфессиялар дами бастаған, бұл Қазақстанның діни көптүрлілігін көрсетеді.

7. Қазақстандағы діни бірлестіктер және діни мекемелер саны (2023 ж.)

Қазақстанда 2023 жылы тіркелген діни бірлестіктер мен мекемелер саны түрлі бағыттардың кең таралғанын білдіреді. Ислам бағытындағы мекемелер мен ұйымдардың басым болуы қоғамдық өмірдегі ислам дінінің ықпалын көрсетеді. Сонымен қатар, православие, буддизм және басқа да діндерге тиесілі ұйымдар да ресми тіркеліп, өз қызметін атқаруда. Мұның бәрі Қазақстандағы діни еркіндік пен әртүрліліктің нақты айғағы.

8. Діни салт-дәстүрлер мен ұлттық мәдениет арасындағы байланыс

Діни мерекелер мен салт-дәстүрлер қазақ мәдениетінде маңызды орын алады. Олар ұлттық мәдени мұраны сақтап қана қоймай, халық арасындағы бірлік пен ынтымақтастықты нығайтуға септігін тигізеді. Мысалы, Наурыз – жаңа жылдың және көктемнің мерекесі ретінде халықты рухани жағынан біріктіреді. Құрбан айт пен Пасха сияқты мерекелер дәстүрлі құндылықтарды дәріптеу арқылы қоғамдағы келісімді арттырады. Діни символдар қазақтардың ежелгі дүниетанымы мен мәдениетінің терең тамыры болып табылады.

9. Қазақстанда діни төзімділік пен конфессияаралық татулықтың қалыптасуы

Қазақстан түркі және славян, мұсылман және христиан халықтарының өкілдері арасындағы діни төзімділік пен өзара сыйластық үлгісін көрсетеді. Мемлекет дінге қатысты заңдарды сақтап, азшылық топтардың да құқықтарын қорғауға ерекше мән береді. Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің съезі халықаралық деңгейде диалог бастамаларын ұсынады, бұл тәлімді үлкен ынтымақтастықтың негізін қалады. Конфессияаралық ынтымақтастық Қазақстанның халықаралық бейтараптық және тұрақтылық саясатының маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.

10. Қазақстандықтардың діни төзімділікке көзқарасы (2022 ж.)

2022 жылы жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, Қазақстан халқының басым бөлігі діни сенімдерге деген сыйластықты қолдайды. Бұл қоғамдық тұрақтылық пен бейбіт өмірдің негізі ретінде бағаланады. Әлеуметтік зерттеулер адамзаттың мәдени және рухани алуандылығы қоғамдағы ынтымақтастық пен татулықтың кепілі екенін дәлелдейді.

11. Жастардың дінге көзқарасы және рухани бағдарлары

Жастар арасында діни шараларға қатысу деңгейі жоғары, шамамен 60%-ы белсенді түрде отырады. Бұл олардың рухани әлемін байытуға деген ынтасын көрсетеді. Олар қоғамдық іс-шараларда, волонтерлік және тәрбиелік жұмыста белсенді түрде үлес қосады. Рухани құндылықтарға деген қызығушылық арқасында жастар моральдық және этикалық тәрбиені алдымен отбасында, сосын діни ұйымдарда үйренуде.

12. Дін отбасылық құндылықтарды қалыптастырудағы рөлі

Діни сенімдер отбасыларда құрмет пен өзара түсіністік сезімін қалыптастырады. Мерекелер кезінде отбасылар бір-бірімен жиі кездесіп, байланысын тереңдетеді. Құрбан айт және Наурыз сияқты дәстүрлер отбасы мүшелерінің арасында бақытты және мықты қарым-қатынастарды қалыптастыруға себеп болады. Сонымен бірге, дін ұрпақтан-ұрпаққа моральдық және қоғамдық нормаларды жеткізеді, қарттарға құрмет көрсетудің маңызын көрсетеді.

13. Діни мерекелердің әлеуметтік-мәдени маңызы

Діни мерекелер халық арасында ұлттық біріктірудің, мызғымас достықтың негізін қалайды. Олар қоғамдағы әлеуметтік байланыстарды нығайтып, бір-біріне қолдау көрсетуге ынталандырады. Мемлекеттік және қоғамдық ұйымдар мерекелерді қайырымдылық пен рухани келісім шараларымен атап өтіп, ұлтаралық татулықты қолдайды. Бұл іс-шаралар конфессияаралық диалогтың дамуына жол ашып, бейбіт өмірдің негізін айқындайды.

14. Діни ұйымдардың әлеуметтік бағдарламаларға қосқан үлесі

Діни бірлестіктер әлеуметтік бағытта маңызды қызмет атқарады. Олар мұқтаж азаматтарға қолдау көрсетіп, қайырымдылық қорларын құру арқылы жетімдер мен жесірлерге көмек беруде. Сонымен бірге, діни ұйымдар мектептер мен жастар орталықтарында тәрбиелік және қоғамдық іс-шаралар ұйымдастырады. Волонтерлік жобаларға жастар ерекше белсенді қатысып, қоғамды дамытуға өз үлестерін қосуда.

15. Қазақстандағы дін және мемлекеттің өзара қатынасы

Қазақстан Республикасының Конституциясы дін мен мемлекеттің ажыратылуын заң жүзінде бекітеді, бұл діни сенім бостандығын қорғаудың кепілі. Әр азамат өз дінін таңдап, ұстануға құқылы және бұл құқық мемлекеттің қорғауында. Мемлекеттік органдар конфессиялар арасындағы келісімді нығайтуға бағытталған шараларды жүзеге асырып, әлеуметтік тыныштықты қамтамасыз етеді. Діни ұйымдар қоғамдық өмірге белсенді араласып, әлеуметтік және рухани мәселелердің шешіміне өз үлестерін қосады.

16. Қазақстандағы діни мерекелер мен тұрмыстық дәстүрлер

Қазақстан – көпұлтты әрі көпконфессиялы мемлекет, мұнда әртүрлі діндер мен олардың мерекелері кеңінен аталып өтеді. Мәдениет және спорт министрлігінің мәліметіне сүйенсек, біздің еліміздегі басты діни мерекелер арасында Құрбан айт, Ораза айт, Рождество және Пасха сияқты мерекелер бар. Әр мереке өзінше ерекше дәстүрлермен және тағамдарымен байланысты. Мысалы, Құрбан айт кезінде дәстүрлі қазақ тағамдары – ет түрлендірілген ыстық тағамдар дайындалады. Осындай ұлттық дәстүрлер тарихи тамырлары тереңде жатқан мәдени құндылықтарды сақтап қалуға көмектеседі.

Бұл мерекелер ұлттық мәдениетіміздің бір бөлшегі ғана емес, сонымен қатар қоғамдағы татулық пен ынтымақтастықтың, өзара құрмет пен түсіністіктің көрінісі. Мерекелер кезінде адамдар өзара достық пен бірлікті нығайтып, отбасы мен туыстық байланыстарды жаңғыртады. Мұның барлығы Қазақстанның көпмәдениеттілігінің әрі бейбітшілік пен келісімнің дамуына зор үлес қосады.

17. Діни экстремизм: мәселе және алдын алу шаралары

Қазіргі таңда діни экстремизм – қоғамдағы қауіп-қатерлердің бірі, ол әсіресе жастар арасында үлкен ықпал етуге тырысады. Мемлекет пен қоғамдық ұйымдар бұл бағытта белсенді жұмыс істей отырып, ақпараттық және құқықтық бағдарламаларды жүзеге асырады. Бұл шаралар радикалды идеологиялардың таралуына тойтарыс беріп, жастарды дұрыс рухани бағдарға бағыттауға бағышталған.

Сонымен қатар, білім беру жүйесінде діни сауаттылықты арттыру ерекше маңызға ие. Мектептер мен жоғары оқу орындарында діни пәндер кіріктіріліп, жастарға дін туралы дұрыс түсінік беру арқылы шектен тыс көзқарастардың таралуы тежеледі. Бұл кешенді тәсіл еліміздегі тұрақтылық пен қоғамның қауіпсіздігін қамтамасыз етуде маңызды роль атқарады.

18. Діни бірлестіктердің бейбітшілік пен тұрақтылыққа үлесі

Діни ұйымдар Қазақстан қоғамындағы келісімді нығайтуда үлкен рөл атқарады. Олар түрлі конфессия өкілдері арасында өзара түсіністік орнатып, діндердің бейбіт қатар өмір сүруіне жол ашады. Мұндай ынтымақтастық әлеуметтік тұрақтылықтың негізі болып табылады.

Елдегі барлық діни топтардың бейбіт өмір сүруге деген ұмтылысы Қазақстанның дамуы мен тұрақтылығының кепіліне айналды. Бұл ынтымақтастық қоғамның біртұтастығын арттырып, қауіпсіздік пен ынтымақты сақтауға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, дінаралық және ұлтаралық диалог халықаралық деңгейде де үлгі болып, басқа елдерге Қазақстан тәжірибесін көрсетуде. Бұл тәсіл тұрақты қоғам қалыптастырудың маңызды факторларының бірі ретінде танылған.

19. Қоғамдық пікірдегі діни нанымдар және әлеуметтік желідегі көрінісі

Қазақстан қоғамының 65%-ы діннің маңыздылығын мойындап, оны күнделікті өмірінің құрамдас бөлігі ретінде қабылдайды. Бұл көрсеткіш діннің қоғамдық санасында жоғары орын алғанын дәлелдейді.

Сонымен қатар, 20% азаматтар дінге бейтарап көзқараспен қарап, әркімнің жеке наным еркіндігін қолдауға ұмтылады. Бұл қоғамдағы плюрализм мен өзара құрметтің белгісі.

Әлеуметтік желілер бүгінгі таңда жастардың рухани ақпарат алуда маңызды платформасына айналды. Дін тақырыбы бойынша пікірталастар мен талқылаулар жиі өткізіліп, бұл жастардың рухани дамуына ықпал етеді.

Дегенмен, қоғамда діннің қазіргі өмірдегі рөлі туралы пікірлер әртүрлі болып, түрлі көзқарастар мен түсініктердің бар екенін көрсетеді. Бұл көптүрлілік – ашық әрі демократиялық қоғамның сипаттамасы.

20. Діни нанымдардың Қазақстан қоғамындағы болашағы мен маңызы

Діни нанымдар Қазақстанның ұлттық бірлігі мен рухани негізін қалыптастыруда ерекше орын алады. Олар толеранттық пен өзара түсіністікті нығайтып, еліміздің тұрақты әрі бейбіт дамуын қамтамасыз етеді. Болашаққа бағытталған саясат пен қоғамның жалпы атмосферасы діни құндылықтардың маңызды екендігін тағы бір мәрте растайды. Осылайша, Қазақстанда діни сенімдер мен дәстүрлердің дамуы ұлттық бірлік пен қоғамдық татулықтың кепілі болып қала береді.

Дереккөздер

Адырбекова Ж.М. Қазақстандағы діни конфессиялардың даму тарихы: монография. Алматы, 2019.

Қазақстан Республикасы Дін істері агенттігінің жылдық есебі. Нұр-Сұлтан, 2023.

Ислам және дәстүрлі діндер. Қазақстан қоғамындағы діни төзімділік мәселелері // Зерттеу жұмыстары жинағы. Алматы, 2022.

Әлеуметтік зерттеу орталығының Қазақстандағы діни төзімділік туралы зерттеу нәтижелері. 2022.

Құрбанова А.Т. Қазақ қоғамындағы діни мәдениет және оның ұлттық бірлікке ықпалы. Журнал «Мәдениет және дін», 2021, №3.

Қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының мемлекеттік бағдарламасы, ҚР Үкіметі, 2020.

Мәдениет және спорт министрлігінің ресми мәліметтері, 2023.

Жанболат М., "Қазақстандағы дін және қоғам: тарихи және қазіргі аспектілер", Алматы, 2019.

Нұрғисаев Қ., "Дін және патриотизм: заманауи қазақстандық тәжірибе", Нұр-Сұлтан, 2021.