Текст выступления:

Қазақ КСР экономикасының шикiзатқа бағытталуы
1. Қазақ КСР экономикасының шикiзатқа бағытталуы: басты тақырыптар

Қазақ КСР экономикасының даму тарихында шикізаттық тәуелділік — маңызды әрі күрделі тақырып. Бұл тақырып ауыл шаруашылығы мен минералды ресурстарға негізделген экономиканың ерекшеліктерін, сондай-ақ индустриализация кезеңіндегі әлеуметтік және экологиялық мәселелерді жан-жақты қарауды қажет етеді.

2. Кеңестік кезеңдегі экономикалық негіздер

1917 жылғы Қазан төңкерісі мен азамат соғысынан кейін Қазақстан аумағында жаңа Кеңес үкіметі құрылды. Бұл жүйе индустриализация мен ұжымдастыру арқылы экономиканы түбегейлі өзгертуге ұмтылды. Ауыл шаруашылығы мен шикізат өндіру басты назарда болып, республикада ауылға негізделген өндірістік сектордың дамуы басым болды.

3. Экономикалық шикiзатқа бағытталу ұғымы

Экономиканың шикізатқа бағытталуы — оның минералдық және ауыл шаруашылық шикізатты өндіру мен экспорттауға негізделуін білдіреді. Бұл жағдайда өңдеу өнеркәсібі дамымай, өндірістік тізбектер толық құрылмайды. Мемлекет шикізат өндіруге басымдық бере отырып, өңдеу салаларының дамуына мүмкіндік беретініне қарамастан, нақты іс жүзінде өнеркәсіптің даму деңгейі төмен болады.

4. XX ғасыр басындағы Қазақ өлкесінің экономикалық көрінісі

XX ғасыр басында қазақ өлкесінде экономика негізінен ауыл шаруашылығына және шөп-шаруашылыққа бағытталды. Соған байланысты жер пайдалану, кәсіпшілік құрылымдар мен халықтың тұрмыс салты сол кезеңнің саяси және әлеуметтік өзгерістері аясында қалыптасты. Бұл кезеңде ауыл шаруашылығының өнімділігі төмен, ал өндірістік инфрақұрылым жеткіліксіз болды.

5. Индустриализация дәуірі: басымдықтар

1920-1930 жылдары индустриализация басталып, Қазақ КСР экономикасы шикізат өндіруге басымдық берді. Бұл кезеңде кен өндіру, металлургия және энергетика салалары қарқынды дамыды. Индустриялық қалалар құрылып, жұмысшы классы қалыптасқанымен, өңдеуші өнеркәсіп салалары артта қалды.

6. Қазақстанның негізгі кен орындары және олардың маңызы

Қазақстанның бай кен қорлары экономикада маңызды рөл атқарды. Мысалы, Қарағанды көмір бассейні мен Қостанай темір рудасы өнеркәсіптің дамуы үшін шешуші болды. Бұл кен орындары республикаға шикізат экспорттаудың негізгі көздерін беріп, облыстық экономиканы қалыптастырды.

7. Өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы өнiмі құрылымы (1960 ж.)

1960 жылы Қазақстанның өнеркәсіп саласында шикізат өндіру басымдылық алды. Дайын өндіріс көлемі төмен болды, ол экономиканың шикізат өндіруге бағытталғандығын дәлелдеді. Бұл мәліметтер Қазақстанның өңдеуші кәсіпорындарының дамуына шектеу барын көрсетті.

8. Еңбек ресурстарының шоғырлануы

Ауыл шаруашылығы мен минералды шикізат салаларында еңбек ресурстарының көп бөлігі жұмылдырылды, бұл саладағы жұмыспен қамтудың негізгі көзін құрады. Қалалық өндіріс пен металлургия салалары да еңбек күшін тартты, әсіресе Қарағанды мен Теміртау индустриалдық орталықтары халық санының өсуіне ықпал етті. Сол уақытта ауылдарда мал шаруашылығы басты кәсібі болып қалды.

9. Экспорт құрылымы мен негізгі бағыттары

Қазақстанның экспортында шикізаттық өнімдер басым болды. Мұнай, көмір, металдар мен ауыл шаруашылық шикізаты экономиканың сыртқа шығарылатын негізгі тауарлары ретінде дамыды. Бұл жағдай республика өндірісінің өңдеуші секторларының әлсіздігін айқындады.

10. Шикізат өндірісінің негізгі салалары (1970 ж. деректері)

1970 жылы шикізат өндіру салаларындағы көрсеткіштер Қазақстан экономикасының негізгі көрсеткіші болып табылды. Мұнай, көмір, кен өндіру, және ауыл шаруашылығы өнімдері көлемі жоғары болды, алайда өңделген өнімнің үлесі төмен болып, экономиканың шикізатқа тәуелділігі арта түсті.

11. Шикізатқа тәуелділіктің әлеуметтік салдары

Шикізатқа бағытталған экономика ауылдық аймақтарда өндіріс орындарына еңбек күшін жинақтады, мұнда тұрмыс деңгейі көбіне өзгермей қалды. Қалалық өндіріс кеңейгенімен, тұрғындардың әлеуметтік жағдайы мен инфрақұрылымы әлі де дамымағандықтан, өмір сапасы кей аймақтарда төмен болды. Бұл экономикалық әртараптанудың шектеулігін және тұрғындардың жұмыспен қамтылу жағдайының тарылуын көрсетті.

12. Аумақтық теңсіздік және урбанизация

Ірі индустриялық қалалар — Алматы, Қарағанды, Теміртау — біртіндеп инфрақұрылым мен қаржыландырудың негізгі орталықтарына айналды. Бұған қарсы, ауылдық аймақтардың әлеуметтік жағдайы керісінше нашарлады. Урбанизация процестері қалалардағы халықтың қарқынды өсуіне алып келіп, аймақаралық экономикалық және әлеуметтік айырмашылықтарды тереңдетті.

13. Дайын өнім мен шикізаттық экспорт үлесі (1985 ж.)

1985 жылы экспорттың басым бөлігі шикізаттық өнімдерден тұрды, бұл елдің дайын өнім өндіру саласының әлсіздігін көрсетеді. Қазақстан экономикасы дайын өнім шығарудан гөрі, шикізатты экспорттау арқылы халықаралық нарықтарда активті болды, бұл тәуелділікті одан әрі күшейтті.

14. Шикізаттық экономиканың экологиялық зардабы

Шикізатқа бағытталған экономиканың экологиялық әсерлері күрделі болды. Өнеркәсіптік қалалар мен кен орындарының тағып отырған жүктемелері топырақ, ауа және су ресурстарына зиян келтірді. Бұл ластану экожүйелердің бұзылуына және халықтың денсаулығына кері әсер етті. Техногендік әсердің салдарлары республиканың көптеген аймақтарында ұзақ мерзімді экологиялық мәселелер туғызды.

15. Экономикалық даму стратегиясының салдарлары

Экономиканы шикізатқа бағыныңқы ету ұзақ мерзімді даму стратегиясын шектеді. Бұл тәуелділіктің нәтижесінде өңдеуші индустрия мен қызмет көрсету салалары дамымады, әлеуметтік-экономикалық тұрақсыздық пен аумақтық теңсіздік қалыптасты. Сонымен қатар, экологиялық проблемалар шиеленісті, бұл келешек ұрпақ үшін маңызды мәселелерді туғызды.

16. Аймақтар бойынша негізгі шикізат көздері (1980 ж.)

1980 жылғы Қазақстандағы әр түрлі аймақтардың экономикалық мамандануы олардың табиғи ресурстарына негізделгенін көруге болады. Бұл мәліметтер Қазақстанның әр облысының қандай шикізатқа бай екендігін нақтылайды. Мысалы, Қарағанды мен Қостанай көмір мен темір кені өндірісінде жетекші рөл атқарса, Солтүстік Қазақстан облысы астық өніміне бағытталған.

Бұл аймақтық мамандану экономика құрылымын тұрақтандыруға септігін тигізсе де, белгілі бір аймақтардың тек бір ресурсқа тәуелді болып қалуына әкеп соқты. Осындай ерекшеліктер облыстың әлеуметтік-экономикалық дамуына әсер етіп, теңсіздіктердің қалыптасуына себеп болды. Мысалы, ауыр өнеркәсіпке маманданған аймақтар тез дамығанымен, ауыл шаруашылығына негізделген жерлер артта қалды.

Бұл жағдай қазіргі Қазақстанның өңірлік даму саясатына маңызды сабақ береді, себебі экономиканы әртараптандыру және ресурстарды тиімді пайдалану теңгерімді дамуға мүмкіндік береді.

17. Халықаралық сауда және шикізаттық байланыс

Қазақстан КСРО құрамында шикізаттық база ретінде маңызды рөл атқарды. Бұл жағдай оның экономикасының сыртқы нарықтарға қатты тәуелді болуына әкелді. Негізінен, 1970-80 жылдары кен рудасы мен мақта экспорты республика табысының негізгі бөлігін құрады. Бұл сыртқы экономикаға бағытталған өндіріс құрылымының айқын көрінісі болды.

Бірақ, дайын өнімдердің өндірісі мен сыртқы нарыққа шығу деңгейі төмен болды. Бұл республика өндірісінің технологиялық артта қалуын және бәсекеге қабілеттіліктің төмендігін көрсетті. Шикізаттық экспорттың басым болуы экономиканың әртараптандырылуына, сондай-ақ ішкі өндірісті дамытуға тосқауыл қойды.

Бұл мәселе Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейінгі экономикалық стратегиясында маңызды орын алды, ел үлгі ретінде шикізаттық емес салаларды дамыту қажеттілігін анық сезінді.

18. Шикізат өндіру процесінің экономикалық циклі

Қазақстанның шикізаттық өндірісі бірнеше кезеңнен тұрады, олар экономикада циклдік сипатта жүреді. Бұл үдерістің негізгі сатылары – шикізаттың ірі қорларын анықтау, оның қазылады, қайта өңделуі және сыртқы нарықтарға шығарылуы.

Әрбір кезеңде өндіріс тиімділігі, технологиялық жаңарту және инвестициялардың рөлі ерекше маңызды. Бұл экономикалық циклдің үздіксіз жүруі елдің экономикалық тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Өндірістің тоқтатылуы немесе баяулауы өңірлердің әлеуметтік жағдайына тікелей әсер етеді.

Сондықтан экономиканың шикізаттық секторында инновацияларды енгізу мен өндірістің әртараптандырылуы тиімділікті арттыруға мүмкіндік береді. Бұл – экономиканың жалпы серпінділігі мен бәсекеге қабілеттілігін нығайтудың негізі.

19. Тәуелсіздік қарсаңындағы даму мәселелері

1991 жылға дейін Қазақстан экономикасы негізінен шикізатқа бағытталып, өнеркәсіптің басқа салалары дамымай қалды. Бұл технологиялық артта қалуға және құрылымдық дағдарыстың қалыптасуына әсер етті. Елдің индустриялық даму қарқыны төмен болды, бұл экономикалық құрылымның теңгерімсіздігін көрсетті.

КСРО ыдыраған кезде Қазақстан тәуелсіздік алған кезде осындай шикізатқа тәуелді экономикалық құрылыммен бетпе-бет келді. Бұл жаңа даму кезеңінде қиындықтар туғызды, әсіресе экономикадағы әртараптандыру мен технологиялық жаңғыртудың қажеттілігі айқын көрінді. Экономиканы қайта құруға бағытталған шаралар осы кезеңнен бастау алды.

20. Қазақ КСР экономикасының тарихи сабақтары

Қазақ КСР экономикасының тарихынан біз шикізатқа тәуелділік ұзақ мерзімді әлеуметтік және экономикалық қиындықтарға алып келетінін көре аламыз. Бұл тәуелділік ресурстардың шектеулілігі мен нарықтық құбылмалылықтың әсерінен экономика тұрақсыздыққа ұшырайды.

Қазіргі Қазақстан үшін басты мақсат – экономиканы тиімді әртараптандыру және технологиялық инновацияларды кеңінен енгізу. Бұл бағыт экономиканың тұрақты дамуына, өңірлік теңгерімге және тұрғындар тұрмыс деңгейінің өсуіне септігін тигізеді. Тек сол кезде ғана елдің экономикалық қауіпсіздігі мен бәсекеге қабілеттілігі қамтамасыз етіледі.

Дереккөздер

Қазақстанның экономикалық тарихы: XX ғасырдағы даму үрдістері / Ә.Т. Мұратов. - Алматы, 2010.

Қазақ КСР өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы статистикалық жинағы. - Алматы: Статистика басқармасы, 1960-1985.

Кеңес дәуіріндегі Қазақстан экономикасы: шикізаттық модель және әлеуметтану мәселелері / Г.Е. Смагулов. - Нұр-Сұлтан, 2015.

Қазақстанның индустриялық даму тарихы / М.О. Қарабаев. - Алматы: ҚазПУ баспасы, 2008.

Экологиялық мәселелер және Қазақстанның даму стратегиялары / Р.Б. Жұмабаев. - Алматы, 2012.

Қазақ КСР Министрлер Кеңесі. Қазақстан экономикасының статистикалық жинағы, 1980 жыл.

Герчиков В.М. Советская экономика: исторический опыт и проблемы реформирования. – М., 1990.

Жұмабаев Ә. Қазақстанның экономикалық даму тарихы. – Алматы, 2005.

Пономарев Ю.П. Шикізаттық экономика және оның дамуы. – Мәскеу, 1988.