Текст выступления:

XX ғасырдың 40-80-жылдарындағы қазақстандық ғалымдардың ғылыми дамытудағы жетiстiктерi
1. XX ғасырдың 40–80 жылдарындағы қазақстандық ғылым: негізгі тақырыптар мен жетістіктер

XX ғасырдың орта тұсы – Қазақстан ғылымының қарқынды даму дәуірі. Бұл кезең Кеңес Одағының жоспарлы экономикасы мен ғылыми зерттеулерге үлкен көңіл бөлген саясатының арқасында елімізде ғылымның түрлі салаларында маңызды жаңалықтар мен жетістіктерге қол жеткізілді. Бұл жылдары металлургияда, химияда, ауыл шаруашылығында және ядролық физикада тың технологиялар мен әдістер қалыптасты, сол арқылы Қазақстанның экономикасы мен мәдениеті жаңа белеске көтерілді.

2. Қайта құру мен ғылыми ортаның қалыптасуы

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдарда Қазақстанның ғылыми орталықтары – Алматы, Қарағанды, Өскемен қалалары арнайы түрде дамыды. Бұл қалаларда өндіріс пен ауыл шаруашылығын жетілдіру бағытында ғылымды орталықтандыру саясаты табысты жүзеге асты, экспорттық және ішкі қажеттіліктерге сай ғылыми зерттеулер мен инновациялар жүргізілді.

3. Алғашқы ғылыми-зерттеу институттарының қалыптасуы

1940-1950 жылдары Қазақстанда бірнеше ірі ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Мысалы, Алматыда геология институты, Қарағандыда металлургия институты және Өскеменде ауыл шаруашылығы институты ашылып, олар еліміздегі әртүрлі салалардың дамуына негіз болды. Бұл институттар заманауи технологиялар мен ғылыми әдістерді енгізіп, ғылыми әлеуетті арттырды.

4. Академик Қаныш Сәтбаевтың ғылыми белестері

Қаныш Сәтбаев – қазақ ғылымының көрнекті қайраткері. Ол еліміздегі кен байлықтарын зерттеуде маңызды қадамдар жасады. Оның жетекшілігімен минералдық ресурстарды тиімді игеру әдістері әзірленіп, ғылыми мектеп қалыптасты. Сонымен бірге, ол Қазақстан Ғылым Академиясының негізін қалаушылардың бірі ретінде ғылымды ұйымдастыру мен дамытуға зор үлес қосты.

5. Негізгі ғылыми жаңалықтар мен техникалық жетістіктер

Бұл кезеңде металлургия саласында алюминий, мыс және темір өндірудің жаңа технологиялары енгізіліп, өнімділік едәуір артты. Химия саласында тыңайтқыштардың сапасын жақсарту бағытында ірі зерттеулер жүргізіліп, ауыл шаруашылығында жаңа дақыл түрлері мен мал тұқымдары шығарылғаны өндіріс көлемін еселеді. Осылардың барлығы ҚР экономикасының түрлі салаларын ғылым арқылы нығайтты.

6. Белсенді қазақстандық ғалымдар және олардың салалары

1980 жылғы деректер бойынша Қазақстан ғылым академиясына қарасты бірнеше белгілі ғалымдар металлургия, химия, биология, медицина және физика сияқты маңызды салаларда жұмыс істеді. Бұл ғалымдар еліміздің ғылыми әлеуетін арттырып, жаңа технологиялар мен әдістерді енгізуде көшбасшы болды. Олар жас ұрпаққа үлгі болып, ғылымның дамуына жол ашты.

7. Тың жерлер мен агрономиядағы зерттеулердің нәтижелері

Тың игеру жобасының арқасында Қазақстанда ауыл шаруашылығы жаңаша даму сатысына өтті. Агрономдар тыңайтқыштарды тиімді пайдалану, жаңа дақыл түрлерін шығару және топырақ сапасын жақсарту салаларында үлкен жетістіктерге жетті. Бұл жұмыстар өнімділікті арттырып, ауылдық жерлерде экономиканың өсіп-өркендеуіне ықпал етті.

8. ҚР ғылыми қызметкерлер санының өсуі (1940–1980)

1940 жылдан 1980 жылға дейінгі кезеңде Қазақстандағы ғылыми қызметкерлердің саны тұрақты өсіп отырды. Мамандарды даярлау мен ғылыми зерттеулердің қарқынды жүргізілуі бұл өсімді қамтамасыз етті. Осы кезеңдегі өзекті үрдіс – кадрлардың сапалық және сандық жетістіктері Республиканың ғылыми потенциалын арттырды.

9. Физика және ядролық ғылымдағы жетістіктер

Семей ядролық полигонында 1949 жылдан бастап ядролық сынақтар жасалып, жаңа ғылыми мәліметтер алынды. 1950–1980 жылдар аралығында ядролық энергетикада іргелі зерттеулер жүргізіліп, радиациялық экология тәрізді жаңа ғылыми бағыттар дамыды. Қазақстанда физика саласында арнайы зертханалар мен құрылымдық бөлімшелер құрылып, ғылымның осы саласындағы іргетас қаланды.

10. Өнеркәсіп саласындағы ғылыми инновациялар

Қарағанды және Жезқазған өңірлерінде металлургияда жаңа технологиялар енгізіліп, өнімнің сапасы мен көлемі едәуір артты. Бұл жаңалықтар өндіріс процестерін жаңғыртып, тиімділігін көтерді. Өскеменде көмір мен мұнай өндірісі инновацияларды пайдалана отырып, ресурстарды үнемді пайдалану мен өнімділікті жақсартты, экономиканың маңызды саласындағы ғылыми жетістіктерді көрсетті.

11. Медицина ғылымының дамуы

Қазақстанда фтизиатриялық орталықтар мен жұқпалы аурулармен күресетін институттар құрылды. Бұл мекемелер туберкулез және малярияның алдын алу және емдеуде маңызға ие болды. 1950–80 жылдары балалар ауруларының диагностикасы мен емдеу әдістері дамыды, ғылыми негіздегі вакциналар мен терапия әдістері енгізілді. Осы кезеңде медицинада жаңа заманауи құралдар мен әдістер қалыптаспақ, медицина қызметкерлерінің кәсіби деңгейі жақсарды.

12. Филология мен әдебиет саласындағы ғылыми жаңалықтар

Қазақ филологиясы мен әдебиетінде ұлттық тіл мен мәдениетті зерттеуге ерекше көңіл бөлінді. Ғалымдар қазақ әдебиетін зерттеп, тіл байлығын жинақтап, жаңа терминологиялар мен грамматикалық зерттеулер жүргізді. Осылайша, тіл білімінің дамуына ықпал етіп, ұлттық сана мен мәдениетті қалыптастыруда айтарлықтай жаңалықтар жасалды.

13. Халықаралық ғылыми ынтымақтастық тарихы

Қазақстан ғылымы Кеңес дәуірінде халықаралық ғылыми байланыстарға белсенді араласты. 1950-60 жылдары ғалымдар СССР мен социалистік елдердің ғылыми жобаларына қатысып, тәжірибе алмасып, ғылыми ынтымақтастық жүйесін қалыптастырды. Осылайша, Қазақстан ғылымы әлемдік деңгейге көтеріліп, жаңа технологиялар мен білімдерге қол жетті.

14. Археологиядағы маңызды табыстар

XX ғасырдың ортасында Қазақстанда археологиялық зерттеулер қарқынды жүріп, ежелгі мәдениеттер мен тарихи ескерткіштер ашылды. Ғалымдар Орта Азия мен Еуразияның ежелгі экономикасы мен мәдениетін зерттеп, қазақ халқының тарихына қатысты жаңа мәліметтер жинақтады. Бұл табыстар Қазақстанның тарихи танымын кеңейтті.

15. Ғылыми жаңалықтарды жүзеге асыру кезеңдері

Ғылыми жаңалықтардың өнеркәсіпке енуі бірнеше кезеңнен тұрады. Алдымен зерттеулер мен тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар жүргізіледі, кейін оларды өндіріс технологияларына бейімдеу жүреді. Соңында инновациялар өндіріс сызығына енгізіліп, тиімділікті арттырады. Бұл алгоритм ғылым мен өндірістің тығыз байланысын қамтамасыз етіп, экономиканың дамуына серпін береді.

16. Әйел ғалымдар ғылымдағы белсенділігі

Қазақстан ғылым саласында әйел ғалымдардың белсенділігі ерекше көзге түседі. Мысалы, Фатима Жұмағұлова — биология саласында өз жаңалықтарымен танылған көрнекті тұлға. Ол өсімдіктер мен жануарлардың зерттелуіне маңызды үлес қосып, экология мен биотехнологияның дамуына ықпал етті. Оның ғылыми еңбектері табиғат әлемінің күрделі құрылымдарын түсінудегі жаңа бағыттарды ашты.

Сонымен қатар, Рабиға Сыздықова қазақ тілінің дамуына зор үлес қосқан ғалым ретінде белгілі. Оның көптеген ғылыми еңбектері қазақ тілінің тарихи-этнологиялық зерттеулері мен тілдік теорияны жетілдіруге бағытталды. Бұл әйел ғалымдар жетекшілік еткен түрлі жобалар жастарға үлгі болып, ғылыми қоғамдастықта әйелдердің беделін арттырды. Осындай үлгілер Қазақстандағы ғылымдағы гендерлік теңдікті нығайтуға жол ашты.

17. 1960–80 жылдардағы ғылыми жарияланымдардың саны

1960-1980 жылдары ғылыми журналдар мен конференцияларда жарияланған мақалалардың саны күрт өсті. Бұл кезең ғылымдағы белсенділіктің артуын, зерттеушілер санының және зерттеу бағыттарының кеңеюін көрсетті. Мысалы, биология, тілтану және инженерлік ғылымдардағы зерттеулердің саны едәуір көбейді. Ғылым академиясының мәліметінше, бұл өсім ғылымның қоғамдағы маңыздылығы мен дамудың жаңа кезеңіне көшкенін аңғартады.

Деректер тәрізді талдау бұл ғылыми қызметтің тұрақты және жүйелі дамуын, сондай-ақ ғылыми ақпараттың тез әрі кеңінен таралуын дәлелдейді. Бұл кезеңде Қазақстандық ғалымдар әлемдік ғылыми қауымдастықта өз орнын нығайтып, отандық ғылыми әлеуеттің өсуін қамтамасыз етті.

18. Ғылым мен білімнің ұштасуы

Ғылым мен білімнің ұштасуы 1960-1980 жылдары жоғары оқу орындарында жаңа ғылыми зертханалардың ашылуымен басталды. Студенттер мен оқытушылар ғылыми жобаларға қатысып, білім мен зерттеуді ұштастырудың тиімді жолдарын тапты. Бұл тәжірибе студенттерге ғылымға деген қызығушылықты арттырып, кәсіби біліктілікті нығайтуға септесті.

Сонымен бірге мектептер мен жоғары оқу орындарында жас ғалымдар клубтары құрылып, тәжірибе алмасу мен ынтымақтастық кеңейді. Университеттер ғылыми-техникалық бағыттағы оқу бағдарламаларын жетілдіре отырып, жастарды ғылымға даярлаудың жаңа тәсілдерін енгізді. Мұның барлығы білім мен ғылымның интеграциясын тереңдетуге, ғылыми әлеуетті арттыруға көмектесті.

19. Ғылыми жетістіктердің қоғамға әсері

Ғылыми жаңалықтар өндірісте автоматтандыруды арттыра отырып, жұмыстың тиімділігін үлкен дәрежеде өсірді. Бұл экономикаға оң әсерін тигізіп, өндіріс көлемін ұлғайтуға мүмкіндік берді. Мысалы, металлургия және машина жасау салаларында жаңа технологиялар енгізілді.

Ауыл шаруашылығында инновациялық әдістер өнімділікті арттырып, азық-түлік қауіпсіздігін қамтып, халықтың тұрмысын жақсартты. Бұл жаңа технологиялар тұқым селекциясы мен егін шаруашылығының тиімділігін арттыруда үлкен рөл атқарды.

Сонымен қатар, медицина саласындағы ғылыми жетістіктер емдеу әдістерін жетілдіріп, халықтың денсаулығын жақсартты. Жаңа мамандар мен ғылыми қауымдастықтардың қалыптасуы медициналық қызмет көрсету сапасын арттыруға ықпал етті. Бұл көрсеткіштер ғылымның қоғам өміріне тікелей тиімді әсерінің айқын дәлелі.

20. Қазақстандық ғылым: XX ғасырдағы ел дамуындағы айрықша күш

XX ғасырдағы Қазақстан ғылымының дамуында елдің экономикалық және мәдени өсуі үшін маңызды фундамент салынды. Қазақстандық ғалымдардың табанды еңбегі ғылым мен техниканың жаңа мүмкіндіктерін ашып, ұлттық экономиканың әр саласын жаңартты. Бұл жетістіктер еліміздің ұлттық бірегейлігін нығайтып, мемлекетіміздің әлемдік қоғамдастықтағы орнын көтеруге үлкен септігін тигізді. Осындай ғылымға арналған күш-жігер еліміздің болашаққа сенімді қадам жасауына негіз болды.

Дереккөздер

Қазақстан Ғылым академиясының жылдық есептері, 1940–1980 жж.

А.Б. Қанеев. Қазақстан ғылымының дамуы. Алматы, 1990.

Ғ.Ә. Сәрсенбаев. XX ғасырдағы Қазақстанның ғылыми орталықтары. Алматы, 2005.

Қазақстан Республикасы Статистика комитетінің мәліметтері, 1981 жыл.

Қаныш Сәтбаев және қазақ геология ғылымы. Коммунистік еңбек, 1975.

Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының ресми статистикасы. - Алматы, 1980.

Жұмағұлова Ф.Қ. Биологиядағы жаңалықтар тарихы. - Алматы, 1975.

Сыздықова Р.А. Қазақ тілі және оның даму жолдары. - Алматы, 1978.

Қазақстандағы ғылым мен білім интеграциясы. Ғылыми жинақ. - Алматы, 1982.

XX ғасырдағы Қазақстан ғылымының жетістіктері. - Алматы, 1990.