Текст выступления:

Қазақстан қайта құрудың бастапқы кезеңiнде
1. Қазақстан қайта құрудың бастапқы кезеңі: негізгі сипаттамалар және өзекті тақырыптар

1980 жылдардың аяғында Қазақстан мен бүкіл Кеңес Одағы экономикалық дағдарыс пен әлеуметтік әділетсіздік жағдайында болды. Бұл үлкен өзгерістер мен реформаларды талап етіп, қайта құрудың басталуына негіз болды. Қайта құру идеялары халық тұрмысының жақсаруына, әділеттілік пен еркіндікке қадам жасауға бағытталды.

2. Қайта құруға дейінгі Қазақстан: әлеуметтік-экономикалық жағдай

1980 жылдары Қазақстанның өндіріс саласы баяулап, ауыл шаруашылығы да тұрақсыздыққа ұшырады. Мұндай жағдай тұтыну тауарларының жетіспеушілігі мен халықтың тұрмыс деңгейінің төмендеуіне әкелді. Сонымен қатар, жастар арасында жұмыссыздық көбейіп, әлеуметтік шиеленістер мен еңбек көші-қоны дамыды, бұл қоғамның әлеуметтік құрылымында маңызды өзгерістерді қажет етті.

3. КСРО-дағы қайта құру кезеңінің бастауы

1985 жылы Михаил Горбачевтың КСРО басшылығына келуі қайта құру саясатын бастаған кезең болды. Бұл саяси және экономикалық реформалар қоғамдық өмірдің әр саласына әсер етті. Біз бұл кезеңді конструктивті сындар мен жаңа үміттер араласқан маңызды тарихи сәт ретінде қарап шығамыз.

4. Қазақ қоғамындағы қайта құру идеясының қабылдануы

Қазақ зиялы қауымы мен жастар қайта құру реформаларына үлкен үмітпен қарады. Олар әділеттілік пен еркіндікке жол ашуды қолдады. Сонымен қатар, әлеуметтік теңсіздік пен экологиялық мәселелер қоғамда өзекті тақырыпқа айналып, қайта құруға деген қоғамдық қажеттілікті нығайтты. Саяси репрессияның тоқтатылуы мен тарихи әділеттілікті қалпына келтіру жаңа қоғамдық жаңаруға күш берді.

5. Экономикалық реформалардың алғашқы қадамдары

Бұл кезеңде шаруашылық есептілік енгізіліп, кәсіпорындарға өз қаражатын басқару мүмкіндігі берілді. Жеке еңбек кооперативтері құрылып, кәсіпкерлік бастамалары белсенді түрде дамыды. Мемлекеттік жоспарлаудан біртіндеп бас тартылып, нарықтық экономиканың алғашқы элементтері пайда болды. Сонымен қатар, әлеуметтік-экономикалық тәжірибе алаңдары құрылып, жаңа басқару тәсілдері сынақтан өтті.

6. 1985-1989 жылдардағы Қазақстандағы өнеркәсіп өндірісінің динамикасы

Бұл жылдары машина жасау мен мұнай саласында өндіріс көлемі елеулі түрде төмендеді. Жалпы экономиканың өсу қарқыны бәсеңдеп, бұл жағдай экономикалық реформалардың белгілі бір шектеулерін көрсетеді. Айта кетерлік, өндіріс саласындағы бұл жағдай реформалардың толық іске асырылмауы мен сыртқы жағдайлардың әсерінен болды. Қолданылған статистика ҚР Статистика агенттігінің 1990 жылғы мәліметтеріне негізделген.

7. «Жариялылық» саясаты: БАҚ және қоғамдағы өзгерістер

Қайта құру кезеңінде «жариялылық» саясаты ақпарат құралдарын еркіндетті, бұл қоғамдағы сыни пікірлер мен ашық пікірталастарға мүмкіндік берді. Бұрынғы цензураның жеңілдеуі халыққа шынайы ақпарат алуға жағдай жасады. Сонымен қатар, бұл жаңа қоғамдық сананы қалыптастыруда маңызды рөл атқарды, себебі азаматтар мемлекет пен қоғамның өзекті мәселелері туралы хабардар болды.

8. Жергілікті өзін-өзі басқару реформалары

Қайта құру процесінде жергілікті өзін-өзі басқарудың дамуы маңызды болды. 1987 жылы аймақтарда кеңестердің өкілеттіктері артты, жергілікті шешім қабылдау орталықтандырылудан белгілі дәрежеде бөлінді. Бұл өз кезегінде қоғамда демократиялық үрдістерді жандандырып, азаматтардың жергілікті мәселелерге қатысуын күшейтті. Реформалар халықтың билікке деген сенімін арттыруға бағытталды.

9. Демографиялық және этникалық ахуал

1980 жылдары Қазақстан халқының көпұлтты құрылымы қалыптасты: қазақтар 39%, орыстар 37% болды. Көші-қон белсенді түрде жүріп, қазақтардың үлесі артты. Бірақ ұлтаралық қарым-қатынастар кей кездері шиеленісе түсті, тіл мен мәдениет мәселелері жиі талқыланды, бұл этникалық үйлесімділікті сақтау міндетінің күрделенуіне алып келді.

10. 1985-1989 жылдардағы Қазақстандағы негізгі әлеуметтік көрсеткіштер

Бұл кезеңнің әлеуметтік дамуын көрсететін негізгі көрсеткіштерге жұмыссыздық деңгейі, мектеп бітірген жастар саны, тұрғын үй құрылысы және қала мен ауыл халқының үлесі кіреді. Кестеде осы деректер көрсетіліп, олардың негізінде әлеуметтік даму тенденциялары көрінеді. Жұмыссыздық пен тұрғын үй құрылысындағы қиыншылықтар қоғамдағы әлеуметтік өзгерістердің әсерін айқын көрсетеді.

11. Қазақстандағы экологиялық мәселелердің өршуі

1980 жылдары Қазақстанда экологиялық жағдай нашарлады. Апаттық өндіріс орындары, мысалы, Қарағанды мен Балқаш маңындағы ластаушы кәсіпорындар экологияға үлкен зиян келтірді. Соның салдары ретінде адам денсаулығы нашарлап, топырақ пен су ресурстарының ластануы байқалды. Бұл экологиялық мәселелер кең көлемде қоғам мен билік тарапынан өзекті назарға алынды.

12. Желтоқсан оқиғасы: себептері мен салдары

1986 жылы Алматыда қазақ жастары мемлекеттік қызметтегі кадр саясаты мен әлеуметтік әділетсіздікке қарсы бейбіт наразылық ұйымдастырды. Олардың басты талабы — ұлттық теңдік пен кадрлық саясаттағы өзгерістер болды. Бұл оқиғаға қарсы күш қолданылып, ондаған жастар қудаланды. Желтоқсан көтерілісі қазақ халқының ұлттық санасын оятып, кейінгі саяси өзгерістердің бастамасына айналды.

13. Мемлекеттік басқару құрылымындағы өзгерістер

Қайта құру жылдарында мемлекеттік басқаруда айтарлықтай өзгерістер болды. 1987 жылы жергілікті кеңестердің рөлі артты, мемлекеттік басқарудың кейбір функциялары децентрализацияланды. 1989 жылы Қазақстан Кеңестік Одақтағы құрылымдық реформалардың негізінде жаңа басқару модельдеріне көшті, бұл саяси тұрақтылық пен басқару тиімділігін арттыруға бағытталды.

14. Білім және мәдениет саласындағы жаңғырту

Білім беру жүйесінде ана тіліндегі оқыту кеңейтіліп, қазақ тілінің мектептердегі мәртебесі артты, бұл ұлттық сананы нығайтуға ықпал етті. Мәдени мұраны сақтау үшін тарихи ескерткіштерді қорғау мен дәстүрлі өнерді қолдау шаралары қабылданды. Жастар арасында тәуелсіздік пен ұлттық тарихқа деген қызығушылық өсіп, оқу бағдарламалары жаңа пәндермен толықтырылды, бұл жаңа қоғамдық көзқарастардың бастамасына себеп болды.

15. 1980-жылдардағы Қазақстан халқының жас құрылымы

Жастардың көп болуы әлеуметтік және саяси белсенділіктің артуына ықпал етті. Қайта құру кезеңінде жастар қоғамдағы өзгерістерге белсенді араласты, жаңа идеялар мен ұғымдардың таралуына жәрдемдесті. Бұл деректер ҚР Статистика агенттігінің 1989 жылғы мәліметтеріне негізделген және Қазақстанның әлеуметтік динамикасына жас буынның үлкен әсерін көрсетеді.

16. Экономикадағы дағдарысты факторлар

Қиын экономикалық кезеңдерде Қазақстанның негізгі өндіріс салаларындағы дағдарыстар айқын көрінді. Мысалы, тау-кен өнеркәсібіндегі өндіріс көлемінің қысқаруы елдің экспорттық әлеуетіне кері әсерін тигізді. Сонымен бірге, ауыл шаруашылығы өнімінің төмендеуі ауылдық аймақтардағы өмір сапасын қиындатып, азық-түлік қауіпсіздігіне сынақ туды. Бұл өндірістің төмендеуі бүкіл экономиканың негізін құрайтын секторларда терең дағдарыстың белсенді белгілері болды.

Сондай-ақ, тұтыну тапшығынан туындаған қиындықтар халықтың күнделікті тұрмыс шарттарына қатты әсер етті. Валюта тапшылығы мен сыртқы сауда бұзылуы дүкендердегі тауарлардың жетіспеушілігіне алып келді. Азық-түлік пен қажетті заттардың тапшылығы ұзақ кезектер мен қоғамдық наразылық кезеңінің басталуына себепкер болды. Осы аралықта экономикалық тұрақсыздық пен әлеуметтік шиеленіс айқын байқалды.

17. Қазақстандағы қоғамдық қозғалыстар мен белсенді топтар

Қазақстандағы қоғамдық қозғалыстар елдің әлеуметтік және саяси ландшафтында маңызды рөл атқарды. Мысал ретінде, «Невада–Семей» антиядролық қозғалысын айтуға болады. Бұл қозғалыс Семей полигонының ядролық сынақтарының қасіретін әлемге паш етіп, экологиялық мәселелерді халықаралық деңгейге көтерді. Оның нәтижесінде қоғамдық пікір ядролық сынаққа қарсы бағытталды.

Сонымен қатар, «Азат» қозғалысы ұлттық құқықтар мен тәуелсіздік идеяларын насихаттап, саяси плюрализмді дамытудың негізін қалады. Осы қозғалыс саяси пікірталастарға жаңа дем берді және адамдарды азаматтық белсенділікке ынталандырды.

Жастар мен студенттердің де қоғамдық-саяси өмірге қосқан үлесі зор болды. Олар демократия негіздерін ұстанып, азаматтық құқықтарды қорғауға белсене қатысты. Бұл белсенділік елдегі өзгерістердің беталысын анықтап, қоғамда демократиялық құндылықтардың таралуына ықпал етті.

Экологиялық және ұлттық мәселелерді біріктірген қозғалыстар қоғамдағы өзгерістердің қозғаушы күші ретінде танылып, саяси реформалардың алғышарттарын жасады. Осылайша, әлеуметтік топтар мен қозғалыстар Қазақстанның қайта құру процесін жан-жақты қолдады.

18. Қайта құру кезеңіндегі шешім қабылдау процесі

Қайта құру кезеңінде реформаларды жүзеге асыру үшін көптеген мемлекеттік және қоғамдық ұйымдардың өзара әрекеті маңызды орын алды. Мәселен, ресми органдардың шешім қабылдау жүйесі бірізділік пен дәйектілік негізінде ұйымдастырылды. Бұл процесс бірнеше кезеңге бөлінді:

Біріншіден, экономикалық әрі әлеуметтік мәселелердің анықталуы жүзеге асты. Бұл кезеңде өндіріс көлемінің төмендеуі және тұтыну тапшылығы сияқты негізгі қиындықтар айқындалды.

Одан кейін реформалар жобалары мен саяси ұсыныстар талқыланды. Мемлекеттік ұйымдар қоғамдық топтардың пікірін ескеріп, әртүрлі нұсқаларды қарастырды.

Әрі қарай шешім қабылдау процесі жүзеге асырылып, реформалардың нақты жол карталары бекітілді.

Соңғы сатыда бұл шешімдердің қоғамға енуі мен мониторингісін қамтитын механизмдер құрылды.

Осылайша, қайта құру кезеңіндегі шешім қабылдау жүйесі мемлекеттік және қоғамдық құрылымдардың үйлесімді жұмысының үлгісі болды. Бұл процестің тиімділігі еліміздің қоғамдық дамуының ілгерілеуін қамтамасыз етті.

19. Қайта құру кезеңіндегі негізгі қайшылықтар

Қайта құру кезеңінде жарияланған экономикалық реформалар нақты өмірде жүзеге асу үрдістерімен сәйкес келмеді. Өндірісті жаңғырту мен қайта құрылымдау барысында көптеген қиындықтар туындады, олар экономикалық өсу қарқынын төмендетті. Негізгі себептердің бірі реформалардың кешігіп жүзеге асуы және мемлекеттік механизмдердің дайын еместігі болды.

Сонымен қатар, ұлттық мәселелер толық шешімін таппай, орталық билік пен республикалық деңгейдегі үкіметтер арасында түсініспеушіліктер көбейді. Бұл қоғамдық сенімді азайтып, реформаларға деген күмәнді арттырды. Қоғамның жоғары үмітіне сай нәтижеге қол жеткізу үшін саяси күрестер мен әлеуметтік қақтығыстарды шешу маңызды болғанымен, бұл кезеңде олар толық орындалмады.

20. Қайта құру кезеңінің Қазақстан үшін маңызы мен тарихи сабақтары

Қайта құру кезеңі Қазақстанның тәуелсіздік алуына және мемлекет ретінде қалыптасуына үлкен серпін берді. Бұл кезең елдің экономикалық, саяси, мәдени дамуына негіз қалаумен қатар, ұлт санасының оянуына ықпал етті. Тәуелсіздік идеялары мен азаматтық жауапкершілік ұғымдары қоғамда кеңінен таралып, патриотизм сезімін нығайтты.

Осылайша, қайта құрудың тарихи сабақтары Қазақстанның болашақ даму жолын айқындап, модернизация мен демократиялық өзгерістерге бағдар болды. Бұл процесс еліміз үшін маңызды қадам болып, ұлттық бірлік пен қоғамдық келісімді орнатудың негізін қалады.

Дереккөздер

Қазақ КСР-нің әлеуметтік-экономикалық дамуы 1980-1990 жылдар. Алматы, 1991.

ҚР Статистика агенттігі. Қазақстан Республикасы халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайы бойынша статистикалық жинақ, 1990.

Горбачев М. С. Перестройка и новая мышление. Москва, 1987.

Казахстан: реформы и социальные изменения. Алматы, 1992.

Алексеева В.Политические реформы в Казахстане в конце 1980-х годов. Москва, 2000.

Борығалиқызы А.Т., Қазақстан экономикасының даму кезеңдері, Алматы, 2018.

Жусанова Г.Ж., Экологиялық қозғалыстар мен қоғамның саяси дамуы, Астана, 2020.

Төлеуов Ұ.Б., Қайта құру дәуіріндегі саяси реформалар, Қарағанды, 2019.

Нұрғалиев М.С., Қазақстандағы қоғамдық қозғалыстар тарихы, Шымкент, 2017.

Әлімұратова Ж.С., Ұлттық сана және тәуелсіздік идеялары, Алматы, 2021.