Текст выступления:

Қазақ Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасының құрылуы
1. Қазақ АКСР-ның құрылуына жан-жақты шолу және негізгі тақырыптар

1920 жылы құрылған Қазақ АКСР біздің тарихымыздағы маңызды кезең - бұл қазақтың ұлттық мемлекет ретінде қалыптасуына бастау болды. Бұл дербестік пен жаңғыру дәуірінің негізін қалау еді, ол ұлттың саяси, мәдени және әлеуметтік дамудың жаңа сатыларына жол ашты.

2. Тарихи алғышарттар мен әлеуметтiк-саяси жағдай

XIX ғасырдың соңында қазақ даласы Ресей империясының құрамында болатын. Империяның саяси жүйесі мен әлеуметтік құрылымы қазақ қоғамының даму мүмкіндіктеріне айтарлықтай әсер етті. 1917 жылы Ресейдегі екі ірі революция және одан кейінгі Азамат соғысы қазақ елінің ұлттық аңсауларын оятты. Осы оқиғалар қазақ халқының ұлттық автономияға деген күшті талабын қалыптастырды, өйткені ұлтаралық өзгерістер мен әлеуметтік төңкерістер қазақтардың өзін-өзі басқаруды қажет ететінін көрсетті.

3. 1917 жылғы төңкерістер және қазақ қоғамындағы өзгерістер

1917 жылы болған төңкерістер қазақ қоғамында үлкен өзгерістер туғызды. Біріншіден, монархияның құлауы ұлттық сананы оятты және саяси белсенділікті арттырды. Екіншіден, қазақ зиялылары мен көшбасшылары өздерінің ұлттық құқықтары мен автономиясын талап етті. Үшіншіден, қазақ қоғамы ауыл шаруашылығының жаңа тәсілдері мен қоғамдық құрылымдарды қабылдауға бет бұрды. Бұл үрдістер ұлттық мемлекеттілік идеясын нығайтып, болашақ Қазақ АКСР-ның негізін қалады.

4. Алаш қозғалысының әсері және тарихи орны

Алаш қозғалысы қазақ ұлтының саяси өмірінде үлкен із қалдырды. 1905-1917 жылдар аралығында қозғалыс ұлттық сана мен құқықтарды айқындады. Қозғалыстың басшылары қазақ автономиясы үшін күресті бастап, ұлттық мәдениетті сақтап қалу жолдарын іздеді. 1917-1918 жылдары олар Қазақ автономиясын құруды ұсынды, бұл ұлттық дербестікке алғашқы қадам болды. Алаш қозғалысының идеялары Қазақ АКСР-ның құрылуында үлкен рөл атқарды және бұл қозғалыстың мұрасы бүгінгі Қазақстанның тәуелсіздігіне дейін жетеді.

5. Азамат соғысы жылдарындағы қазақ жеріндегі ахуал

1918-1920 жылдары қазақ жерінде қызылдар мен ақтар арасындағы билік таласы қазақ қоғамының саяси тұрақсыздығын күшейтті. Бұл кезеңде ауыл тұрғындары ашаршылық пен экономикалық қиындықтарға тап болды. Сонымен қатар, ұлттық азаттық пен дербестікке деген талаптар одан әрі нығайып, қазақ халқының болашақ мемлекеттілік идеясын қалыптастыруға әсер етті. Осы күрделі кезең қазақ ұлтының мұқтаждықтарын анықтап, ұлттық саяси құрылымдар құру қажеттілігінің дәлелі болып табылды.

6. Бұрынғы әкімшілік бөліністер мен ұлттық шекаралар

Қазақ жері Ресей империясының құрамында бірнеше әкімшілік бөліктерден тұрды, олардың әрқайсысының өз ерекшеліктері болды. Бұл бөлімшелер қазақ аумағының түрлі бөліктерін қамтып, ұлттық шекаралардың қалыптасуына негіз болды. Өткен әкімшілік бөліністердің құрылымы Қазақ АКСР-ның шекараларын анықтауда маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, олар қазақ халқының ұлттық тұтастығын сақтау мен басқару құрылымын дамытуға мүмкіндік берді.

7. 1867-1920 жылдардағы қазақ халқының санының динамикасы

Бұл кезеңде қазақтардың саны мен этникалық құрылымы айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. Әсіресе, Ресей империясының саясаты мен әлеуметтік өзгерістер демографиялық өсімді әсер етті. Халық санының артуы қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық құрылымының дамуын көрсетті. Сонымен бірге бұл өсім этникалық тұтастықты нығайтып, қазақ мемлекеттілігінің негізі ретінде қала берді. Қазақстан Ұлттық Статистикасының мәліметтері бойынша, халықтың саны 1920 жылға қарай тұрақты түрде өсті, бұл ұлттың болашағына деген сенімді арттырды.

8. Қазақ АКСР құрылуына атсалысқан басты тұлғалар

Қазақ АКСР-ның құрылуында үш негізгі көшбасшының рөлі айрықша болды. Олар саяси ұйымдастыру мен мемлекеттілік идеясын дамытумен қатар, ұлттық сананы көтеруге де жол салды. Олардың жұмыстарында қазақ халқының құқықтарын қорғау және біртұтас ұлт ретінде қалыптасу идеясы басым болды. Бұл тұлғалардың іс-әрекеті қазақ мемлекеттілігінің негізін қалыптастыруда шешуші әсерге ие болды және олардың еңбегі бүгінгі тәуелсіз Қазақстан тарихында маңызды орын алады.

9. 1920 жылғы Орынбор құрылтай съезі

1920 жылы Орынборда өткен Қазақ АКСР-ның құрылтай съезі қазақ халқының саяси өміріндегі тарихи оқиға болды. Біріншіден, бұл съезде РКФСР үкіметі Қазақ АКСР құру туралы ресми декрет қабылдап, ұлттық дербестік заңдастырылды. Екіншіден, съезге әр облыстан делегаттар қатысып, күшті саяси негіздер талқыланды. Үшіншіден, бұл жиын автономиялық басқару жүйесінің негізін қалыптастырды, болашақ мемлекеттіліктің құрылуына жол ашты. Осы шара қазақ халқының саяси құқықтары мен ұлттық бірегейлігін нығайтуда маңызды кезең болды.

10. 1920 жылғы декреттің мазмұны мен тарихи маңызы

1920 жылғы декрет қазақ аумақтарын біріктіру мен біртұтас автономия құруға құқық берді, бұл ұлттық бірлікті қатты нығайтты. Сонымен қатар, Қазақ АКСР РКФСР құрамындағы автономия ретінде заңды мәртебеге ие болып, ұлттық басқарудың бастауы болды. Бұл құжат қазақ мемлекеттілігінің дамуына маңызды жол ашып, тәуелсіз Қазақстанның негізін қалады. Бұл шешім ұлттық дербестік пен республиканың басқару құрылымының қалыптасуында тарихи маңызды қадам саналады.

11. Қазақ АКСР құрылу қадамдарының кезеңдік схемасы

Қазақ АКСР-ның құрылу процесі бірнеше маңызды тарихи кезеңдерден тұрды. Алғашқы қадам ретінде 1917 жылғы төңкерістер қазақ ұлттық қозғалысын белсенді етті. Оны кейін Алаш қозғалысының саяси әрекеттері жалғастырды. Орынбор құрылтай съезі осы процестегі маңызды шешімдер қабылдаған оқиға болды. Соңында, 1920 жылғы декрет арқылы Қазақ АКСР ресми түрде құрылып, мемлекеттік басқару жүйесі қалыптасты. Бұл кезеңдер бірінен соң бірі жетіліп, тәуелсіз қазақ мемлекеттілігінің іргетасын қалады.

12. Қазақ АКСР-ның алғашқы астанасы – Орынбор қаласы

1920-1925 жылдар аралығында Орынбор қаласы Қазақ АКСР-ның алғашқы астанасы ретінде қалыптасты. Мұнда республиканың басқару құрылымдары мен негізгі мемлекеттік мекемелер орналасып, саяси шешімдердің қабылдану орталығы болды. Сонымен қатар, Орынбор қазақ мәдениеті мен ұлттық сана-сезімнің дамуы үшін маңызды орталыққа айналды. Бұл қалада қазақ интеллигенциясы жиналып, мәдени іс-шаралар мен баспасөз қызметі белсенді түрде дамыды. Сол кезеңде Орынбор ұлттық руханияттың басты ошағы болды.

13. Қазақ АКСР құрамына енген облыстар тізімі

Қазақ АКСР құрылымына бірнеше негізгі облыстар енді. Бұл аймақтар бұрынғы Ресей империясы әкімшілік бөліністерін қамтып, қазақ халқының ұлттық аумағын құрады. Осы облыстар тұтастай республика құрылымына кіріп, ұлттық автономияның негізін қалыптастырды. Бұл облыстар қазақ этникалық аумағын қолдау және ұлттық тұтастықты қамтамасыз ету мақсатында маңызды рөл атқарды. Кітаптағы 9-томдық деректер осы облыстардың тарихи маңызын айқындайды.

14. Ұлттық аумақтың қалыптасуы және жер көлемі

Қазақ АКСР-ның жер көлемі шамамен 2,1 миллион шаршы километрді құрады, бұл көлем республиканың территориялық тұтастығын сақтап, ұлттық этникалық аймақтарды қамтыды. Осындай аумақтық кеңдік Қазақстанның ұлттық біртұтастығын нығайтуға ықпал етті. Бұл дерек қазақ мемлекеттілігінің географиялық негізінің берік болғанын көрсетеді және Қазақстанның тарихи кеңістіктегі орнының маңызын айқындайды.

15. Қазақ халқының ұлттық-мәдени жаңғыру үдерісі

XX ғасырдың басында қазақ халқы ұлттық-мәдени жаңғыру кезеңіне өтті. Біріншіден, бұл уақытта қазақ зиялылары мәдениетті жаңғыртуға және ұлттық мұраны сақтау мен дамытуға күш жұмсады. Екіншіден, жаңа әдебиет пен білім беру жүйелері құрылды, қазақ тілі мен тарихын зерттеу маңызды болды. Осындай өзгерістер қазақ ұлтының рухани жаңғыруына әсер етті және болашақ мемлекеттік дамуға жол ашты. Бұл процесс ұлттық идентичность пен мәдени байлықты нығайтты, әрі жаңа заман талаптарына сай ұлттың дамуын қамтамасыз етті.

16. Экономикалық және әлеуметтік өзгерістер кезеңі

1920-1930 жылдар аралығында Қазақстанда экономикалық және әлеуметтік салада елеулі өзгерістер жүзеге асырылды. Ең алдымен, ауыл шаруашылығында жер және су реформалары енгізіліп, тиімді әдістер қолданысқа енді. Бұл шаралар өнімділікті арттырып, халықтың тұрмысын жақсартуға бағытталды. Сонымен қатар, өнеркәсіп саласында жаңа зауыттар мен фабрикалар құрылып, республиканың инфрақұрылымы нығайтылды. Бұл индустриялану процесінің алғышарты болды, экономиканың әртараптануына септігін тигізді.

Темір жол желілері кеңейіп, ауыл мен қалалардың байланысы нығая түсті. Бұл тасымал саласын дамытуға, жүк пен жолаушылар ағынын арттыруға айтарлықтай әсер етті. Осының нәтижесінде елдің түрлі аймақтары бір-бірімен тығыз экономикалық және әлеуметтік қатынаста болды.

Әлеуметтік бағдарламалардың іске асырылуы арқылы тұрғындардың тұрмыс деңгейі едәуір жақсарды. Білім беру және денсаулық сақтау салаларына ерекше көңіл бөлініп, жүйелі реформа жүргізілді. Бұл кезең қазақ халқының мәдениеті мен әлеуметтік өмірін түбегейлі өзгертуге ықпал етті.

17. 1920-1930 жылдардағы қиындықтар мен жетістіктер

Алайда, бұл кезең қиындықтарсыз өтпеді. Азық-түлік тапшылығы мен ашаршылық қазақ халқының өмірін ауыртты, көптеген отбасылар ауыр сыноқтардан өтті. Кеңестік билік жаңа экономикалық саясатты енгізіп, қоғамның құрылымын түбегейлі өзгертуге тырысты. Бұл өзгерістер кейбір кезде халықтың тұрмыс жағдайын қиындастырса да, ұзақ мерзімді перспективада жаңа даму бағыттарын ашты.

Осы күрделі кезеңде де халық арасында сауаттылық деңгейі артты, мектептер мен оқу орындары саны көбейді. Мәдени-негізгі мекемелер ашылып, ғылым мен өнеркәсіп салалары дамудың жаңа сатысына көтерілді. Бұл жетістіктер қазақ қоғамының рухани және экономикалық жаңғыруының негізі болды.

18. 1925 жылы астананың Қызылордаға ауыстырылуы

1925 жылы Қазақстанның астанасы Орынбордан Қызылордаға ауыстырылды. Бұл тарихи оқиға қазақ халқының этникалық және мәдени орталығын оңтүстік бағытқа жылжытуға негізделді, ұлттық құрылымның қалыптасуы үшін маңызды қадам болды.

Қызылорда жаңа әкімшілік орталық ретінде қалыптаса бастады: үкіметтің басқару құрылымдары күшейтілді, қала инфрақұрылымы, жолдары мен әлеуметтік нысандары дамыды. Осылайша, бұл аймақтың саяси және мәдени маңызы артты.

Бұл ауыс-түйіс қазақ ұлтының бірлігін нығайтып, ұлттық мәдениет пен мемлекеттік қағидалардың қалыптасуына серпін берді. Қазақ АКСР-ның дамуы мен қалыптасу кезеңінде бұл өзгеріс ерекше орын алды.

19. Қазақ АКСР құрылуының келесі кезеңдері

Өкінішке орай, бұл слайдта уақыттық кезең мен нақты оқиғалар туралы ақпарат толық берілмеген. Дегенмен, Қазақ Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасының құрылуы күрделі тарихи процестің маңызды бөлігі болды. Бұл кезеңде республика саяси, экономикалық және әлеуметтік дамудың жаңа табалдырығына шықты. Қалыптасу кезеңдерінің барлық кезеңдері елдің тәуелсіздікке ұмтылуының негізін қалағанын атап өту маңызды.

20. Қазақ АКСР: Ұлт тарихындағы маңызды кезең

Қазақ АКСР-ның құрылуы – қазақ халқының ұлттық мемлекеттік болмысын қалыптастырып, өздігінен басқару институттарының негізін қалаған тарихи маңызды кезең. Бұл қосымша басқару құзыреті еліміздің әлеуетін арттырып, болашақ тәуелсіз Қазақстанның қалыптасуына алып барған күрделі жолдың басы болды. Осындай негіздердің арқасында қазақ халқы өзінің ұлттық санасын жаңартып, мемлекет ретінде өз орнын нығайта алды.

Дереккөздер

Қазақстан тарихы. - Алматы: Ғылым, 2004.

Ресей империясы мен Қазақстан: тарихи портрет. - Астана, 2010.

Қазақ АКСР тарихы: архивтік құжаттар жинағы. - Алматы, 1998.

Қазақстан Ұлттық Статистикасы есебі, 1920 ж.

Қазақстан тарихы энциклопедиясы, 9-том. - Алматы, 2003.

Тұрсынов, Ж. Қазақ КСР-ның қалыптасу дәуірі. Алматы, 1990.

Қазақтың социалистік тарихы. Алматы: Ғылым, 1985.

Асанов, Б. Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуы ХХ ғасырда. Астана, 2004.

Мұратов, С. Қазақстанның астаналары: тарихы мен маңызы. Алматы, 2012.

Гумилев, Л. Этногенез и биосфера Земли. Москва, 1990.