Текст выступления:

Ұлттық саяси баспасөздің дамуы («Қазақ» газеті, «Айқап» журналы)
1. Ұлттық саяси баспасөздің дамуы және тақырыптың негізгі мәні

XX ғасыр басында қазақ қоғамы орасан әлеуметтік және рухани өзгерістерге ұшырады, бұл өзгерістердің негізгі қисыны ұлттық баспасөз арқылы көрініс тапты. Ұлттық сананың жаңғыруы мен қоғамдық пікірдің қалыптасуы осы кезеңдегі баспасөздің басты мақсаты болды. Бұл тұста қазақ зиялылары өз халқына жаңа бағыт ұсыну үшін баспасөзді құрал ретінде пайдаланды.

2. Ұлттық баспасөздің пайда болу дәуірі мен алғышарттары

XIX ғасыр соңында Ресей империясының Ресейлендіру саясаты күшейген кезеңде қазақ қоғамындағы әлеуметтік құрылым күрт өзгерді. Осы ұлттың ішіндегі ағартушылық қозғалыс жаңа серпін алып, білімге, ақпаратқа деген қажеттілік артты. Ұлттық баспасөз осы жаңғыру үдерісінде маңызды рөл атқарып, ұлт санасының қалыптасуына негіз болды. Ол жарияланғаннан бастап қазақтың қоғамдық және саяси өмірінің көрсеткіші ретінде қызмет етті.

3. «Қазақ» газетінің тарихы және мәні

1913 жылы Орынбор қаласында дүниеге келген «Қазақ» газеті қазақ ұлт зиялыларының қоғамдық санасын оятуда ерекше ықпал етті. Бас редактор Ахмет Байтұрсынұлы ұлттық рухани жаңғыруды насихаттап, қазақ тілін және мәдениетін дамытуға күш салды. Газеттің идеялық негізін салушылар А.Бөкейхан мен М.Дулатұлы қазақ қоғамының жаңаруына ықпал етіп, ұлттық мүддеге бағытталған саяси-әлеуметтік мәселелерді ашық жариялады. Сонымен қатар, газет жастарды біріктіру арқылы саяси белсенділік пен патриоттық сезімді арттырды.

4. «Айқап» журналы: тұңғыш қоғамдық-мәдени журнал

«Айқап» журналы қазақ баспасөзінің бірінші қоғамдық-мәдени журналы ретінде ерекше орын алды. Ол қазақ мәдениеті, әдебиеті туралы жаңалықтарды кеңінен таратып, ауыл шаруашылығы мен жастар тәрбиесіне басымдық берді. Журналда әйелдердің қоғамдағы ролі мен дін мәселелері де ашық талқыланып, қоғамның сан түрлі саласын қамтыды. Сонымен қатар, оқырмандардың хаттарына жауаптар жариялап, қоғамдық пікір алмасудың тұтқасы болды.

5. «Қазақ» газетінің негізгі мақсаты мен бағыттары

«Қазақ» газеті халықтың мүддесін қорғауға және ұлттық білім мен ғылымды дамытуға арналып жасалды. Ол замандас өңірлердегі жер мәселесін көтеріп, әйелдердің құқықтарын ашық талқылады, сондай-ақ оқу-ағартуды кеңінен насихаттады. Саяси құқықтарды алға тартып, ұлт бірлігінің маңыздылығын көрсетуде ерекше орын иеленді. Газет жаңашылдық пен демократиялық құндылықтарды белсенді түрде дәріптеп, заманауи ұлт болуына ықпал етті.

6. «Айқап» журналының тақырыптық аясы

«Айқап» журналы өзінің тақырыптық аясында ауыл шаруашылығы мәселелеріне және жастардың тәрбиесіне зор көңіл бөлді. Әйелдердің қоғамдық өмірдегі ролі, дін және әдебиет мәселелері ашық талқыланып, көпшілік назарына ұсынылды. Әр шығарылымда оқырмандардан келген хаттар мен қоғамдық мәселелер жөніндегі талқылаулар жарияланып, қоғаммен байланыс нығая түсті.

7. Ұлттық баспасөздегі басты қайраткерлер мен олардың еңбегі

Ұлттық баспасөздің өркендеуіне Ахмет Байтұрсынұлы, Әлихан Бөкейхан сынды ірі қайраткерлер үлкен үлес қосты. Ахмет Байтұрсынұлы тілдің грамматикасын және әдебиетін жетілдіру жолында аянбай еңбек етсе, Әлихан Бөкейхан саяси көзқарастарымен қазақтың ұлттық мүдделерін қорғады. Сонымен қатар, Міржақып Дулатұлы қазақ қоғамының қоғамдық жаңғыруына үн қосып, әдебиет пен мәдениетті дамытуды мақсат етті. Бұл тұлғалардың еңбегі қазақ ұлтының рухани және саяси санасын жаңғыртуда шешуші рөл атқарды.

8. «Қазақ» газетінің маңызды мақалалары мен өзекті мәселелері

«Қазақ» газетінде ұлттық тіл мен мәдениетті сақтау, білім мен ғылымды дамыту тақырыптары кеңінен қозғалды. Газет саяси құқықтарды, жер мәселесін, әйелдердің мәртебесін көтеріп, қоғамдық сананы оятуға бағытталды. Сонымен қатар, жастардың ұлттық идеяларға тартылуы мен оларға патриоттық тәрбие беру ерекше назарға алынды. Осы мақалалар арқылы баспасөз қазақ қоғамындағы өзекті мәселелерді ашық әрі нақты түрде талдауға мүмкіндік берді.

9. «Айқап» журналының өзекті тақырыптары мен жаңалықтары

«Айқап» журналы медицина және ауыл шаруашылығындағы жаңалықтарды қазақ тілді оқырмандарына түсінікті әрі қолжетімді етіп жеткізді, қолданбалы кеңестер беруді мақсат етті. Бұған қоса, журналда балалар тәрбиесі мен әйелдердің қоғамдық өмірдегі орны туралы мақалалар тұрақты жарияланып, бұл мәселелердің маңыздылығы кеңінен талқыланды. Өзекті тақырыптарды көтеру арқылы журнал қазақ қоғамының әлеуметтік-мәдени дамуын жеделдетуге үлес қосты.

10. Баспасөздер таралымы мен оқырман санының динамикасы (1911–1918)

1913 жылдан бастап «Қазақ» газетінің оқырман аудиториясы тұрақты өсе бастады, ал «Айқап» журналының таралымы баяу болса да, біртіндеп артқан. Бұл динамика қазақ қоғамының ағартушылыққа, білімге және қоғамдық жаңалықтарға сұранысының артуын көрсетеді. Мындай өсу баспасөздің қоғамдық сананың дамуына ықпалын айқындайды. Мәліметтер Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасының 2023 жылғы зерттеулері негізінде алынған.

11. «Қазақ» және «Айқап» басылымдарының салыстырмалы мәліметтері

Кестеде екі басылымның шығу жылы, редакторлары, мақсаттары, таралымдары мен негізгі тақырыптары нақты көрсетілген. Бұл деректер «Қазақ» газетінің таралымы «Айқаптан» жоғары болғанымен, екеуі де ұлттық сана мен мәдениетті қалыптастыруда ерекше рөл атқарғанын дәлелдейді. «Қазақ» газеті саяси және қоғамдық мәселелерге басымдық берсе, «Айқап» журналы мәдениеті мен ағартушылық бағытына көп көңіл бөлді.

12. Ұлттық сананы қалыптастырудағы баспасөздің рөлі

«Қазақ» және «Айқап» басылымдары ұлттық сана мен патриоттық рухты ояту бағытында ерекше орын алды. Олар қазақ тілін, мәдениетін сақтау мен дамытуға ықпал етті, халықты білім мен ағартушылыққа тартты. Баспасөз жастар мен зиялыларды біріктіріп, ұлтқа деген патриоттық тәрбие беруде алдыңғы қатарды ұстады. Сонымен бірге, жаңа идеялар мен жаңашылдықтарды насихаттау арқылы елдің әлеуметтік-мәдени жетілуіне серпін берді.

13. Патша цензурасы және саяси қысымның әсері

Патша үкіметі қазақ баспасөзінің мазмұнын қатаң қадағалап, кейбір сандарының жарық көруіне тыйым салды. Бұл цензура басылымдардың еркін жұмыс істеуіне кедергі келтіріп, ұлттық идеяларды ашық айтуға шектеу қойды. Мысалы, 1914 жылы «Қазақ» газетінің бірнеше саны цензураға ұшырап, редакторларға айыппұл салынды. Қысымдар баспасөздің тұрақты жұмыс жасауына кері әсерін тигізді.

14. Жастар мен әйелдердің ағартушылықтағы рөлі

Жастардың білім алуына ерекше көңіл бөлініп, олар өз елінің дамуына белсенді қатысуға шақырылды, бұл ұлттық жаңғырудың негізін қалады. Әйел құқығы мәселесі көтеріліп, қыз балалардың оқуы мен тәрбиесіне арналған мақалалар тұрақты түрде жариялана бастады, осылайша гендерлік теңдікті насихаттау жолы ашылды. Баспасөз арқылы жастар мен әйелдердің қоғамдық өмірдегі белсенділігі артты, болашаққа деген сенім мен үміт саяси және мәдени дамуға серпін берді.

15. «Қазақ» газетінде әдебиет пен өнерді насихаттау

«Қазақ» газеті әдебиет пен өнер саласында жаңа леп әкелді. Ол қазақ жазушылары мен ақындарының шығармаларын назарға ұсынды, ұлттық өнердің дамуына қолдау көрсетті. Сонымен бірге, өнер мен әдебиетті насихаттау арқылы халықтың рухани дүниесін байытып, ұлттық мәдениет пен тілдің сақталуына зор үлес қосты. Бұл бағыт газет жұмысының маңызды құрамдас бөлігі болды.

16. Басылымдардың қаржылану жолдары және қиындықтары

Қазақ ұлттық баспасөзі дамуы барысында қаржыландыру мен жұмыс істеу қиыншылықтарымен бетпе-бет келді. Алғашқы басылымдарды ашу және жүргізу өз алдына бюджет талап ететін іс болды. Бұл кезеңде баспасөзді қолдау көбіне жеке қайырымдылық пен қауымдастықтың күш-жігеріне негізделді. Мемлекеттік қолдау көрсетілмегендіктен, қаржыландыру жетіспеушілігі басылымдардың тұрақты өмір сүруіне кедергі болды. Сонымен қатар, баспасөздің ашықтыққа, арнайы құрал-жабдықтар мен мамандарға байланысты шығындары да қиындық туғызды. Әлеуметтік-саяси ахуалдың өзгерісі, соның ішінде Кеңес өкіметінің орнауы, басылымдарды қаржылай бақылауға алып, олардың еркін жұмыс жасау мүмкіндігін шектеді. Осылайша, қаржыландыру проблемалары қазақ ұлттық баспасөзінің дамуына маңызды тосқауыл болды, бұл оның қалыптасу кезеңіндегі маңызды сын-тегеуріндердің бірі еді.

17. Ұлттық баспасөз халық арасында және қоғамдық пікірде

Ұлттық баспасөз қазақ қоғамында еуропалық ғылым мен білім жаңалықтарын жеткізуді басты міндет етті. Басылымдар халықтың білім деңгейін көтеруге, заманауи дүниетанымды қалыптастыруға арналған орта болды. Бұл арқылы қазақ зиялылары елдің рухани жаңғыруына үлес қосты. Сонымен қатар, баспасөз ауыл шаруашылығындағы жаңалықтарды, әлеуметтік реформаларды жан-жақты түсіндіру арқылы тұрғындардың тұрмыс деңгейін жақсартуды көздеді. Қоғамдық пікір қалыптастыруда ұлттық баспасөз прогресшіл ойларды паш етуге, ұлттың санасын оятуға зор ықпал етті. Осылайша, бұл басылымдар ұлттық сана-сезімнің дамуына және жаңа қоғамдық құндылықтарды енгізуге бастама болды.

18. «Қазақ» пен «Айқаптың» жабылу себептері

Кеңестік өкіметтің ұлттық баспасөзге қарсы жүргізген саясаты екі басылымның қызметіне кедергі келтірді. Бұл басылымдардың жазған және жариялаған материалдары идеологиялық тұрғыдан сынға ұшырап, оларды жабуға себеп болды. Сонымен қатар, экономикалық тапшылықтар баспасөздің қаржылық тұрақтылығына нұқсан келтіріп, қолдау табуға мүмкіндік бермеді. Мемлекеттік бақылау артқан сайын, басылымдардың еркіндігі шектеліп, олардың қызметін тоқтатуға мәжбүр етті. Сонымен бірге, патша билігінен кейінгі саяси өзгерістер ұлттық баспасөздің дамуын тежеді, себебі жаңа режим ұлттық идеяларға қарсы басқа тәсілдерді таңдаған еді. Осы факторлардың жиынтығы «Қазақ» пен «Айқап» басылымдарының жабылуында негізгі рөл атқарды.

19. Ұлттық баспасөздің тарихи маңызы мен мұрасы

1911 жылдан 1927 жылға дейінгі кезең қазақ ұлттық баспасөзінің рухани және саяси жаңғыруының негізін қалаған тарихи белес болды. Осы ұзақ 16 жыл ішінде баспасөз қазақ тілінде қоғамдық өмірдің түрлі саласын қамтитын маңызды материалдар басып шығарып, ұлттық сана мен мәдениетті жаңғыртуға серпін берді. Ұлттық баспасөздің бұл дәуірі елдің қоғамдық-саяси дамуына ықпал ете отырып, қазақ зиялыларының ұлт мүддесін насихаттаудағы күш-жігерінің айқын көрінісі болды. Осы кезеңнің маңыздылығы бүгінгі ұрпаққа қазақ тарихындағы рухани сабақтар мен мәдени мұраларды жеткізіп, ұлттың мәдениетіне үлкен үлес қосқан.

20. Ұлттық баспасөз – жаңғыру мен ұлт болашағының негізі

«Қазақ» пен «Айқап» басылымдары ұлттық мақтаныш пен білімнің дамуына зор үлес қосып, қазақ халқының рухани жаңғыруына бағыт қойған маңызды күш болды. Олар ұлт тарихының, тілінің және мәдениетінің сақталуы мен дамуына ықпал етті. Осындай басылымдар болашақ ұрпаққа үлгі болып, ұлттың бірлігін нығайтуға негіз қалады. Ұлттық баспасөздің маңызы тек ақпарат тарату ғана емес, ол – халықтың рухани көтерілуінің, жаңғыруының негізгі тірегі. Сондықтан бұл басылымдар қазақ мәдениеті мен тарихында мәңгілік із қалдырады.

Дереккөздер

Адамұлы Ә., Қазақ баспасөзі және ұлттық сана, Алматы, 2020.

Жұмаділов Т., Қазақстандағы баспасөз тарихы, Астана, 2021.

Нұрбекова Г., Қазақ мәдениеті мен ағартушылығы, Шымкент, 2019.

Ыбыраев Ж., Ахмет Байтұрсынұлы және қазақ ұлты, Алматы, 2018.

Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасы. Статистикалық мәліметтер жинағы, 2023.

Қазақ ұлттық баспасөзі тарихы: зерттеу монографиясы. – Алматы, 2021.

Ұлттық баспасөздің дамуы мен қиындықтары. – Қ.Жұбанов атындағы архив, 2022.

Қазақстанның рухани жаңғыруы және баспасөз рөлі. – Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2023.