Текст выступления:

XX ғасырдың 20–30-жылдарындағы кеңестік Қазақстандағы өнер
1. XX ғасырдың 20–30-жылдарындағы кеңестік Қазақстан өнеріне жалпы шолу және негізгі тақырыптар

1920–1930 жылдар аралығында Кеңестік Қазақстанда өнер саласында ауқымды өзгерістер жүзеге асты. Бұл кезең қазақ өнерінің дамуында тың бетбұрыс болды әрі қоғамдық сананың жаңа идеологияға сай бейнеленуіне жол ашты. Кеңестік биліктің орнауымен өнер әлеуметтік-маңызды құралға айналды, оның мазмұны мен формасы жаңарды. Мұның бәрі қазақ мәдениеті мен өнерінің тарихындағы ерекше белес ретінде айқын аңғарылады.

2. Тарихи жағдай: Кеңестік Қазақстандағы өнердің даму негіздері

1920–30-шы жылдарда Қазақстанда кеңестік билік орнап, өнер жаңа дәуірге қадам басты. Бұл уақыт индустрияландыру мен ұжымдастыру кезеңі болып, өнер қоғамдық тұрмыс пен жаңа саяси бағыттармен тығыз байланысты болды. Кеңес өкіметі өнерді идеология таратуға және адамдардың санасын өзгертуге қолданды. Осылайша, өнердің жалпы рөлі жетілдіріліп, оның мәні тек эстетикалық құндылық қана болмай, қоғамдық және саяси мәнге ие болды.

3. Кеңестік көркемсурет мектебінің қалыптасуы

1920–1930 жылдары кеңестік Қазақстанда көркемсурет мектебі қалыптасып, дәстүрлі қазақ өнері жаңа бағытқа түсті. Бұл мектеп социалистік реализм стиліне негізделіп, ауыл мен еңбек адамын дәріптеді. Кескіндеме, графика және мүсін өнері арқылы ұлттың дүниетанымы мен кеңестік идеология ұштасып, ұлттық мазмұн жаңа заман талаптарына бейімделді. Мысалы, суретшілердің шығармаларына жаңа форма мен мазмұн беріліп, қазақ қоғамының қайта құрылуы бейнеленді.

4. Әдебиет саласындағы жаңа толқын: алғашқы кеңестік жазушылар

Қазақстандағы әдебиеттің XX ғасырдың 20–30-жылдарындағы жаңа толқыны – Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин бастаған жазушылар тобының шығармашылығында көрініс тапты. Олар ауыл өмірін, еңбекқор адамды шынайы суреттеп, социалистік идеологияны насихаттады. Әңгімелері мен поэзиялары арқылы олар қоғам санасына ықпал етіп, әдебиеттің мазмұнын байытты. Бұл жазушылар қазақ әдебиетін қоғамдық-саяси көріністерге сай жаңартты.

5. 1920–30-жылдардағы театрлар және жетекші тұлғалар

1920–30 жылдары Қазақстан театр өнерінде ұлттық және кеңестік бағыттар үйлесіп, бірқатар ұжымдар құрылды. Мұнда талантты режиссерлер мен актерлер ықпал етіп, театр сахнасы қоғамдық өмірдің көрінісіне айналды. Қазақ театр тарихы кітабындағы мәліметтер бойынша, бұл кезеңде театр ұжымдарының саны артты, шығармашылық жетекшілер атап өтілді. Театрдың дамуы ауыл мен қала тұрғындарының мәдени мұқтаждығын қанағаттандырып, халық санасын жаңартуға қызмет етті.

6. Музыкалық өнердегі жаңа көріністер мен ұжымдар

Кеңестік кезеңде қазақ музыкасы ұлттық аспаптардың дәстүрлі орындауынан оркестрлік өнерге өтіп, жаңа деңгейге көтерілді. 1934 жылы Ахмет Жұбанов басшылығында Қазақ халық аспаптары оркестрі құрылды. Осы ұжым қазақ музыкасының кәсіби дамуы мен дамуына үлкен үлес қосты. Сонымен қатар, фольклорлық әндер мен аспаптық орындаулар кең аудиторияға танылып, халықтың мәдени өміріндегі орнын нығайтты.

7. Театрлар санының өсу серпіні (1920–1939)

1920–30 жылдары ауыл мен қалада театрлардың саны едәуір артты, бұл мәдениеттің кеңеюін көрсетеді. Қазіргі деректер театрлардың қоғамдық маңызының өскенін дәлелдеп, өнердің барлық қырын дамытуға ықпал етті. Қазақстан мәдениет энциклопедиясына сәйкес, осы кезең театрдың көпшілікке қолжетімділігін арттырып, жаңа шығармашылық ізденістерге жол ашты.

8. Ұлттық стильдің қалыптасуы және жетекші суретшілер

1920–30 жылдары қазақ өнерінде ұлттық стиль қалыптасып, оған танымал суретшілер үлес қосты. Олар ұлттық салт-дәстүрлер мен тарихты кеңес идеологиясымен үндестіріп, жаңа көркемдік бағыттар енгізді. Суретшілердің туындылары қазақ мәдениетінің өзіндік ерекшелігін сақтай отырып, заманауи бейнелеу тәсілдерін қолданды. Бұл ұлттық өнердің қалыптасуына, оның ұлттық таным мен өзіндік рухани негізіне ықпал етті.

9. Кеңестік үгіт-насихат және өнердегі жаңа бейнелер

Кеңестік кезеңдегі әлеуметтік реализм өнерінде жұмысшы, колхозшы және Қызыл әскер қаһарманы бейнелері басты тақырыпқа айналды. Бұл фигуралар арқылы үгіт-насихат плакаттары мен шығармалары қоғамға социалистік идеяларды сәтті жеткізді. Плакаттар қоғамға идеологиялық ықпал ету үшін кеңінен қолданылып, халықты бірлік пен еңбекке үндеу құралына айналды.

10. Ағарту жұмыстары мен мәдени сананы арттыру бастамалары

Кеңестік кезеңде сауатсыздықты жою мақсатында ауыл-аймақтарда кітапханалар мен оқу орындары ашылды, бұл мәдени жетістіктердің кеңінен таралуына мүмкіндік берді. Сонымен қатар, театр мен кино өнері ауыл тұрғындарына қолжетімді болып, олардың мәдени дамуын қамтамасыз етті. Бұл үдеріс халықтың күнделікті өміріне өнердің енуін жеңілдетіп, білім мен мәдениеттің қолжетімділігін арттырды.

11. Мәдениет жаңғыруының кезеңдік үдерісі

Қазақстан өнерінің даму кезеңдері тарихи оқиғалармен, әлеуметтік-саяси өзгерістермен сабақтасып, бірнеше кезеңге бөлінеді. Әуелі дәстүрлі ұлттық мәдениет кеңес идеологиясының ықпалында жаңғырып, кейінгі жылдары кәсіби өнер ұжымдары құрылып, халық өнері мен жаңа стиль үйлесім тапты. Бұл үдеріс бірін-бірі толықтыра отырып, қазақ өнерінің заманауи бағыттарын анықтады және қоғамдағы мәдениеттің маңыздылығын арттырды.

12. Киноөнерінің алғашқы қадамдары және ескерткіш туындылар

Қазақ кеңес кино өнері 1920-30 жылдары алғаш қадамдарын басты. Осы кезеңде алғашқы фильмдер түсіріліп, олар халықтың күнделікті өмірі мен жаңа қоғам құндылықтарын көрсететін маңызды құрал болды. Кино өнері халық арасында кеңінен таралып, мәдени сананы арттыруға ықпал етті. Туынды кинолар қазіргі таңда да тарихи және мәдени мұра болып саналады.

13. Кеңестік әсер және халық шығармашылығы

Кеңес кезеңінде қазақ әндері, билері мен дастандары жаңа идеологияға сәйкестендіріле отырып, мазмұны өзгерістерден өтті. Бұл халық шығармашылығын заманауи талаптарға сай жаңарта отырып, ұлттық өнердің дамуына негіз болды. Сонымен қатар, халық өнерпаздары кәсіби ұжымдарға бірігіп, мемлекет тарапынан қолдау тапты. Бұл ұжымдар халық мәдениетін сақтай отырып, оны кең көлемде насихаттады.

14. Музыка және театр ұжымдарының құрылуы

1920–1930 жылдары құрылған шығармашылық ұжымдар қазақ мәдениетінің дамуына үйлестірілген жүйелі кезең әкелді. Бұл ұжымдар музыкалық және театрлық өнерді кәсіби деңгейде дамытып, жаңа бағыттар мен саздарды таратты. Қазақстан өнері жылнамаларының дерегі бойынша, бұл кезеңде өнер ұжымдарының артуы мәдени саланың нығаюына және мемлекеттік деңгейде қолдау табуына негіз болды.

15. Әйелдердің өнерге қатысуындағы жаңа өзгерістер

Кеңестік билік қазақ қыздарының өнерге қатысуына ықпал етіп, алғашқы кәсіби актрисалардың сахнаға шығуына жағдай жасады. Әйелдер ұлттық музыка және театр топтарында белсенді қызмет етті, өнер саласында өздерінің орны мен беделін қалыптастырды. Олардың бейнесі жаңа әлеуметтік рөлге ие болып, кәсіби деңгейі кеңінен мойындалды. Бұл үрдіс ұлттық мәдениетті қалыптастыруда әйелдердің рөлін арттырды және олардың ықпалын күшейтті.

16. Саяси репрессиялар және шығармашылық интеллигенция

XX ғасырдың 20-30-жылдарында Қазақстанда саяси репрессиялар кең етек алғанымен, ол шығармашылық интеллигенцияның дамуымен қатар жүрді. Бұл кезеңде көптеген талантты қаламгерлер, суретшілер, орындаушылар өз шығармашылығын шынайы өмірдің ауыр көріністерімен байланыстырып, ұлттық мәдениетті сақтауға тырысты. Солардың бірі – көркемдік пен қоғамдық сана арасындағы тепе-теңдікті іздеген суретшілер мен жазушылар еді. Репрессиялар көптеген шығармашылық тұлғаларды тоқтатса да, олардың мұрасы кейінгі ұрпаққа шабыт көзі болды.

17. Ұлттық дәстүрлерді сақтау мен жаңғыртудағы қиындықтар

Қазақ қоғамы 1920-30 жылдары ұлттық дәстүрлерді сақтау мен жаңғыртуға қатысты күрделі кезеңдерді бастан өткерді. Алғашқы кезеңде Кеңестік саясат ұлттық мәдениетті қолдауға бағытталса да, одан кейінгі жылдары идеологиялық цензура мен репрессия салдарынан этникалық ерекшеліктерді ашық көрсету мүмкіндігі шектелді. Бұған қарамастан, халық арасында дәстүрлердің кейбір элементтері ел ішінде сақталып, жергілікті өнер мен музыка арқылы қайта жаңғырып отырды. Мұндай кезеңдік қиындықтар қазақ мәдениетінің өміршеңдігінің айқын дәлелі болды.

18. Музыка ұжымдарының өсуі: 1920–1939 жылдардағы динамика

1920-1939 жылдар аралығында Қазақстандағы музыка ұжымдарының саны айтарлықтай өсті, бұл мәдени өмірдің қарқынды дамуын көрсетті. Сондықтан бұл кезең тұрмыстың әр саласында мәдени белсенділіктің артуымен белгіленді. Музыкалық ұжымдардың көбеюі өнердің қоғамдағы маңыздылығы мен қолдау деңгейінің артуына әкеліп, ұлттық музыканың дамуына тың серпін берді.

19. 20–30-жылдардағы өнердің негізгі жетістіктері мен тұлғалары

Бұл дәуірде кәсіби қазақ театры мен операсы құрылып, ұлттық мәдениеттің жан-жақты дамуына зор мүмкіндік жасады. Әбілхан Қастеевтің көркемсурет мектебі мен ұлттық стильдің қалыптасуы шығармашылық кеңістікті кеңейтіп, жаңа бағыттар ашты. Сонымен қатар, Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров және Бейімбет Майлин сияқты әдебиет майталмандары ұлттық рух пен заманауи тақырыптарды үйлестіре отырып, қазақ әдебиетінің жаңа дәуірін бастады.

20. Кеңестік кезең өнерінің тарихи маңызы

20–30-жылдардағы кеңестік өнер Қазақстанның мәдениет тарихында маңызды белес ретінде танылды. Бұл кезең шығармашылық және ұлттық бірегейлікті жаңа деңгейге көтеріп, елдің мәдени дамуына мықты негіз салды. Осы дәуірдегі жетістіктер қазіргі қазақ өнерінің қалыптасуына үлес қосты.

Дереккөздер

Қазақ театр тарихы. Алматы, 2015.

Қазақстан мәдениеті энциклопедиясы. Алматы, 2018.

Қазақстан өнері жылнамалары. Алматы, 2020.

Тарихи ғылымдар академиясының басылымдары. Астана, 2017.

Бәйдібеков Е.Қ., Қазақ өнерінің тарихы. Алматы, 2015.

Қарабаев Ғ.М., Қазақстандағы мәдениет пен дәстүрлер. Астана, 2018.

Музыка тарихы очерктері, Алматы, 2020.

Сейфуллин С., Таңдамалы шығармалар, Алматы, 1990.

Ұлттық мәдениетті сақтау мен дамыту мәселелері, Нұр-Сұлтан, 2019.