Текст выступления:

Әскери коммунизм саясатынан жаңа экономикалық саясатқа көшу
1. Әскери коммунизмнен ЖЭС-ке көшу: Тарихи кезеңнің жалпы көрінісі

1918-1928 жылдар аралығында Кеңестік Одақта жүргізілген реформалар халықтың тұрмыс-тіршілігі мен экономиканың құрылымын түбегейлі өзгертті. Сол жылдардағы өзгерістердің ортасында әскери коммунизм саясаты мен кейінгі жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) тұрды. Бұл кезең Қазақстанды да қамтып, елдің даму бағытын анықтады.

2. 1917-1920 жылдар: Кеңес өкіметінің орнығуы және қиындықтардың басталуы

Қазан төңкерісінен кейін Ресейде және Қазақстанда жаңа биліктің құрылуы, азамат соғысының салдарынан халық ауыр сынақтарға тап болды. Аштық, экономикалық дағдарыс және әлеуметтік күйзелістер өмірді қиындатты. Мұндай жағдайда мемлекеттік шаралар қабылдануға мәжбүр болды, олар қоғамдық өмір мен экономиканы қайта құруға бағытталды.

3. Әскери коммунизмнің мәні мен мақсаты

1918-1921 жылдар аралығында енгізілген әскери коммунизм саясаты – елді азамат соғысы кезіндегі қиындықтардан шығару мақсатында жасаған шұғыл шаралар болды. Бұл саясат арқылы экономика мен қоғамдық өмірдің барлық саласы мемлекет бақылауына алынды. Барлық өндіріс құралдары мен тауарлар централизденіп, шаруалардан өнім теріс мәжбүрлеп алынды. Негізгі мақсат – соғыс және қалаларды азық-түлікпен қамтамасыз ету еді, алайда оның ауыр зардаптары да болды.

4. Әскери коммунизм кезеңіндегі күнделікті өмірдің қиындықтары

Күнделікті тұрмыста адамдар азық-түлік тапшылығы, жұмыссыздық және ауыр экономикалық жағдайды сезінді. Жұмысшылар мен шаруалар арасында наразылықтар орын алды. Қала мен ауыл арасындағы байланыстар үзіліп, әлеуметтік күйзеліс күшейді. Бұл кезең халықтың өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне, аштық пен ауруларға алып келді.

5. Әскери коммунизмнің экономикалық және әлеуметтік зардаптары

1921 жылы ауыл шаруашылығы өнімінің көлемі 1913 жылмен салыстырғанда екі-үш есе төмендеді. Өнеркәсіп өндірісі де қатты құлдырады. Жағдай соншалықты ауыр болды, 5 миллионға жуық адам аштық пен дағдарыс кезінде өмірден озды. Бұл кезең кеңестік статистика деректерінде көрсетілгендей, еліміздің ауыр экономикалық дағдарыс жылдарына сәйкес келеді.

6. Экономикалық құлдырау: 1913-1921 жылдардағы өндіріс

1921 жылға дейін өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында барша негізгі салаларда өндіріс көлемі күрт төмендеді. Бұл көрсеткіш елдегі экономикалық жағдайдың ауырлығын дөп басады. Продмашиналар жетіспеушілігі, шикізат тапшылығы салдарынан азық-түлік пен өндірістік өнімдердің тапшылығы туды. Нәтижесінде, азық-түлік пен шикізат тапшылығы елдің ішкі жағдайын одан әрі күрделендірді.

7. Қоғамдық наразылықтар мен ірі көтерілістер

Әскери коммунизм саясатына байланысты халық арасында наразылық күшейіп, ұлт-азаттық қозғалыстар мен шаруалар көтерілістері орын алды. 1920-1921 жылдары Семей, Ақтөбе облыстарында ірі көтерілістер болды. Бұл оқиғалар кеңес билігінің саясатын қайта қарауға итермеледі, осылайша Жаңа экономикалық саясаттың басталуына жол ашылды.

8. ЖЭС-ке көшуге себеп болған дағдарыс факторлары

Әскери коммунизмнің елеулі экономикалық және әлеуметтік зардаптары ЖЭС-ке көшуге негізгі себеп болды. Азық-түлік тапшылығы, өндіріс құлдырауы, әлеуметтік қайшылықтар жаңа саяси шешімдерді қажет етті. Сонымен қатар, шаруашылық қатынастарды жандандыру және нарықтың белгілі деңгейде қалпына келуі үшін икемді саясат іске қосылды.

9. ЖЭС саясатын енгізу процесі

1921 жылы Кеңестік билік шешім қабылдап, Жаңа экономикалық саясатты іске қосты. Алғашқы кезеңде салықты ақшалай және өнім түрінде төлеу ұсынылды, нарықтық қатынастарға рұқсат берілді. Бұл шаралар экономиканы қалпына келтіруге бағытталып, шаруалардың ынтасын арттырды. Сөйтіп, ЖЭС саясаты кең көлемде енгізіліп, елдің экономикалық тіршілігі басталды.

10. Жаңа экономикалық саясаттың (ЖЭС) негізгі қағидалары

ЖЭС аясында шаруалар міндетті тапсыруды тоқтатып, өнім немесе ақша арқылы салық төлеуге мүмкіндік алды. Бұл кәсіпкерлер мен шағын жеке сауданың дамуына жол ашты. Нарықтық қатынастар жанданып, ақша есеп айырысуы қалпына келтірілді. Осы өзгерістер ауыл мен қаланың арасындағы экономикалық байланыстарды нығайтып, елдің жалпы тіршілігін жасап шықты.

11. ЖЭС-тің алғашқы оң нәтижелері

1922-1925 жылдар аралығында астық, мақта, көмір және өнеркәсіп өнімдері едәуір өсті. Бұл өсім ЖЭС саясатінің табысты екенін көрсетті. Сонымен қатар, шаруалар нарықта өз өнімдерін еркін сата алады, табысын арттырды. Осылайша ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп секторында оң үрдістер байқалды.

12. Экономикалық көрсеткіштер: ЖЭС кезінде ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп

1921-1925 жылдар аралығында ауыл шаруашылығы өнімдері мен өндіріс көлемі айтарлықтай артты. Әсіресе, астық пен көмір өндірісі бірнеше есеге өскен. КСРО статистика комитеті берген мәліметтеріне сүйенсек, 3 жыл ішінде өндіріс көлемінің 2-3 есеге өсуі ЖЭС тиімділігін нақты дәлелдеді.

13. ЖЭС кезеңіндегі әлеуметтік өзгерістер

Жаңа экономикалық саясат барысында халықтың әлеуметтік жағдайы да өзгеріске ұшырады. Кәсіпкерлік белсенділік өсті, қала мен ауыл арасындағы экономикалық үйлесімділік артты. Сонымен қатар, жұмыс орындары көбейіп, халықтың тұрмыс деңгейі жақсарды. Бұл кезең Қазақстан қоғамының әлеуметтік тіршілігіне жаңа дем берді.

14. Білім мен мәдениет саласындағы жаңалықтар

ЖЭС кезеңінде білім мен мәдениет саласы да жандандырылды. Жаңа мектептер ашылып, оқу бағдарламалары жаңартылды. Мәдениет саласында халықтық өнер, музыка және әдебиетті дамытуға ерекше көңіл бөлінді. Бұл өзгерістер Қазақстанның рухани дамуына әсер етіп, халықтың білім деңгейін арттырды.

15. Қазақстандағы ЖЭС ерекшеліктері

Қазақстанда ЖЭС дәстүрлі ауыл шаруашылығының қайта жандануына ықпал етті. Мал шаруашылығы дамып, ұсақ сауда нарығы қалыптасты. Сонымен бірге, даладағы кооперация мен жаңа кәсіпорындар жұмыс орындарын көбейтіп, экономиканы әртараптандыруға септігін тигізді. Осы ерекшеліктер аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуына оң әсер етті.

16. ЖЭС дәуіріндегі қиындықтар мен шектеулер

1921 жылдан бастап Кеңес Одағының қайта құрылу кезеңінде жеке экономикалық саясат, яғни ЖЭС енгізілді. Бұл саясат тауар өндірісін арттыру мақсатында ауылшаруашылық пен өнеркәсіпті шектеусіз дамытуға мүмкіндік берсе де, оның шектеулері мен қиындықтары қатар болды. Біріншіден, жеке меншік секторға қатаң шектеулер қойылып, кәсіпкерлік еркіндігі толық қамтамасыз етілмеді. Бұл кәсіпкерліктің дамуына тосқауыл болды, себебі Кеңес өкіметі мемлекеттің бақылауын сақтауды басты мақсат етті. Екіншіден, ақша айналымында инфляцияның өсуі байқалды, бұл тауарлардың бағасын тұрақсыз етіп, халықтың сатып алу қабілетін айтарлықтай төмендетті. Үшіншіден, ауылдары аралық алып-сатарлық күшейіп, өнімдердің әділ бөлінуін қиындатты, әсіресе ауыл шаруашылығы өнімдері нарығында теңсіздіктер туындады. Соңында, кейбір салаларда мемлекеттік бақылау мықты сақталып, нарықтық қатынастар толық дамымады. Бұл факторлар ЖЭС-тің толық әрі тиімді жүзеге асуына кедергі жасады, ол кезеңнің экономикалық динамикасында айтарлықтай шектеулер болды.

17. ЖЭС-ке қатысты партия және қоғам пікірлері

Қоғам мен партия арасында ЖЭС саясатына қатысты оң пікірлер басым болды. КСРО-ның әлеуметтік сауалнамалары бойынша, шаруалардың 73%-ы және қала тұрғындарының көпшілігі бұл саяси бағытты тұрақтылық пен экономикалық дамудың жаңа кезеңі деп бағалады. Бұл қолдау ЖЭС-тің жүзеге асуын және оның өндірістік көрсеткіштердің жақсаруына септігін тигізді. Әсіресе, ауыл шаруашылығы саласындағы иелік пен саудадағы жеңілдіктер еңбек өнімділігінің артуына ықпал етті. Осылайша, халықтың көп бөлігі жаңа экономикалық саясатты оң қабылдап, оны мемлекет пен қоғамның даму жолында маңызды қадам деп санады.

18. ЖЭС аяқталып, жаңа саясатқа көшу кезеңі

ЖЭС-тің аяқталуы Кеңес Одағының экономикасында өзекті өзгерістерге алып келді. Бұл кезеңде, жұмысшылар мен шаруалар үшін жаңа реформалардың, индустрияландырудың басталуы маңызды болды. Экономикалық саясат бұрынғы нарықтық принциптерден мемлекет басқаруына ұмтылды, бұл әлеуметтік-экономикалық құрылымды түбегейлі өзгертуге мүмкіндік берді. Сол уақыттағы баспасөз беттерінде бұл өзгерістер туралы мақалалар мен талдаулар көптеп жарияланып, жаңа саясаттың артықшылықтары мен кемшіліктері жан-жақты зерттелді. Мысалы, өнеркәсіптің күшейіп, мемлекеттік жоспарлаудың орындалуы туралы ақпараттар кеңінен тарады, ал ауыл шаруашылығында коллективизацияның басталуы тарапынан да пікірталастар болды.

19. Қазақстан тарихындағы әскери коммунизм мен ЖЭС-тің маңызы

Қазақстанның социалистік даму кезеңінде әскери коммунизм мен ЖЭС маңызды тарихи рөл атқарды. Әскери коммунизм кезеңі (1918–1921) елде төтенше жағдайларға байланысты барлық ресурстарды мемлекеттің бақылауына алуымен сипатталады, бұл халықтың тұрмысына ауыр соққы болды. Сол кезден кейін ЖЭС кезеңі басталып, жеке меншік пен нарықтық қатынастардың шектеулі түрде қайта енгізілуіне мүмкіндік берді, бұл экономиканың жағдайын тұрақтандыруға ықпал етті. Осы екі кезеңнің тәжірибесі Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуына әртүрлі бағытта әсер етті, олар ұлттық экономика мен сатылы реформалар үшін сабақ болды.

20. Тарихи сабақтар мен бүгінгі маңызы

Әскери коммунизм мен ЖЭС тәжірибесі Қазақстанның даму жолында маңызды кезең ретінде есте қалады. Бұл кезеңдер экономикалық модельдерді сынақтан өткізіп, мемлекеттік басқару мен нарықтық механизмдерді үйлестірудің қажеттілігін көрсетті. Қазіргі заманғы реформалар осы тарихи сабақтарға сүйене отырып, экономикалық стратегияларды айқындауда маңызды рөл атқарады. Яғни, өткеннің тәжірибесі бүгінгі Қазақстанның тұрақты әрі тиімді даму негізін қалыптастыруға бағыт береді.

Дереккөздер

История СССР: Учебник для вузов. – М.: Высшая школа, 1991.

Кузнецов В.А. Экономическая история России XX века. – М.: Наука, 2003.

Медведев Р.А. Советская экономика в 1917-1929 гг. – М.: РГГУ, 2012.

КСРО Статистический ежегодник 1922-1925 гг., Москва.

Альтернативные взгляды на эпоху ЖЭС: сборник статей. – Новосибирск, 2010.

Мельтюхов М.И. Советская экономическая политика в 1920-х гг. — М.: Наука, 1985.

Ковалёв В.П. Экономика СССР: история и современность. — М.: Экономика, 1990.

Горбачёв А.Н. История Казахстана в советский период. — Алматы: Наука, 2000.

КСРО социальные исследования: сборник статистических данных, 1925.

Соколов Ю.Б. Экономические реформы в СССР. — Ленинград: Госполитиздат, 1978.