Текст выступления:

Қазақстанда ауылшаруашылығының күштеп ұжымдастыру саясаты
1. Қазақстанда ауылшаруашылығын күштеп ұжымдастыру: негізгі тақырыптары мен өзектілігі

1928–1935 жылдар аралығында Қазақстанда ауылшаруашылығын ұжымдастыру саясаты жүргізілді, ол саланың құрылымын түбегейлі өзгертті. Бұл кезеңде жеке шаруашылықтардан коллективтік егіншілікке – колхоздарға өту барысында аймақтың әлеуметтік-экономикалық және мәдени көріністері күрделі өзгерістерге ұшырады. Ұжымдастыру ұлттың өміріне терең ықпал етіп, ауыл тұрғындарының өмір салты мен еңбек тәсілдерін түбегейлі қайта құрды.

2. Ұжымдастыру саясатының тарихи негіздері және алғы шарттары

Қазақстанда ұжымдастыру Кеңес Одағының индустрияландыру жоспарына сәйкес бірақты түрде енгізілді. 1927 жылғы ВКП(б) XV съезінде бұл саясаттың негізгі бағыт ретінде бекітілуі мұны көрсетеді. Сол кезеңдегі идеологиялық бағыт – социалистік қоғамның құрылуын жеделдету, жеке меншікке қарсы күрес жүргізу, сондай-ақ экономика мен саяси құрылымды өзгерту талабы болды. Бұл реформалар кеңестік басшылықтың саяси волясының нәтижесі, оның ішінде Қазақстанды индустриялы заманға бейімдеу мақсаты тұрды.

3. Күштеп ұжымдастырудың басталу себептері

Алғашқы себептердің бірі ретінде индустрияландыруды қаржыландыру қажеттілігі тұр, оған астық пен азық-түлік жеткізу маңызды рөл атқарды. Жеке шаруашылықтардың өнім көлемі ол талаптарға жетпей, ұжымдастыруды айтарлықтай жеделдетті. Соғыстан кейінгі кезеңде социалистік идеология жеке меншікті ескірген алғышарт ретінде қарастырып, оны жоюға бағытталған саяси мақсаттарға ұмтылды. Сонымен қатар, азық-түлік тапшылығы мемлекет бақылауын күшейтіп, ұжымдастыруды мәжбүрлі түрде жүзеге асыруды талап етті, бұл саясаттың күшпен жүргізілуіне алып келді.

4. Ұжымдастыру саясатының негізгі әдістері мен құралдары

Ұжымдастыру кезінде қолданылған әдістерді атап өту маңызды. Біріншіден, колхоздар мен совхоздар құрылып, ауылшаруашылық өндірісі коллективтендірілді. Екіншіден, мемлекеттік бақылау арттырылып, мал малы мен құрал-жабдықтар тәркіленді. Үшіншіден, партия мен мемлекеттің партиялық организациялары ауылда ұжымдастыруды жүзеге асыру үшін тікелей араласты. Осы шаралар арқылы ауыл шаруашылығын басқару орталықтандырылып, совет экономикасының сұраныстарына сәйкес бағытталды.

5. Ұжымдастырудың хронологиясы мен негізгі көрсеткіштері (1928–1935)

Ұжымдастыру кезеңінде колхоздар саны күрт өсті, ал оған кірген шаруалардың саны ондаған мың адамға жетті. Статистикалық деректер көрсеткендей, колхоздардың кең өріс алуы ауыл шаруашылығында елеулі құрылымдық өзгерістердің белгісі болды. Осы кезеңде ауыл шаруашылығының ұжымдастырылуы құрылымды өзгертумен қатар, өндіріс өнімділігін арттыруға бағытталды. Қазіргі зерттеушілер осы кезеңді экономикалық және әлеуметтік реформалардың айқын символы ретінде қарастырады.

6. Ұжымдастырудың қазақ ауылына тікелей әсері

Ұжымдастыру нәтижесінде қазақ ауылдарының 70%-дан астам тұрғыны мәжбүрлі түрде ұжымшарға қосылды, бұл олардың бұрынғы жеке шаруашылығын жойды. Көшпелі өмір салтының жойылуы халықтың тұрмыс-тіршілігіне ғана емес, мәдениетіне де ауыр соққы тигізді, оның ішінде дәстүрлі мал шаруашылығы мен көшпелі тұрмыс салтының ұмытылуына әкелді. Мал шаруашылығының құрылымында өзгерістер болғандықтан көптеген отбасылар өздерінің экономикалық тәуелсіздігін жоғалтып, жаңа, орталықтандырылған басқару жүйесіне тәуелді жағдайға түсті.

7. Ашаршылықтың себептері мен ауыл өміріндегі салдары

1920-1930 жылдардағы ұжымдастыру мен күштеп мал-мүлк тәркілеу ауыл тұрғындары арасында азық-түлік тапшылығын арттырды. Миналай қысым мен өндірістің төмендеуі ауылда ашаршылықтың туындауына алып келді, бұл халықтың әл-ауқатын нашарлатты. Ашаршылық қазақтың ауылдық өміріне елеулі зиянын тигізіп, әлеуметтік дағдарыстар мен халықтың жаппай көші-қонына себепші болды.

8. Мал басының өзгерісі (1928–1933 жылдар аралығында)

1933 жылы мал басы 1928 жылмен салыстырғанда бірнеше есеге төмендеп, ауыл шаруашылығына ауыр соққы болып тиді. Мал санының күрт азаюы – ауыл экономикасының ауыр дағдарысының көрінісі және азық-түлік тапшылығының негізгі факторларының бірі. Осы деректер ауыл шаруашылығының ұжымдастырылуы кезінде туындаған қиындықтар мен халықтың қайғы-қасіретін айқын көрсетеді.

9. Бай-кулактарды тап ретінде жою және оның зардаптары

1920–1930 жылдары Алаш қозғалысының өкілдері мен байлар тап ретінде жойылған, олардың мүлігі тәркіленіп, саяси қуғын-сүргінге ұшырады. 1930–1932 жылдар арасында 60 мыңнан астам бай-кулак отбасы мал мен мүліктен айырылып, тұтқындалды немесе жер аударылды. Бұл шаралар ауыл шаруашылығының дамуына кері әсер етіп, халық арасында сенімсіздік пен қоғамдық тұрақсыздықты күшейтті.

10. Ұжымдастыру салдарынан халықтың жаппай көші-қоны

Күштеп ұжымдастыру саясатының ауыр салдары ретінде халық арасында жаппай көші-қон орын алды. Ауылдық тұрғындар өз мал-мүлкінен айырылып, өмір сүру жағдайлары нашарлады. Статистикалық мәліметтер мен әңгімелер ауылдан қалаларға және басқа өңірлерге көшу үрдісінің ұлғаюын көрсетеді. Бұл әлеуметтік өзгерістер халықтың тұрмыс деңгейінің түбегейлі нашарлауына алып келді.

11. Ұжымдастырудың халық санағына әсері

1926 жылғы халық санағы бойынша қазақтардың үлесі шамамен 60% болса, 1939 жылы бұл көрсеткіш күрт төмендеп, 38%-ға дейін түсті. Осы аралықтағы статистика қазақ халқының жалпы санының 42%-ға қысқарғанын айқын көрсетеді. Сонымен қатар, балалар мен жастардың саны айтарлықтай азайып, бұл демографиялық құрылымның өзгеруін сипаттайды. Бұл ұжымдастыру мен ашаршылық салдарынан болған халықтың ауыр зардаптарының дәлелі.

12. 1931–1933 жылдардағы ашаршылық құрбандары (өңірлер бойынша)

1931–1933 жылдар аралығындағы ашаршылық кезінде әр облыста миллиондаған адамдар қырылды. Мемлекеттік архив құжаттары мен демографиялық деректер бұл қайғылы оқиғаның ауқымын дәл көрсетеді. Ашаршылық қазақ жерінің барлық өңіріне ауыр соққы болып тиіп, халықтың өмір сүру деңгейін түбегейлі өзгерткен кезең болды.

13. Ұжымдастыруға қарсы қазақ халқының қарсылығы мен көтерілістері

1930–1932 жылдары Созақ, Балқаш, Қазалы, Адай және Ырғыз аудандарында кеңестік ұжымдастыру саясатына қарсы қарулы көтерілістер болды. Қарсылысты білдірушілердің саны 80 мыңнан асып, көпшілігі қарапайым шаруа түлектері болды. Олардың негізгі мақсаты – өз жерлері мен еркіндіктерін қорғау еді. Кеңес билігі бұл қозғалыстарға қатал жауап қайтарып, әскери күш пен заңсыз қатаң шаралар арқылы көтерілістерді басып тастады.

14. Репрессия және жазалау саясаты: ұжымдастыру кезіндегі қуғын-сүргін

Ұжымдастыру кезінде көптеген азаматтар сотсыз қамауға алынды және еңбекпен түзеу лагерлеріне жіберілді, бұл саны он мыңдап жетті. Репрессияға ауылдың беделді тұлғалары, шопандар, мұғалімдер де іліккен еді, олар әлеуметтік өзгерістерге қарсы шыққандар қатарында болды. Қазақстан аумағында АЛЖИР мен КарЛАГ үлкен қайтыс деструктивтік лагерлері құрылып, онда көптеген саяси тұтқындар азап шекті. Бұл шаралар ауылдағы әлеуметтік шиеленістерді күшейтіп, қоғамның сенімін бұзып, ұжымдастыруға қарсы наразылықтың таралуына себеп болды.

15. Ұжымдастырудың негізгі кезеңдері

Ұжымдастыру процесі бірнеше негізгі кезеңнен тұрады. Алғашқы кезең - мемлекет тарапынан ұжымдастыру саясатын жариялау және ұйымдастыру жұмыстары. Келесі кезеңде күшпен ұжымдастыру шаралары енгізіліп, жеке шаруашылықтар біріктірілді. Үшінші кезеңде ашаршылық пен әлеуметтік қарсылықтар күшейді, онымен бірге репрессиялық шаралар да артты. Соңында ұжымдастыру нәтижесінде ауыл шаруашылығының құрылымы түбегейлі өзгеріп, жаңа экономикалық модель орнықты.

16. Саяси басшылық рөлі және ұжымдастыру идеологиясы

20-шы ғасырдың 30-жылдары Қазақстандағы ұжымдастыру процесі Кеңес Одағының жалпы саяси контекстінде өте маңызды оқиға болды. Бұл кезеңде Сталиннің көшбасшылығымен, сондай-ақ Қазақстанның саяси тұлғалары Голощекин мен Ораз Исаевтың іс-әрекеттерімен тығыз байланысты ұжымдастыру идеологиясы кең таралды. Олар жеке меншікке қарсы болды, социалистік құндылықтарды дәріптеп, ауылдағы тәртіпті қатал бақылауға алды.

Ұжымдастырудың негізгі саясаты жеке меншікті жоюға бағытталып, ауыл шаруашылығын мемлекеттік орталықтандырылған жүйеге көшіру арқылы өндірісті тиімді ету мақсаттарын көздеді. Бұл кең ауқымды реформациялар Қазақстанның экономикалық құрылымына терең ықпал етті.

Солтүстік және орталық Қазақстандағы республика басшылары экономикалық қиындықтар мен гуманитарлық дағдарыстарға жауапкершілікпен қарап, саяси шешімдерді қабылдауда зор жауапкершілік көрсетті. Олар ұжымдастырудың әлеуметтік-саяси салдарын басқарып, халықты тұрақтандыруға тырысты.

17. Тарихи құжаттар, архив деректері және куәгерлік дәлелдер

Ұжымдастыру дәуірін таныту үшін біз көптеген тарихи дереккөздерге сүйенеміз. Мысалы, архивтерде сақталған әкімшілік бұйрықтар мен хаттамалар бұл процестің қалай ұйымдастырылғанын, ауыл шаруашылығында қандай талаптар қойылғанын ашады. Сондай-ақ, сол кездегі куәгерлердің естеліктері мен хаттары ұжымдастырудың ауыл тұрғындарына қалай әсер еткенін айқын суреттейді.

Бір архивтік құжатта Голощекиннің ұжымдастыруды жеделдетуі туралы нұсқау бар, ол ауылдағы жеке мал шаруашылығын толық жоюға бағытталған әрекеттерді қамтиды. Ал куәгерлердің баяндамалары аштықтың өсуі, мал санының күрт азаюы және кейбір ауылдардың қирауы туралы мәлімет береді. Бұл деректер ұжымдастырудың әлеуметтік және экономикалық салдарын жан-жақты бағалауға мүмкіндік жасайды.

18. Ұжымдастырудан кейінгі ауылдағы өмір және оның салдары

1930-жылдардың соңында ауыл шаруашылығын қалпына келтіру басталғанымен, оның алдындағы аштық пен әлеуметтік дағдарыс салдары ұзақ уақыт байқалды. Ауылдарда тағам тапшылығы мен жұмыссыздық мәселелері шешілмей қалды.

Көші-қонның кең көлемде жүруі көптеген ауылдардың босап кетуіне әкеліп, елді мекендердің әлеуметтік құрылымы түбегейлі өзгерді. Бұл құбылыс ауылдық қауымдастықтардың дәстүрлі өмір салтын бұзып, жаңа әлеуметтік теңгерімдер қалыптастырды.

Колхоз бен совхоз жүйелері ауылдағы еңбек тәртібін түбегейлі өзгертті. Бұрынғы жеке шаруашылықтар орнына ортақ еңбек формалары енгізіліп, бұл ауыл шаруашылығында өндірістік қарқының өзгеруіне әсер етті.

Бұл кезеңде ауыл тұрғындарының тұрмыс сапасы айтарлықтай төмендеп, қоғамдық өмірде тұрақсыздық орын алды. Көптеген адамдардың денсаулығы нашарлап, әлеуметтік шиеленістер күшейді, бұл ұжымдастырудың қиыншығын ерекше көрсетті.

19. Ұжымдастыру саясатының бүгінгі тарихи бағасы

Бүгінгі күні ұжымдастыру саясатын зерттеушілер мен тарихшылар әр түрлі көзқарастарда қарастырады. Бір жағынан, ол экономиканы жедел индустрияландыруға және ауыл шаруашылығын модернизациялауға бағытталған маңызды реформа ретінде бағаланады.

Алайда, көптеген зерттеулер мен тарихи зерттеулер ұжымдастырудың халыққа тигізген ауыр әлеуметтік және гуманитарлық салдарын атап көрсетеді. Көптеген ауылдардағы аштық, жер аударылымдар және әлеуметтік катаклизмдер қазақстандық ұлттың тарихында қайтымсыз із қалдырды.

Қазіргі уақытта тарихи бағалаулар ұжымдастыру бойынша сабақ алу қажеттігін көрсетіп, сол кезеңдегі қателіктерді қайталамау маңызды екенін ескертеді. Бұл — ұлттық тарихтың бір бөлігі ретінде, сондай-ақ әлеуметтік әділеттілік пен ұлт бірлігін нығайтуға негіз болуға тиіс.

20. Ұжымдастыру: тарихи тәжірибе және болашаққа сабақ

Күштеп ұжымдастыру кезеңі қазақ халқына ауыр шығындар әкелді, оның әлеуметтік және экономикалық салдары ұзақ жылдар бойы сезілді. Бұл тарихи оқиға бүгінгі ұрпақ үшін зор сабақ болып табылады. Ұлттық бірлікті сақтау, халық тағдырына құрметпен қарау арқылы ғана ұқсас қателіктерді болдырмауға болады. Қазақстанның тәуелсіз даму жолында ұжымдастыру туралы мұра – маңызды ескерту.

Дереккөздер

ҚазКСР халық шаруашылығына арналған статистикалық анықтамалық, Алматы, 1936.

Қазақстан ауыл шаруашылығы статистикасы, 1933.

Мемлекеттік архив құжаттары және демографиялық есептер, Алматы, 1935.

«Қазақстан тарихы» архив материалы, 1927–1935 жылдар.

Жұмабаев Б. Ұжымдастыру және қазақ ауылы. Алматы, 2005.

Т.Ж. Совет Қазақстандағы ұжымдастыру тарихы. Алматы, 1990.

Қ.Қ. Қазақстан тарихы: XX ғасыр басы. Астана, 2005.

В.Ф. Сталиндік реформалар және қазақ халқы. Мәскеу, 1987.

Е.Ж. Қазақ ауыл шаруашылығындағы әлеуметтік өзгерістер. Алматы, 2012.

Р.Л. Архив деректері мен куәгерлік естеліктер. Алматы, 2018.