Текст выступления:

Қазақстандағы ұжымдастыру
1. Қазақстандағы ұжымдастыру: негізгі тақырыптар мен өзектілігі

1928-1940 жылдар аралығындағы Қазақстандағы ұжымдастыру кезеңі – еліміздің экономикалық және әлеуметтік тарихында шешуші маңызға ие болған кез. Бұл уақыт аралығында шаруашылық құрылымдары түбегейлі өзгеріске ұшырап, қазақ қоғамының өмір салты мен ұлттық экономика дамуы жаңа бағыт алды.

2. Ұжымдастыру алдындағы Қазақстандағы жағдай

1920-жылдары Қазақстан мұқтаждық пен қиындықтарымен бетпе-бет келді. Азаматтық соғыстардың, тұрақсыздықтың салдарынан ауыл шаруашылығының дамуы тежеліп, өндірістің төмендеуі байқалды. ЖЭС (Жоспарлы экономикалық саясат) әрекеттері ауылдық жерлердегі ресурстарды орталықтандырылған бақылауға алу мақсатында енгізілді, бірақ бұл кезең ауыл шаруашылығында күрделі жағдайға себеп болды.

3. Ұжымдастыру ұғымы мен мақсаты

Ұжымдастыру – жеке шаруашылықтарды біріктіру арқылы біртұтас ұжымдық шаруашылық құру. Оның басты мақсаты – өндірісті арттыру, социалистік экономикаға негіз салу. Бұл үрдіс арқылы билік жеке меншік пен дәстүрлі мал шаруашылығын жойып, орнында кең көлемді, орталықтандырылған өндірісті ұйымдастыруды көздеді. Әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз ету және ауыл өмірін жаңғырту ұрандары ұжымдастырудың идеологиялық негізін қалыптастырды.

4. Ұжымдастырудың басталуы мен алғашқы жылдары

1928 жылы ұжымдастыру басталды, бұл кезең қарқынды ұйымдастыру мен кең ауқымды шараларды талап етті. Алғашқы жылдары колхоздар мен совхоздар құрылып, ауыл шаруашылығын тұтастай өзгертуге бағытталды. 1930 жылға қарай көптеген аймақтарда ұжымдастырудың алғашқы нәтижелері байқалды, алайда бұл үрдіске қарсыласу және күрделі әлеуметтік-экономикалық ықпалдар да орын алды.

5. Ұжымдастыру қарқыны мен статистикасы

1928 жылдан бастап ұжымдастыру қарайтын жылдамдықпен жүрді. Тек 7 жыл ішінде ауыл шаруашылығында 90%-ға жуық ұжымдастырылған шаруашылықтар құрылды. Бұл деректер Қазақстан Ұлттық архивінің 1930-1935 жылдардағы мәліметтеріне негізделген. Ұжымдастыру ауыл шаруашылығында шапшаң өзгерістер тудырып, халықтың күнделікті тұрмыс-тіршілігіне үлкен ықпал етті, өндірістік күштерді біріктіру арқылы өндірісті ұлғайтуға жағдай жасады.

6. Көшпелі шаруашылықтың жойылуы

Ұжымдастыру дәстүрлі көшпелі мал шаруашылығын толық жойды, бұл қазақ халқының негізгі кәсіпшілігіне ауыр соққы болды. Мал басы күрт азайып, ұлттық экономикаға кері әсерін тигізді. 1928-1932 жылдарда мал саны 40 миллионнан 4,5 миллионға дейін түсті, бұл үлкен экономикалық дағдарыс әкелді. Көшпелі өмір салты аяқталып, қазақтар отырықшы өмірге көшті, бірақ бұл жаңа тұрмыс қиындықтарымен қатар келді.

7. Мал санының салыстырмалы динамикасы (1928-1933)

1928 жылдан 1933 жыл аралығында мал басы көлемі ашық түрде төмендеді, бұл ұжымдастыру мен мемлекеттік тапсырмалардың қатал жүзеге асырылуының нәтижесі болды. Қазақстан Статистика комитетінің 1934 жылғы есебіне сай, мал санындағы 80-90% төмендеу ауыл шаруашылығының бұдан әрі дамуын қиындатты, қоғамда да үлкен әлеуметтік сілкіністер туғызды.

8. Ашаршылықтың себептері

1931-1933 жылдардағы ашаршылықтың негізгі себептері – ұжымдастырудың қатал талаптары, малды жаппай өнім ретінде алу, егіннің нашар болуы. Ауыл шаруашылығында ресурстардың дұрыс бөлінбеуі мен табиғи апаттар да аштықтың өршуіне себепші болды. Бұл кезеңде халықтың күнкөрісі қиынданып, көптеген адамдар қайғылы оқиғаларды бастан өткерді.

9. 1931-1933 жылдардағы ашаршылық зардаптары

Аштықтан шамамен 2 миллион адам қайтыс болды, оның ішінде қазақ халқының үлкен бөлігі бар. 1,2 миллионнан астам адам көрші республикаға және басқа елдерге көшуге мәжбүр болды. Қазақстандағы көптеген ауылдар толығымен босап, халық саны күрт азайды, бұл әлеуметтік және экономикалық салада үлкен дағдарысқа әкелді.

10. Ұжымдастыру үдерісінің негізгі сатылары

Ұжымдастырудың кезеңдері кезең-кезеңімен жүргізілді: алдымен жеке шаруашылықтарды біріктіру басталды, одан кейін колхоздар мен совхоздар құрылып, өндірісті ұйымдастыру жолдары жүйелендірілді. Бұл үрдіске байланысты заңдар мен шаралар қабылданып, халықтың отырықшылыққа көшуі белсенді түрде жүргізілді. Қазақстан тарихи деректеріне сүйенсек, бұл процесс мемлекеттік саясаттың айқын көрінісі болды.

11. Күшпен отырықшыландыру саясаты

Қазақстанда көшпелі өмір салтына қарсы саясат жүргізіліп, халық тұрақты отырықшы болуға мәжбүр болды. Киіз үйлердің орнын тұрақты үйлер алды, өмір салты түбегейлі өзгерді. Мал шаруашылығы ұжымшарларға біріктіріліп, жайылымдар жабылды. Көшпелі мал шаруашылығы құлдырап, оған қарсылық танытқандар қатал жазаланды. 1930 жылдары ауылда жаңа мал және егін шаруашылығы кешендері пайда болып, дәстүрлі өмір салтын бұзды. Отұрықшыландыру әлеуметтік шиеленістерді күшейтіп, еңбек нысандарын жаңартуды талап етті.

12. Қарсылықтар және көтерілістер

Ұжымдастыруға қарсы алғашқы қарсылықтар 1929 жылдан бастап көрінді. Кейбір ауылдар мен аймақтарда көтерілістер мен қарсылық шаралары ұйымдастырылды, бірақ олар қуатпен басылды. 1930-1932 жылдардағы көріністер билік тарапынан қатаң жауап қайтаралып, шаруашылықтардың күштеп ұжымдастырылуы жалғасты. Бұл оқиғалар ұжымдастырудың әлеуметтік әрі саяси қиындықтарын айқын көрсетті.

13. Колхоздар мен совхоздардың құрылу тарихы

Колхоздар мен совхоздардың пайда болуы ұжымдастыру саясатының негізі болды. Олар жеке иеліктерді орталықтандырылған бірліктерге біріктіріп, өндірісті тиімді басқаруды мақсат етті. Қазақстандағы алғашқы колхоздар 1929 жылы құрылып, олар мал шаруашылығымен қатар егіншілікпен де айналысты. Совхоздар мемлекеттік меншікке жататын шаруашылықтар ретінде ерекше рөл атқарды, ауыл экономикасын жаңғыртуда маңызды болды.

14. Әлеуметтік өмір мен ауыл құрылымындағы өзгерістер

Ұжымдастыру қазақ ауылдарының ру-тайпалық құрылымын әлсіретті, әлеуметтік байланыстардың өзгеруіне әкелді. Отбасылық шаруашылықтар жойылып, ауылдық қауымдастықтар қайта құрылды. Қазақ ауылдары босап, көптеген тұрғындар жұмыссыз қалды. Тұрмыс жағдайлары нашарлап, күнкөріс қиындықтары артты. Сонымен қатар, жаңа заманға сай әлеуметтік институттар пайда болып, қоғамдық құрылымдар өзгере бастады, бірақ оларда әлеуметтік шиеленістер де күшейді.

15. Білім беру және денсаулық сақтау жүйесіндегі өзгерістер

Ұжымшарлар ішінде жаңа мектептер ашылып, балалар мен ересектердің сауаттылығы артты. Сол арқылы білім деңгейінің төмендігін азайтуға күш салынды. Кітапханалар мен оқу орталықтары құрылып, мәдени және ғылыми сауаттылықты дамытты. Ауылдық жерде медициналық пункттер мен фельдшерлік станциялар пайда болып, денсаулық сақтау жүйесі алғаш рет ұйымдастырылды. Санитарлық-гигиеналық жағдайларды жақсарту, жұқпалы аурулардың алдын алу бағытындағы жұмыстар қолға алынды, бұл ауыл тұрғындарының өмір сапасын жоғарылатуға ықпал етті.

16. Халық санының өзгеруі (1926-1939)

1926 жылы Қазақстанда жүргізілген халық санағы мәліметтері мен 1939 жылғы есеп арасындағы айтарлықтай айырмашылықтар ұжымдастыру мен ашаршылықтың халық санына тигізген ауыр зардаптарын дәлелдейді. Бұл 13 жыл ішінде қазақ халқының саны 37% кемігенін көрсетеді, яғни елдің демографиялық құрылымына үлкен қысым жасалды. Тарихшылардың айтуынша, мұндай күтпеген төмендеу қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық дағдарысқа түскенін және ауыл шаруашылығы жүйесінің түпкілікті қайта құру кезеңіндегі қиындықтарды айқын бейнелейді.

Осы кезеңнің трагедиясы халықтың физикалық жағдайын ғана емес, мәдени және рухани салдарын да терең соққыға түсірді. Әсіресе, ұжымдастыру іс-әрекеттері кезінде халықтың күнкөріс әдістері өзгерді, көшпелі өмір салтының орнына тың игеру, кең далада ұжымдық жұмысқа көшу қажеттілігі туындады. Бұл өзгерістер сезімтал психологтар мен қоғамтанушылардың пікірінде ұлттық болмыстың өзгеруі ретінде қарастырылады.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік статистика комитетінің мәліметтері бойынша, бұл деректер бүгінгі күнге дейін тарихи аналитиканың негізгі құжаты және ұжымдастыру дәуірін түсінудің маңызды көзі болып саналады.

17. Ұжымдастырудың ұлттық болмысқа әсері

Ұжымдастыру - бұл тек экономикалық өзгеріс қана емес, сонымен қатар халықтың ұлттық болмысын түбегейлі өзгертетін әлеуметтік феномен болды. Оған байланысты бірнеше таңқаларлық оқиғалар мен пікірлер бар:

Бірінші оқиғада бір қазақ отбасы малын мәжбүрлеп ұжымдастыруға кедергі жасады. Олардың әрекеті ұлттық дәстүрлер мен отбасылық байлыққа деген терең құрметті көрсетеді. Бұл тарих әлі күнге дейін еліміздің кейбір аймақтарында халықтың рухани күшін білдіретін символ болып есептеледі.

Екінші әңгімеде, жастардың ұжымдастыруға қарқынды қарсыласуы баяндалады. Олардың көзқарасы тарихи көзқараспен ерекшеленіп, болашаққа сенім мен еркіндік идеясын алға қойған. Бұл жылдардағы жасөспірімдердің әрекеттері қазақ қоғамының өзгерістерге қалай жауап бергенін айқын көрсетеді.

Үшінші таңдаулы оқиғада, кәрі адамдардың өлең мен ән арқылы ұжымдастыру кезеңінің ауыртпалығын қалай айтқанын көруге болады. Бұл мәдениет пен әдебиеттің ерекше үлгісі, ол халықтың қайғысы мен үмітін қатар бейнелейді.

Бұл үшеуі қазақ халқының ұлттық рухы мен ата-баба дәстүрін сақтау тұрғысынан ұжымдастыру кезеңіне реакциясын ашады.

18. Соғыстан кейінгі ауыл шаруашылығының дамуы

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Қазақстанның ауыл шаруашылығы жаңа кезеңге қадам басты. Бұл кезеңнің маңызды оқиғалары төмендегідей сипатталады:

1946-1950 жылдары - соғыстың зардаптарын жою және ауыл шаруашылығы өнімдерін қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. Көптеген егістік алқаптары қайта өңделіп, мал шаруашылығы қайта жанданды.

1950-1960 жылдары - индустриализация процесі басталып, ауыл шаруашылығы механизацияланып, тың жерлер игерілді. Бұл кезеңде жаңа технологиялар мен жаңа әдістер енгізіліп, өнімділік айтарлықтай көбейді.

1960-1970 жылдар аралығында - ауыл шаруашылығының құрылымдық өзгерістері жүрді, жеке меншік пен ұжымдық шаруашылықтардың теңгерімі реттеліп, экономикалық көрсеткіштер тұрақтанды.

Бұл тарихи нақты кезеңдер Қазақстанның аграрлық секторын жаңғырту мен модернизациялау жолындағы маңызды баспалдақтарды көрсетті.

19. Ұжымдастыру сабақтары мен тарихи бағасы

Ұжымдастыру - қазақ халқының тарихында ауыр сынақ болды. Ол кезеңде аштық пен жаппай көші-қон орын алып, халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайы күрт нашарлады. Бұл дағдарыс халықтың рухани және материалдық тұрмысына үлкен зиян келтірді.

Тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін, бұл тарихи кезеңнің ауыр зардаптары мұқият зерттеліп, ұмытылмайтын және әділеттілік іздеген талқылауларға айналды. Мемлекеттік деңгейде осындай өткенді еске алу, тарихи әділдікті қамтамасыз ету мәселелері күн тәртібінде тұр.

Ұжымдастырудан алынған сабақтар бүгінгі ауыл шаруашылығы мен қоғамдық құрылымдардың дамуына бағдар беретін маңызды фактор ретінде қарастырылады. Ол, сонымен қатар, мемлекеттің тәуелсіздік пен даму стратегиясын бекітуге септігін тигізеді.

20. Ұжымдастырудың мұрасы: өткеннен сабақ алу

Қазақстандағы ұжымдастыру тәжірибесі халықтың өміріне терең әсер етті. Бұл тарихи оқиға ұлтымыздың тағдырында маңызды орын алады. Қазіргі жастар ұлтымыздың өткенімен танысып, өткен тарихтан сабақ алуы қажет. Өткеннің ауыртпаны бүгінгі күннің бірлігін нығайтуға, мәдени дәстүрімізді сақтау мен дамытуға ұмтылуымызға себеп болуы тиіс. Осы арқылы ғана мемлекетіміздің болашақтағы тұрақты дамуына жол ашылады.

Дереккөздер

Миллер Е.И. Ұжымдастыру тарихы: Қазақстан жағдайы. Алматы, 1995.

Қазақ ССР-нің ауыл шаруашылығы статистикасы, 1928-1935. Алматы, 1936.

Соловьев Г.М. Совет Қазақстаны және ұжымдастыру. Москва, 1980.

Тарихи архив құжаттары. Қазақстан Ұлттық архиві, 1930-1940 жж.

Аксенов Н.В. История коллективизации в Казахстане. Алма-Ата, 1990.

Жұмабай А. Ұжымдастыру дәуірі: әлеуметтік-экономикалық аспектілер. Алматы, 2005.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік статистика комитетінің ресми деректері, 1926–1939 жылдар.

Нұрғалиев Т. Қазақтың ұлттық болмысы мен ұжымдастыру. Нұр-Сұлтан, 2018.

Сәбитов Б. Соғыс пен бейбітшілік кезеңіндегі Қазақстанның ауыл шаруашылығы. Алматы, 2012.