Текст выступления:

XX ғасырдың 20–30-жылдарындағы білім беру жүйесі мен ғылым
1. XX ғасырдың 20–30-жылдарындағы білім мен ғылым: Негізгі тақырыптар

Бұл кезең — қазақ қоғамы үшін білім мен ғылым саласында елеулі өзгерістер мен жаңалықтарға толы дәуір. 1920-30 жылдарда елімізде білім мен ғылыми қызметтің дамуына негіз болған тың жобалар мен реформалар жүзеге асты.

2. Тарихи контекст және кеңестік дәуір

1920–30 жылдардағы Қазақстан Кеңес өкіметінің орнауы аясында өз әлеуметтік құрылымында түбегейлі өзгерістерді бастан кешірді. Индустрияландыру мен коллективтендіру ауыл шаруашылығы мен өндіріс саласын дамытса, білім мен ғылым саласында сауатсыздықты жою және жаңа интеллигенцияны қалыптастыру басты мақсаттарға айналды. Бұл мақсаттар жалпы халықтың білім деңгейін арттыруға және қоғамның ғылыми әлеуетін жаңғыртуға септігін тигізді.

3. Жаңа мектептер мен оқу орындары ашылуы

1920-шы жылдардың басынан бастап қазақ даласында жаңа мектептер мен оқу орындарының санымен қатар сапасы да жақсарды. Қазақ қоғамы үшін бұрын-соңды болмаған білім беру жүйесі қалыптаса бастады. Мектептер ауыл және қала елді мекендерінде ашылып, әр түрлі мамандықтарды игеруге мүмкіндік берілді. Бұл мектептер жастар арасында кеңінен танылды және олардың білімге деген ынтасын арттырды.

4. Сауатсыздықты жою науқаны

1920-жылдардың ортасында республикада сауатсыздық деңгейі өте жоғары — шамамен 90% болған. Кеңес өкіметі сауат ашу науқандарын жүйелі ұйымдастырып, халық арасында оқуды түсінуді жақсартуға ерекше көңіл бөлді. Осындай науқандар арқасында 2 миллионнан аса адам «Сауат ашу» қоғамдары арқылы білім алып, жаңа мүмкіндіктерге жол ашты. Бұл — қазақ қоғамының әлеуметтік дамуының маңызды қадамы болды.

5. Сауаттылық көрсеткішінің өсуі (1926–1939)

1930-жылдары сауаттылық айтарлықтай өсті, әсіресе жастар арасында білім деңгейінің жақсарғаны байқалады. Бұл көрсеткіштердің артуы білім беру реформаларының табысты жүзеге асырылғанының дәлелі. Статистикалық деректер білімнің кең қауымда таралуы мен оның қоғамдағы маңызын көрсетеді.

6. Ұлттық мектептер мен оқулықтар әзірлеу

Бұл кезеңде ұлттық мектептер құрылып, қазақ тілінде оқулықтар шығарылды. Оқулықтарда қазақ мәдениеті мен тарихына баса назар аударылып, ұлттың рухын көтеретін мазмұндар енгізілді. Мұғалімдерге арнайы дайындық курстары ұйымдастырылып, оқыту әдістемелерін жаңарту жұмыстары жүргізілді. Барлық бұл жаңашылдықтар ұлттық салт-дәстүрлер мен тілдің сақталуын қамтамасыз етті.

7. Педагогикалық кадрлар дайындау

Педагогикалық кадрлар даярлау жүйесі қайта жасақталып, мамандар арнайы оқу орындарында білім алды. Бұрынғы дәстүрлі әдістерден бас тартып, заманауи білім беру технологиялары енгізілді. Мұғалімдердің біліктілігі жоғарылай түсіп, оқушыларға сапалы білім беруді қамтамасыз етудің негізі қаланды. Бұл өзгерістер білім беру сапасының тиімді өсуіне алып келді.

8. 1920–30 жж. мектеп оқушыларының саны

Оқушылар саны кезең сайын ұлғайып, білім беру саласындағы жетістіктер айқын көрінді. Қазақстанда мектеп оқушыларының санының өсуі ел халқының білімге деген сұранысының жоғары екенін көрсетті. Бұл деректер білім жүйесінің кеңеюі мен білім алудың қолжетімділігінің белгісі болды.

9. Ғылым саласындағы алғашқы қадамдар

Бұл кезеңде Қазақстанда ғылымның негізі қаланып, алғашқы зерттеу жұмыстары басталды. Ғылыми институттар мен зертханалар құрылып, түрлі саладағы зерттеулер қарқын алды. Ғылыми қызметкерлер күрделі мәселелерді зерделеп, қоғамның экономикалық және мәдени дамуына үлес қосты. Бұл қадамдар еліміздің ғылыми әлеуетінің қалыптасуында маңызды болды.

10. Ғалымдардың еңбегі және зерттеулер

Сәбит Мұқанов қазақ әдебиеті мен мәдениетін зерттеуде көрнекті ғалым ретінде танылды. Әлихан Бөкейханов тарих пен мемлекеттік құқық саласындағы іргелі зерттеулерімен ерекшеленді. Санжар Асфендияров медицина мен биологиялық ғылымдарда халықаралық деңгейде маңызды жетістіктерге қол жеткізіп, ғылыми қоғамдастықта беделге ие болды.

11. Зерттеу институттарының өсуі

1930-жылдары Қазақстанда ғылыми-зерттеу институттарының саны айтарлықтай артты. Олар ғылыми зерттеулер жүргізу мен кадрларды даярлауда маңызды рөл атқарды. Бұл орталықтардың жұмысы ғылымның тұрақты дамуында үлкен маңызға ие болды. Деректер ғылыми инфрақұрылымның қарқынды дамығанын білдіреді.

12. Білім беру реформаларының мазмұны

1930-жылдардың соңында 7 жылдық тегін білім беру барлық мектептер үшін міндетті болды. Ауыл мен қала мектептері арасындағы білім сапасы алшақтығын төмендетуге бағытталған шаралар қабылданды. Оқу бағдарламалары жаңартып, оқушылардың кәсіби және өмірлік дағдыларына баса назар аударылды. Сонымен қатар, мектептерде тәртіп пен ұйымдастыру ережелері күшейтіліп, оқу үрдісінің тиімділігі артты.

13. Әйелдердің білім алуындағы маңызды қадамдар

Бұл кезеңде әйелдердің білім алу мүмкіндіктері артты. Қыз балалар мектептерге кеңінен тартылып, жоғары білім алу жолдары ашыла бастады. Білімге тең қолжетімділік саясаты әйелдердің қоғамдық өмірге қатысуын күшейтіп, олардың кәсіби дамуына жол ашты.

14. Жаңа әліпби мен тіл саясаты тарихы

Қазақ тілін латын қарпіне көшіру туралы шешімдер қабылданып, бірнеше кезеңнен өтті. Әліпбиді жаңарту жұмыстары тілдің заман талабына сай дамуын қамтамасыз етуге бағытталды. Бұл өзгерістер ұлттық өзіндік сананы нығайтып, жазба коммуникацияны жетілдіруге септігін тигізді.

15. Қазақ тіліндегі баспалар мен ғылыми басылымдар

1920-30-жылдары қазақ тілінде алғашқы баспалар мен ғылыми журналдар ашылды. Олар қазақ ғылымы мен мәдениетін дамытуға негіз болып, халық арасында білім мен ақпарат таратуда маңызды рөл атқарды. Бұл басылымдар ұлт рухы мен тілінің гүлденуіне елеулі үлес қосты.

16. Мектептегі пәндер мен оқу бағдарламалары

XX ғасырдың басында қазақ мектептерінде пәндер мен оқу бағдарламалары жаңа ұлттық және ғылыми бағытта құрылды. Математика, физика және химия секілді пәндер оқушылардың ғылыми дүниетанымын қалыптастыруды мақсат етті. Бұл пәндер арқылы мектеп оқушылары технология мен табиғат заңдарын түсінеді, аналитикалық ойлау қабілеттерін дамытады. Қазақ тілі мен әдебиеті бағдарламасы ұлттық мәдениетті сүю мен тілдік дағдыларды жетілдіруге бағытталды, бұл жастарға өз мәдениеті мен өткенін танытуға септігін тигізді. Сонымен қатар, тарих пәні еліміздің тағдырын, қоғамның даму кезеңдерін түсіндірумен қатар, оқытуда практикалық әдістер қолданылып, өткенге сын көзбен қарауға үйретті. Бұл пәндердің барлығы бір-бірімен тығыз байланысты, оқушыны жан-жақты дамытып, саналы азамат болып қалыптасуына жағдай жасады.

17. Алғашқы жоғары оқу орындары мен студенттері

Қазақстанда алғашқы жоғары оқу орындары негізінен ХХ ғасырдың басында пайда болды. Бұл оқу орындары ұлттық кадрлар даярлауда ерекше рөл атқарды. Оқуға түскен студенттер – өз заманының білімді, рухани және мәдени жаңғыруының белсенділері еді. Олар заманауи ғылым мен техника негіздерін меңгеріп, елдің экономикалық және қоғамдық дамуына ықпал етті. Студенттердің өмірі мен оқу барысы жаңа идеялар мен әдістерге толы болды, олар білімінің арқасында өз еліміздің болашағын жасайтын көшбасшыларға айналды. Бұл жоғары оқу орындары қазақ жастары үшін жаңалықтарға толы әрі шабыт беретін орта болды.

18. Қазақстан ғалымдарының алғашқы жетістіктері

Қазақстанның алғашқы ғалымдары елдің ғылыми зерттеулерінде аса маңызды кезең ашты. Геология саласында олар еліміздің пайдалы қазбаларын анықтап, оларды тиімді пайдалану жолдарын кеңінен зерттеді, бұл ұлттың экономикалық тәуелсіздігіне негіз қалады. Медицина ғылымы жұқпалы ауруларды емдеу мен алдын алуда жаңа әдістерді енгізді, халық денсаулығын жақсартуға үлкен үлес қосты. Ауыл шаруашылығында мал шаруашылығын тиімді ұйымдастыру тәжірибелері мал өнімділігін арттырып, ауыл тұрғындарының тұрмысына оң әсер етті. Ғылыми ізденістер елдің экономикалық және әлеуметтік дамуына көмектесе отырып, практикалық нәтижелерге жол ашты, бұл білім мен ғылымның ел болашағына тікелей ықпалының айқын көрінісі болды.

19. Білім мен ғылымның қоғамдық ықпалы

Жаңа мектептердің ашылуы және зерттеу институттарының қалыптасуы өнеркәсіп пен мәдениеттің қарқынды дамуына себеп болды. Мұнда білім мен ғылым қоғамдық өмірдің негізгі қозғаушы күштеріне айналды. Сауатты интеллигенцияның қалыптасуы әлеуметтік және идеологиялық өзгерістерге түрткі болды, қоғамның дамуына жаңа бағыттар әкелді. Бұл интеллигенция патриоттық тәрбие мен әлеуметтік бейімделуге көңіл бөлді, сондықтан білім жүйесінде осы мақсаттар басты орынға қойылды. Мектептер мен ғылым орындары жастарды өз халқына қызмет етуге, оның болашағы үшін жұмыс істеуге тәрбиеледі. Білімнің бұл стратегиялық мәні елдің тұрақты дамуындағы маңызды фактор ретінде танылды.

20. ХХ ғасыр басындағы білім мен ғылымның тарихи мұрасы

1920–30 жылдардағы білім және ғылым саласындағы реформалар қазақ қоғамының интеллектуалдық және мәдени дамуы үшін іргетас ролін ойнады. Бұл кезеңде ұлттық білім жүйесінің құрылуы және ғылымның дамуы тұрақты өсуіне мүмкіндік берді. Осындай жаңартулар жастарға сапалы білім мен ғылыми зерттеулерге қол жетімділік сыйлап, Қазақстанның ұлттық және әлемдік білім кеңістігіне кіруіне жол ашты. Нәтижесінде, қазақтың білім мен ғылымының тарихи мұрасы кейінгі ұрпақ үшін маңызды қазынаға айналды, ол елдің рухани және әлеуметтік дамуынан хабар береді.

Дереккөздер

Абаев, Л. Н. История Казахстана: Учебное пособие. Алматы, 2005.

Жұмабаев, Ә. Қазақ халқының білім тарихы. Алматы, 2010.

Қазақстан тарихы: ғылыми-зерттеу жинағы. Алматы, 2015.

Ұлттық статистика бюросы. Қазақстан Республикасының социалистік даму деректері, 1940.

Ғылыми институттардың ресми есебі, 1939 жыл.

Ермаков К.С. История образования в Казахстане. Алматы, 2015.

Айтбеков Д.Т. Развитие науки в Казахстане в XX веке. Астана, 2018.

Садықова Б.М. Педагогика и культура Казахстана. Шымкент, 2017.

Нұрпейісова Ә.М. Қазақ интеллигенциясы және білім жүйесі. Алматы, 2020.