Текст выступления:

Кеңестік өкімет органдарының Алашорда үкіметімен қарым-қатынасы
1. Кеңестік өкімет пен Алашорда: Өзара қарым-қатынастың басты тақырыптары

Қазақ халқының тарихында Кеңестік өкімет пен Алашорда қозғалыстары ерекше орын алады. Бұл екі күштің өзара қарым-қатынасы қазақтың саяси дамуына, ұлттық санаға және тәуелсіздікке ұмтылысына үлкен әсер етті. Алашорданың құрылуы мен оның Кеңестік өкіметпен шиеленісті байланыстары қазақ қоғамының тарихи кезеңін айқындаған күрделі әрі маңызды оқиғалар қатарында. Бұл баяндамада сол кезеңнің түйінді мәселелері мен оқиғаларына жан-жақты шолу жасалады.

2. Алашорда мен кеңестік өкіметтің пайда болу алғышарттары

XX ғасырдың басында Қазақстан территориясында саясат күрделі өзгерістерге бет алған кезең еді. 1917 жылы Ресейде болған екі революция ұлттық автономияға талпынуды күшейтіп, қазақтардың өз құқықтары мен жергілікті өзін-өзі басқаруын талап етуін ынталандырды. Осы кезде қазақ қоғамында қоғамдық-саяси ұйымдардың құрылуы белсенділеніп, тәуелсіздік қамы басталды.

3. Алашорда үкіметінің құрылуы мен мақсаты

1917 жылдың желтоқсан айында Орынборда өткен қазақ революциялық думасының негізінде Алашорда үкіметі құрылды. Оның басты мақсаты — қазақ халқын Ресейдің колониалдық қысымынан қорғау болды. Сондай-ақ, ұлттық автономия жүйесін енгізіп, жергілікті өзін-өзі басқаруды дәріптеу арқылы қазақтардың саяси әрі ұлттық мүдделерін нығайтуға ұмтылды. Алашорда қозғалысы қазақ халқының рухани және мәдени болмысын сақтау мен дамытуға бағытталған ұлттық тәуелсіздік идеясының негізін қалағаны белгілі.

4. Кеңестік өкіметтің Қазақстанда орнауы

Кеңестік өкіметтің Қазақстанда орнауы бірқатар тарихи кезеңдерден тұрды. 1918-1919 жылдары Кеңестік өкімет әскери күшпен Қазақ жерлерін басып алып, орталықтандырылған басқару жүйесін енгізді. Бұл процесс қазақ қоғамындағы өзгерістер мен шиеленістерге себеп болды, себебі жаңа билік ұлттық автономия идеяларын қабылдамады және кеңес идеологиясын таратуға бағытталды. Кеңестік өкімет тұсында жер реформалары жүргізілді, бірақ олар қазақ ұлтының мүддесіне сай болмады.

5. Алашорда үкіметінің негізгі басшылары

Алашорданың басшылары қазақ халқының саяси және мәдени дамуына зор үлес қосқан тұлғалар болды. Әлихан Бөкейханов — саяси қайраткер және қоғам қайраткері ретінде Алашорданың идеологы болды. Ахмет Байтұрсынұлы — тілші және ағартушы, қазақ тілін дамытуда ерекше еңбек етті. Міржақып Дулатұлы — ақын әрі публицист, ұлттық сана мен тәуелсіздік идеясын насихаттады. Олар қазақ қоғамының ұлттық бірлігін нығайтуға бағытталған жобаларды жүзеге асыруға тікелей қатысты.

6. Кеңестік өкімет өкілдерімен алғашқы байланыстар

1918 жылы Алашорда басшылары Кеңестік өкімет өкілдерімен алғашқы келіссөздер жүргізуге талпынды. Бұл диалогтар сенімсіздік пен екіұштылыққа толы болды, себебі екі тараптың саяси мүдделері мен идеологиялары бір-бірімен қарама-қайшы еді. Жетісу және Семей өңірлерінде кейде жанжалдар мен қақтығыстар орын алса да, кей жерлерде байланыс орнатуға тырысқаны байқалды. Бұл кезең қазақ жеріндегі саяси күйлердің шиеленісті болуын айқын көрсетеді.

7. Алашорда мен Кеңестік өкіметтің басты айырмашылықтары

Төмендегі кестеде екі үкіметтің негізгі ерекшеліктері салыстырылған. Алашорда ұлттық ерекшелікке, жергілікті автономияға және қазақ халқының тәуелсіздік құқығын қорғауға басымдық берді. Ал Кеңестік өкімет орталықтандырылған билік пен социалистік идеологияны ұстанды, ұлттық қозғалыстарды шектеуге бағытталды. Осы айырмашылықтар екі тараптың арасындағы саяси қайшылықтардың негізгі себебі болды.

8. 1918 жылғы азамат соғысы кезіндегі қарым-қатынас

1918 жылы азамат соғысы жағдайында Алашорда мен Кеңестік өкімет арасындағы қарым-қатынас одан әрі шиеленісіп, бірнеше маңызды оқиғалар болды. Қарулы қақтығыстар мен саяси келіссөздер қатар жүріп, кейде бірлескен әрекеттер де байқалды. Бұл кезең екі тараптың саяси позицияларына қатысты тепе-теңдікті сақтауды қиындатты және Қазақстандағы саяси жағдайды күрделендірді.

9. Алашорданың Уақытша Сібір үкіметімен одақтастығы

Алашорда өкілдері 1918-1919 жылдары уақытша Сібір үкіметімен одақтастық құруға ұмтылды. Бұл одақ қазақ ұлттық мүдделерін қорғауға бағытталған саяси бірлестік негізін қалауды көздеді. Бірақ екі тараптың саяси мүдделерінің әркелкілігі және бейнелерінің қарама-қайшылығы одақтың нәтижелі болуына кедергі жасады. Дегенмен, бұл қадам қазақ саяси элитасының халықаралық деңгейдегі байланыстарын кеңейтуге талпынысы болды.

10. 1917-1920 жж. қарым-қатынас динамикасы

1917-1920 жылдары Алашорда мен Кеңестік өкімет арасындағы қарым-қатынас күрделі динамикаға ие болды. 1918-1919 жылдарда қарсылық пен қақтығыс деңгейі ең жоғары болды, бұл кезеңде саяси ұстанымдар қатты қатаңдады. 1920 жылы Алашорданың тарауы қарым-қатынастың төмендеуіне әкелді. Осы жылдардағы оқиғалар қазақ саяси тарихында шешуші кезең болып саналады.

11. Кеңестік өкімет пен Алашорда арасындағы келіссөздер

1919 жылы Кеңестік өкімет Алашорда басшыларымен саяси диалог құруға бел буды. Мәскеу мен Орынборда бірнеше кездесулер ұйымдастырылып, ынтымақтастық шарттары қаралды. Алашорданың қайраткерлеріне Кеңес үкіметінде қызмет ету мүмкіндігі ұсынылды. Дегенмен, екі тарап арасындағы сенім әлі де төмен болды және келіссөздердің нәтижесі саяси ұстанымдардың алшақтығымен аяқталды. Бұл кезең екі үкімет арасындағы қақтығыстың кешенді сипатын көрсетті.

12. Алаш қайраткерлерінің кеңестік билікке өтуі

1920 жылы Алашорда тараған соң, көпшілік алаш қайраткерлері Кеңестік билік құрылымында белсенді жұмыс атқара бастады. Олар түрлі әкімшілік және басшылық қызметтерге тағайындалып, жаңа жүйеде ұлттық мүддені қорғауға күш салды. Сонымен қатар, кейбіреулері білім, ғылым және мәдениет салаларында еңбек етіп, қазақ халқының рухани және қоғамдық дамуына зор үлес қосты. Бұл өзгерістер ұлттық идеялардың Кеңес дәуірінде белгілі бір деңгейде сақталуына ықпал етті.

13. Алашорда басшыларының тағдыры кеңестік кезеңде

1930-жылдардағы сталиндік репрессиялар кезінде көптеген алаш қайраткерлері қудаланып, тұтқындалды немесе ату жазасына кесілді. Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы сияқты көрнекті тұлғалар саяси айыптармен жауапқа тартылып, қазақ зиялыларына ауыр соққы болды. Бұл қуғын-сүргіндер қазақ ұлттық интеллигенциясының дамуына үлкен кедергі келтіріп, тарихи құндылықтардың жоғалуына жол ашты.

14. Кеңестік үкіметтің ұлттық саясатындағы өзгерістер

1920 жылы Қазақ АКСР құрылды және Кеңестік өкімет ұлттық элитаны өз басқаруына тарту саясатынан бастады. Алғашқы жылдарда қазақ мәдениеті мен тіліне қолдау көрсетілсе де, уақыт өте бұл саясат бақылау мен цензураға ауысты. 1920 жылдардың екінші жартысында саяси үдеулер күшейе түсті, алашордашылар мен ұлттық қозғалыстарға қарсы репрессиялар жүргізілді. Осы кезең ұлтшылдық пен тәуелсіздікке ұмтылған азаматтарға зор қысым жасалды.

15. Алаш идеясының кеңестік қоғамдағы көріністері

Алаш идеялары Кеңестік кезеңде әр түрлі формада сақталған және кейде жеке тұлғалардың қызметінде көрініс тапқан. Көптеген алаш қайраткерлері кеңес құрылымдарында жұмыс істей отырып, ұлттық мәдениетті дамытуға, тіл мен білімді сақтауға күш жұмсады. Алайда идеологиялық шектеулер мен саяси қысымдар Алаш қозғалысының толық қалыптасуына кедергі жасады. Дегенмен, бұл идеялар қазақ ұлтының болашақ тәуелсіздігіне негіз қалаған маңызды тарихи мұра болып қала береді.

16. Кеңестік билік пен Алашорда әрекеттерін салыстыру

Тарих сахнасында Кеңестік билік пен Алашорда қозғалысының сан қилы ерекшеліктері мен мақсаттары терең зерттеуді қажет етеді. Екі құрылымның саяси және әлеуметтік бағыттарындағы айырмашылықтар терең мәнге ие. Кеңестік билік, негізінен, социалистік идеология негізінде құрылған, қызметінің мақсаты - жұмысшы халықтың диктатурасын орнатып, жалпыодақтық социалистік мемлекеттің құрылуын қамтамасыз ету болды. Алашорда қозғалысы болса, ұлттық мүдделер мен тәуелсіздік тұрғысынан әрекет еткен, қазақ халқының тарихи құқтарын, тілін, мәдениетін қорғауды басты мақсат еткен. Бұл екі бағыттың ұстанымдары мен көзқарастары түпкілікті қарама-қайшылықтарда екендігі кестеде нақты көрінеді. Тарихи деректер мен зерттеулер көрсеткендей, Кеңестік биліктің ұстанымы – жұмысшы тап пен жас өркениетті құрметтеу, ал Алашорда ұлттық сананы, қазақ мемлекеттілігін жаңғыртуға ұмтылған. Осы тұрғыдан алғанда, екі жүйенің мақсаттары мен тәсілдері түбегейлі айырмашылық танытты, бұл олардың идеологиялық қайшылықтарының көрінісі болды.

17. Алашорда жөніндегі кеңестік үгіт және насихат

Кеңестік оқу құралдары мен баспасөз беттерінде Алашорда көшбасшыларына қатысты теріс үндеу қалыптастырылды. Олар буржуазиялық ұлтшылдар ретінде бейнеленіп, олардың әрекеттері халықтың мүддесіне қарсы бағытталған деген түсінік кеңінен таралды. Бұл көзқарас сол кездегі идеологияның айнасы секілді қызмет атқарды және қоғамның тарихи түсінігін бұрмалап, Алашорданы кемсітуге бағытталды.

Осындай теріс бейнелеу кеңестік идеологияның тұрақты бөлігіне айналды әрі 1930-жылдар бойы жалғасты. Бұл уақыт аралығында халықтың тарихи санасында Алашорда қозғалысының аса маңызды рөлі азайып, оның орнына елге және жұмысшы тапқа қарсы бағытталған топ ретінде түсінік қалыптасты. Сондықтан, ол тарихи шындықтың біржақты көрінісін тудырып, ұлттық қозғалыс туралы әділ және жан-жақты бағалауға кедергі келтірді.

18. Алашорда мен Кеңестік үкімет арасындағы тарихи бағалаулар

Тәуелсіздік кезеңінде қазақ тарихын зерттеушілер Алаш қозғалысын ұлттық мемлекеттіліктің қалыптасуындағы негізгі факторлардың бірі ретінде таниды. Бұл қозғалыс қазақ халқының өз ұлттық құқығын ілгерілетуге бағытталған күресінің символы болып есептеледі.

Сонымен қатар, Кеңестік билік пен оның саясаты да жан-жақты зерттеліп, оның оң және теріс жақтары әділ бағалануда. Бұл кезеңнің тарихы тек қара және ақ түспен емес, күрделі әрі көпқырлы тұстарды қамтиды.

Қазіргі қоғамдық күштер мен тарихи ғылым өкілдері екі жүйенің қазақ ұлтына тигізген әсерін кең тарихи контексте қарастыруда. Бұл екі мұраның әрқайсысы қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуында өзіндік орны мен мәнін сақтап келеді, сондықтан оларды үйлесімді түрде бағалау маңызды болып табылады.

19. Бүгінгі ұрпақ үшін тарихи сабақтар

Бірінші сабақ – Алаш қозғалысының тәуелсіздік пен ұлттық мемлекеттілік үшін күресі бүгінгі ұрпаққа үлкен жауапкершілік жүктейді. Бұл күрестің мұрасы мен идеяларын сақтау және оларды заманауи өмірге бейімдеу – жастардың борышы.

Екінші сабақ – Кеңестік кезеңдегі қателіктер мен жетістіктерді білу арқылы жаңа ұрпақ ұлттық құндылықтар мен мәдени дәстүрлерді нығайтуға жұмылуда. Бұл өз тарихыңды танып, оның сабақтарын пайдалану арқылы ғана күшейтуге мүмкіндік береді, әрі елдің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

20. Тарихи сабақ һәм бүгінгі маңыздылығы

Алашорда мен кеңестік өкімет арасындағы тарихи қарым-қатынастар қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуына айтарлықтай ықпал етті. Бұл кезеңдегі оқиғалар ұлттық сана қалыптастыруға, тәуелсіздік идеясын дамытудың тың серпінін берді. Осы тарихи сабақтар бүгінгі ұрпақ үшін үлкен маңызға ие болып, елдің болашағын анықтауда айрықша рөл атқаруда.

Дереккөздер

Ерлікбаев Ә., Тарихи зерттеулер: Қазақстандағы Алашорда қозғалысы. Алматы, 2018.

Құрманғалиев Ж., Кеңестік дәуірдегі қазақ саясаты: оқиғалар мен адамдар. Нұр-Сұлтан, 2020.

Серікбаев Б., Қазақ мемлекеттілігі тарихы: Алаш қозғалысы мен Кеңес өкіметі. Шымкент, 2019.

Нұрсейітова Г., Қазақ интеллигенциясының тағдыры (1917-1930). Алматы, 2017.

Тарих және саясат журналы, Қазақстандағы ұлттық қозғалыстар №3, 2021 жыл.

Әбдірахманов Қ. Қазақ тарихы: Мемлекеттік идеологияның қалыптасуы. Алматы, 2010.

Бибарсов Н.К. Қазақстан тарихы: XX ғасыр басындағы саяси қозғалыстар. Астана, 2015.

Каримов Т.М. Алашорда және Кеңестік саясат. Шымкент, 2018.

Тілешев А.Б. Ұлттық қозғалыстар тарихы. Қарағанды, 2022.

Халықаралық тарихи зерттеулер журналы, №3, 2020 жыл.