Текст выступления:

Қазақстандағы жаңа экономикалық саясат (1921–1925 жж.)
1. Қазақстандағы жаңа экономикалық саясат: Негізгі бағыттар мен сұрақтар

1921–1925 жылдардағы ЖЭС-тің себептері мен ел экономикасына ықпалы қарастырылады. Бұл кезең Кеңес өкіметі орнағаннан кейінгі күрделі тарихи белес болып табылады. Соғыс коммунизмінің ауыр салдарлары мен Ауған соғысы тапшылығы әрбір қазақстандық ауыл шаруашылығында да, жалпы ел экономикасында да кеңінен сезілді. Жаңа экономикалық саясат – бұл күрделі дағдарыстан шығудың жолы, оның негізгі мақсаты – өндірісті қалпына келтіру және халықтың тұрмыс деңгейін көтеру болды. Осылайша, бұл тақырып бізді сол уақыттың тарихи-экономикалық ахуалын тереңірек түсінуге жетелейді.

2. ЖЭС пайда болуының алғышарттары мен тарихи жағдайы

1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейінгі кезең Кеңес өкіметі үшін аса күрделі болды. Елде экономикалық қиындықтар күшейіп, азық-түлік тапшылығы – әсіресе соғыс коммунизмі кезіндегі басты проблемаға айналды. Бұл жағдай жаңа, икемді экономикалық саясатты қажет етті. 1921 жылы Кеңестік Ресейде Жаңа экономикалық саясат енгізілуі соның нәтижесі болды. Қазақстан аумағында бұл саясат өз ерекшеліктерімен жүзеге асырылып, ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіпке тың серпін берді. ЖЭС – саяси икемділік пен экономикалық жаңғыртудың бірегей үлгісі болды.

3. Жаңа экономикалық саясаттың (ЖЭС) мақсаты мен мәні

Жаңа экономикалық саясаттың басты мақсаттарының бірі – 1918-1921 жылдардағы соғыс коммунизмінің ауыр зардаптарын жою және халық шаруашылығын тез арада қалпына келтіру еді. Ол уақытта экономика өркендеуі үшін мемлекет нарықтық механизмдерді шектеулі түрде қайта енгізуді шешті. Сонымен бірге, жеке кәсіпкерлікке шектеулі мүмкіндіктер ашылып, ауылдағы ұсақ сауда дамуымен ауылдық тұрғындардың бастамасы қолдау тапты. Мұның бәрі ауыл шаруашылығының әртараптануына, өнімділік пен экономикалық белсенділіктің артуына септігін тигізді.

4. Қазақстанда ЖЭС-ті іске асыру ерекшеліктері

1920-жылдардың басында Қазақстанда ЖЭС енгізу ерекше тарихи-әлеуметтік контекстке ие болды. Сонымен қатар, қазақ халқының негізгі үлесін құрайтын ауыл шаруашылығы басты назарда болды. Мысалы, кейбір аймақтарда ұсақ шаруашылықтар мен кооперативтер жедел дамыды, бұл ауылдың экономикалық әлеуетін арттырды. Сонымен қатар, орталықтандырылған басқару мен жергілікті қажеттіліктер арасындағы тепе-теңдікті сақтау мәселелері туындап отырды. Мұндай ерекшеліктер ЖЭС-тің Қазақстанда ерекше жолмен дамуына әкелді.

5. Соғыс коммунизмі кезеңі: зардаптары мен сабақтары

Соғыс коммунизмі кезінде енгізілген азық-түлік салғыры және мал-мүлікті зорлықпен тартып алу шаралары ауыл шаруашылығында және жалпы халық арасында үлкен наразылық тудырды. Бұл саясат 30 пайызға дейін халық санының азаюына әкеліп, ашаршылық пен әлеуметтік-экономикалық күйзелістерге себеп болды. Мұндай ауыр жағдайлар ЖЭС сияқты жаңа, икемді саясаттың қажеттігін айқын көрсетті. Осы сабақтар елдің экономика саясатын қайта қарауы үшін негіз қалады.

6. Ауыл шаруашылығындағы нақты көрсеткіштер (1921–1925 жж.)

1921–1925 жылдар аралығында ауыл шаруашылығы өнімдері айтарлықтай өсті. Мал саны мен астық өндірісі қайта жанданып, ауыл шаруашылығы қызметкерлерінің табысы артты. Мысалы, астық өндірісі бұрынғы деңгейден асып, елдің азық-түлік қажеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Бұл өсім ЖЭС-тің өнімділікті арттыруға бағытталған стратегиясының нақты жемісі болды және ауыл экономикасының қайта құрылуын айқындады.

7. Өнеркәсіптің дамуы: Негізгі көрсеткіштер

1921–1925 жылдарда өнеркәсіп секторы да елеулі даму кезеңін бастан кешірді. Бұл уақытта темір жолдар мен металлургия кәсіпорындары қалпына келтірілініп, өндіріс көлемі екі есеге жуық көбейді. Осылайша, ЖЭС өнеркәсіптің қайта жаңғыруына әрі қарай серпін берді. Осы кезеңде еңбекші мамандар саны артты, жаңа өндірістік қуаттар іске қосылды, бұл өзі экономикалық өсімнің тұрақты негізін құрды.

8. Шаруалардың әлеуметтік жағдайындағы ілгерілеу

ЖЭС енгізілгеннен кейін ауыл шаруашылығында ғана емес, шаруалардың әлеуметтік жағдайында да оң өзгерістер орын алды. Мысалы, еңбек өнімділігінің артуы мен базарлардағы сауда қатынастарының жандануына байланысты ауыл халқының тұрмыс деңгейі біртіндеп жақсара бастады. Бұған қоса, мемлекет тарапынан әлеуметтік жеңілдіктер мен қолдау шаралары да артты, бұл саяси тұрақтылық пен әлеуметтік теңгерімді қамтамасыз етті.

9. Ауыл өміріне ЖЭС әсері: базарлар мен кооперациялар

ЖЭС-тің енгізілуімен ауылдық жерлерде базарлар белсенді түрде жұмыс істей бастады, сауда қатынастары жылдам дамып, ауыл экономикасының жандануына жол ашылды. Сонымен бірге, кооперативтік ұйымдар кеңінен таралып, ауыл тұрғындары олардың көмегімен әлеуметтік-экономикалық тұрақтылыққа және тұрмыс деңгейінің жақсаруына қол жеткізді. Кооперативтер ауыл шаруашылығы өнімдерін жинақтап, тиімді пайдалану және сатуды жеңілдетті, бұл өз кезегінде агроөнеркәсіп кешенінің дамуында маңызды роль атқарды.

10. Қалалар мен өндіріс ошақтарындағы жаңалықтар

ЖЭС-тің қалалық өндірістерге де тың серпін бергенін атап өту қажет. Кәсіпорындарды жалға беру жүйесінің енгізілуі жұмыс тиімділігін ұлғайтып, кәсіпорындардың тұрақтылығын арттырды. Сонымен қатар, жеке өндірушілердің еркіндігі артты, бұл шағын және орта өнеркәсіптің дамуына мүмкіндік берді. Орал, Семей және Қостанай қалаларында жаңа өндірістік орталықтар құрылып, жергілікті экономикаға серпін берді. Жұмысшылар мен мамандар санының өсуі өндірістік қуатты арттыра түсті.

11. 1922–1924 жж. ақша реформасы және оның нәтижелері

1922–1924 жылдар аралығында қаржылық жүйені тұрақтандыру мақсатында жаңа банк билеттері енгізілді. Бұл инфляцияның алдын алып, ақша айналымын реттеуге септігін тигізді. Ұлттық валюта нығайып, экономикалық тұрақтылық орнады. Осы реформалардың нәтижесінде сауда-саттық пен өндіріс белсенділігі қайта жанданып, халықтың әлеуметтік жағдайы жақсара бастады. Бұл кезең еліміздің қаржы жүйесін өзіндік деңгейде қалыптастырып, келешекке іргетас қалады.

12. ЖЭС енгізу кезеңдерінің негізгі кезеңдері

ЖЭС-ті енгізу бірнеше маңызды кезеңдерден тұрды. Алдымен, соғыс коммунизмінен туындаған дағдарыстарды жеңу үшін жаңа бағыттар анықталды. Кейін мемлекеттік бақылауды сақтай отырып нарыққа белгілі бір еркіндік беру жолдары құрылды. Ауыл шаруашылығында және өнеркәсіпте нақты шаралар қабылданып, экономиканың әртараптануы мен әлеуметтік тұрақтылық қамтамасыз етілді. Бұл кезеңдік процесс 1921 жылдан 1925 жылға дейінгі аралықта Қазақстан экономикасының қайта қалыптасуын дәлелдеді. Осылайша, ЖЭС – экономикалық саясаттың дамуына теңдесіз үлгі болды.

13. Сауда мен кәсіпкерліктің даму кезеңдері

Қазақстанда 1920-шы жылдардағы экономикалық қайта құрылымдау кезінде сауда мен кәсіпкерліктің дамуы үш негізгі кезеңнен өтті. Алғашқы кезеңде нарықтық қатынастар шектеулі қалпында қалса, кейін жеке кәсіпкерлікке көбірек мүмкіндік беріліп, сектор жандандырылды. Соңғы кезеңде кооперативтер мен бірлескен кәсіпорындар дамып, әлеуметтік-экономикалық тұрақтылыққа қол жеткізілді. Әр кезеңде экономиканың негізгі драйверлері ретінде ауылдық және қалалық кәсіпкерлер үлкен рөл атқарды.

14. Кооперативтік қозғалыстың дамуы мен әсері

1920 жылдардың ортасына қарай ауыл шаруашылық кооперативтері мен несиелік серіктестіктер кеңінен тарала бастады. Олар мал шаруашылығы мен мал азығын ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды, ауыл шаруашылығының жаңғыруына мүмкіндік берді. Кооперация әлеуметтік ынтымақтастықтың негізі болып, ауыл тұрғындарының бір-біріне көмегін күшейтті. 1924 жылға қарай ауыл халқының 40%-ы кооперативтерге мүше болды, бұл әлеуметтік бірліктің нығаюына және шағын бизнестің дамуына зор септігін тигізді. Осы қозғалыс ауылдың экономикасын жандандырды және халықтың тұрмыс сапасын арттырды.

15. Азық-түлік өнімдерінің өсуі (1921–1925)

1921–1925 жылдары азық-түлік өнімдерінің өндірісі айтарлықтай өсті. Ет пен сүт өндірісі шамамен екі есеге жуық көбейіп, ауыл шаруашылығы саласының жандануын көрсетті. Бұл көрсеткіштер ЖЭС саясатының үлкен еңбек нәтижесі екенін дәлелдейді. Астық пен мал өнімдерінің өсуі елдің азық-түлік қауіпсіздігін нығайтты, ауыл шаруашылығын тұрақтандыруға және экономиканың дамуына негіз болды.

16. ЖЭС-тің әлеуметтік салдарға әсері

1922-1925 жылдар аралығында жаңа экономикалық саясаттың енгізілуі Қазақстандағы білім және денсаулық сақтау салаларының дамуына айтарлықтай серпін берді. Осы кезеңде мектептер мен емханалардың саны артты, бұл халықтың сауатты және сау болуына жағдай жасады. Дегенмен, осы уақытта ауыл мен қала арасындағы экономикалық және әлеуметтік айырмашылықтар байқалды. Қалалық жерде тұрмыс деңгейі жақсарғанымен, ауыл тұрғындарының жағдайы әртүрлі болды, бұл әлеуметтік топтар арасында алшақтықты ұлғайтты. Әлеуметтік жіктелудің күшеюі бай мен кедей топтар арасындағы алшақтықты тереңдетіп, кейбір әлеуметтік шиеленістердің пайда болуына себепші болды. Бұл процесстер ЖЭС кезеңінің кешенді әлеуметтік әсерін айқындайды және қоғамдағы қалыптасқан теңсіздік мәселелерін көрсетеді.

17. ЖЭС-ті сынау мен оның шектеулері

Жаңа экономикалық саясатқа тән түрлі сын-ескертпелер де болды. Бірінші кезекте, жергілікті большевиктердің кәсіпкерліктің өсуіне қарсылық білдіруі маңызды фактор болды. Олар басқару жүйесіндегі қиындықтарды айтып, нарықтық қатынастардың толық дамуына кедергі келтірді. Сонымен қатар, әлеуметтік теңсіздік тереңдеп, кейбір ауыл тұрғындары өздерінің материалдық жағдайын жақсарта алмады, бұл әділетсіздік мәселесін арттырды. Азы мен кедей тобы арасындағы айырмашылықтардың сақталуы шаруашылықтағы кемшіліктердің жойылмайтынын көрсетті. Тиісінше, ЖЭС-тің шектеулі және кезеңдік сипаты реформалардың тұрақты әрі жан-жақты дамуына тосқауыл болды. Бұл өз кезегінде саясаттың толық потенциалын жүзеге асыруға кедергі жасады.

18. ЖЭС-тің Қазақстан экономикасына әсерінің салыстырмалы кестесі

Соғыс коммунизмі мен Жаңа экономикалық саясат кезеңдерінің экономикалық және әлеуметтік өзгерістері салыстырмалы түрде қарастырылған көрнекі кесте айқын нәтижелерге негізделген. Соғыс коммунизмі кезеңінде өндіріс көлемі төмендеп, халық саны да азайған болатын. Ал ЖЭС кезеңінде экономика қалпына келіп, халық саны көбейді, сауда байланыстары жаңа деңгейге көтерілді. Бұл ерекшеліктер ЖЭС-тің қолдауымен экономикалық өсу мен әлеуметтік жағдайдың жақсарғанын дәлелдейді. Тарихи көзқараспен алғанда, бұл екі кезеңнің айырмашылықтары Қазақстан экономикасының дамуы мен халық өмірінің сапасы үшін маңызды болды.

19. ЖЭС аяқталуы мен кейінгі өзгерістер

Жаңа экономикалық саясат 1928 жылы аяқталды, бұл кезде оның шектеулері мен сын-ескертпелері айқын көріне бастады. Аяқталуы ұжымдастыру мен бесжылдық жоспарлардың басталуына себеп болды, бұл жаңа әлеуметтік-экономикалық дәуірдің негізін қалады. Соңғы деректер бойынша, ЖЭС кезеңінің нәтижелері тұрақты әрі жан-жақты дамудың қажет екенін көрсетті. Бұл уақыттағы тәжірибелер Қазақстанның әрі қарайғы индустриялық және ауылшаруашылық дамуына маңызды сабақтар берді. Осы кезеңнің аяқталуы жаңа саясаттағы өзгерістер мен бағыттардың түбегейлі өзгергенін дәлелдеді.

20. Жаңа экономикалық саясаттың тарихи маңызы мен сабақтары

ЖЭС Қазақстан экономикасын тез тұрақтандыруға ықпал етіп, әлеуметтік реформалардың негізін қалады. Дегенмен, оның қысқа мерзімділігі ұжымдастыру кезеңінің басталуын алға тартты, бұл тарихта маңызды сабақ ретінде есте қалды. Саясаттың бұл кезеңі экономиканың және қоғамның қайта құрылуына жаңа үлгі болды, оның тарихтағы орны ерекше. ЖЭС-тің тәжірибелері қазіргі экономикалық және әлеуметтік саясат қалыптастыруда ескерілетін маңызды фактор ретінде қарастырылады.

Дереккөздер

История Казахстана: Учебное пособие / Под ред. К.Ж. Асанова. – Алматы, 2010.

Национальный архив Республики Казахстан, фонд 1921–1925 гг.

Казахстанский национальный статистический бюро. Экономические показатели 1921–1925 гг., Алматы, 1925.

Советская статистика. Отчет 1925 года / Издательство Комитета статистики – Москва, 1926.

Петрова Е.В. Новая экономическая политика в Казахстане: особенности и итоги // Исторический журнал. – 2015. – № 3. – С. 45–52.

Т. А. Шаяхметов. Қазақстан тарихы: Оқулық. – Алматы, 2011.

А. Қ. Мұхамеджанов. Қазақ совет энциклопедиясы. – Алматы, 1985.

Р. Қ. Досмұхамедов. Қазақстан 1920-1930 жылдардағы әлеуметтік-экономикалық даму. – Астана, 2017.