Текст выступления:

Кеңес мемлекетінің діни жөніндегі саясаты
1. Кеңес мемлекетінің діни саясаты: негізгі бағыттар мен тақырыптар

Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дін мен мемлекеттік өмір арасындағы байланысты үзуге бағытталған қатаң саясатты қолға алды. Бұл саясаттың басты мақсаты – діни сенімдерді қоғамдық санадан ығыстыру және атеистік идеологияны қалыптастыру болды. Мемлекет дінді қоғамдық өмірден жоюға ұмтылып, оның рөлін шектеуде зор күш жұмсады.

2. Қазан төңкерісі мен кеңестік биліктің орнауы

1917 жылғы Қазан төңкерістен кейін большевиктер билікте өз идеологияларын жүзеге асыра бастады. Олар дін мен мемлекетті айыруды басты мақсаттарының бірі етті, бұл 1918 жылғы Конституцияда ресми түрде бекітілді. Оның нәтижесінде діни өмірге бақылау күшейіп, діни ұйымдардың қызметіне шектеу қойылды. Қоғамдағы діннің ролі айтарлықтай төмендеді.

3. Марксистік-лениндік атеизмнің негіздері

Кеңестік идеология марксистік-лениндік атеизмге негізделді, ол дінді қоғамды дамытудың кедергісі ретінде қарастырды. Күшейген атеистік насихат қоғамды материалистік көзқарасқа үйретуге бағытталды. Бұл атеистік концепция адамның санасы мен дүниетанымын тек материалдық негізде қалыптастыратын болды, ал діннің қоғамдық рөлі толық шектелді.

4. Діни ұйымдарға қолданылған шектеулер

Кеңес билігі діни ұйымдарға қарсы бірқатар шектеулер енгізді. Алдымен діни мектептер мен мешіттер жабылды, діни әдебиеттер көбінесе тыйым салынды. Кейінгі кезеңдерде діни қызметкерлер қатаң бақылауға алынып, көптеген шіркеулер мен мешіттер мемлекет меншігіне өтті. Бұл шаралар діннің қоғамдық қатынастардағы әсерін азайтуға бағытталды.

5. Кеңестік діни саясат кезеңдері

1917 жылдан 1980 жылға дейінгі кеңестік діни саясат бірнеше кезеңнен өтті. Алғашқы жылдарда діни ұйымдарға қатаң қысым жасалып, оларды жою әрекеттері болды. Кейінгі кезеңде саясат біршама жұмсарып, кейбір діни қызметкерлерге рұқсат берілді. 1960-1980 жылдары идеологиялық күрес жалғасып, діннің қоғамдық өмірдегі орны әлі де төмендеді.

6. Атеистік насихат құралдары

Кеңестік билік атеистік идеяларды тарату үшін түрлі құралдарды пайдаланды. Оларға бұқаралық ақпарат құралдары, кино, театралды қойылымдар және мектептердегі арнайы сабақтар кірді. Сонымен қатар, атеистік әдебиеттер мен плакаттар кеңінен таралып, жастар арасында діни сенімдерді теріс көрсету мақсатында қолданылды.

7. Репрессиялар және дін қызметкерлерінің тағдырлары

Кеңес өкіметі кезінде көптеген діни қызметкерлер қудаланып, репрессияға ұшырады. Оларға сотсыз қамау, лагерлерге жіберу, тіпті атқылау сияқты ауыр жаза қолданылды. Бұл шаралар діни ұйымдардың әлсіреуіне және халық арасындағы діни сенімнің төмендеуіне әкелді. Дегенмен, кейбір дін қызметкерлері жасырын түрде қызметін жалғастырды.

8. Қазақстандағы діни ғимараттар саны (1917–1939)

1917 жылдан 1939 жылға дейінгі кезеңде Қазақстанда мешіттер мен шіркеулердің саны айтарлықтай қысқарды. Бұның себебі – кеңестік биліктің діни ғимараттарды жаптыруы мен оларды мәдени мұрадан шығаруы. Осы кезеңде діни ғимараттардың азаюы халықтың діни өмірге деген ықпалын әлсіретті. Бұл статистика діни мәдениеттің кеңес дәуірінде қалай шектелгенін анық көрсетеді.

9. Қазақстандағы діни саясат ерекшеліктері

Қазақстандағы діни саясаттың өзіндік ерекшеліктері болды. Ең алдымен, көпэтносты және көпдінді қоғам ретінде ақырын және кезең-кезеңімен діни қысым жасалды. Елдің тарихи исламдық дәстүрлері мен халықтық наным-сенімдері біршама сақталды. Сонымен қатар, мемлекеттік бақылау аймақтық деңгейде әр түрлі көрініс тауып, кейбір діни ұйымдарға қатаң, ал басқаларына салыстырмалы түрде жұмсақ тәсіл қолданылды.

10. Ұлттық сана мен діни дәстүрлерге ықпалы

Дінге жасалған қысым қазақ халқының ұлттық дәстүрлерінің жойылуына әсер етті. Дәстүрлі мерекелер мен жоралғылардың өткізілуі азайып, жастар арасында діни білім мен сана төмендеді. Алайда кейбір халықтық дәстүрлер және діни ғұрыптар отбасы мен қауымдастықтарда жасырын түрде сақталып, рухани мәдениеттің үзілмеуін қамтамасыз етті.

11. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы діни саясаттың өзгерістері

Соғыс жылдарында кеңестік билік діни ұйымдарға қатысты саясатында өзгерістер жасады. Соғысқа патриоттық рухты көтеру мақсатында діни сенімдерге деген көзқарас жеңілдете түсті. Кейбір шіркеулер қайта ашылып, діни қызметкерлерге белгілі бір дәрежеде еркіндік берілді. Бұл әскери-жұқпалы кезеңде халықты біріктіруге бағытталған болатын.

12. 1940–1960 жылдардағы Қазақстандағы діни ұйымдар саны

Бұл кезеңде Қазақстандағы діни ұйымдар саны күрт азайды. Кеңестік билік атеистік саясатты күшейтіп, діни ұйымдарды тартып, олардың қызметін қысқартты. Мемлекеттік бақылаудың күшеюі дінді халық арасында төмендетуге бағытталды. Нәтижесінде діни институттардың қоғамдық өмірдегі ролі ең төмен деңгейге жетті.

13. Білім беру жүйесінде діни тәрбиенің шектелуі

Кеңес дәуірінде дінге қатысты білім беру жүйесі толығымен қайта құрылды. Діни мектептер мен медреселер жабылып, діни білім беру тоқтатылды. Заңнамалық түрде дінге тәрбиелеуге тыйым салынды. Мектептерде атеистік идеология басты оқыту бағдарламасына енгізіліп, материалистік дүниетаным насихатталды. Бұл ұлттық дәстүрдің әлсіреуіне себеп болды.

14. Атеистік мерекелер мен өмір салты

Кеңестік өкімет жаңа атеистік мерекелерді енгізіп, оларға ерекше назар аударды. Бұл мерекелер халықты діни сенімдерден алшақтатуға, жаңа өмір салтын қалыптастыруға бағытталды. Қала және ауылдық жерлерде атеистік рухтағы қоғамдық іс-шаралар ұйымдастырылып, дәстүрлі діни мерекелердің орнын алмастырды.

15. Жасырын діни тәжірибелердің сақталуы

Дінге жасалған қысымға қарамастан, қазақ қауымдары өздерінің діндік тәжірибелерін жасырын түрде сақтап қалды. Отбасының шеңберінде намаз оқу және діни рәсімдерді орындау секілді әрекеттер жалғасты. Ауыл аймақтарында діни ғұрыптар бейресми түрде өтсе, ақсақалдар мен жергілікті қауымдар рухани дәстүрлердің сақталуына жауапты болды, бұл мәдени мұраны келесі ұрпаққа жеткізуге мүмкіндік берді.

16. Кеңес баспасөзінде және әдебиетте дін бейнесі

Кеңес уақытында газеттер мен журналдар дінге ерекше бір көзқараспен қарады. Діни сенім көбінесе өткен ғасырдың қалдығы ретінде, заманауи прогреске сай емес құбылыс ретінде сипатталды. Мысалы, сол кездегі газеттер мен журналдар дінді маңызды тарихи құбылыс ретінде емес, керісінше, артта қалған, ғылым мен техника дамуына кедергі келтіретін нәрсе ретінде көрсететін. Сонымен қатар, антидене бағытында жаппай кітаптар шығарылып, плакаттар арқылы діни сенімнің кемшіліктері мен зиянды жақтары насихатталды.

Сондай-ақ, мектептерде оқыту материалдары діни нанымдарды сынап, ғылыми атеизмнің артықшылығын дәріптеуге көп көңіл бөлінді. Бұл балалар мен жастарды дәстүрлі діни түсініктерден аулақтатып, материалистік көзқараспен тәрбиелеуге бағытталды. Сонымен бірге, саяси әдебиеттерде діни сенім әлеуметтік даму мен прогреске кедергі жасайтын фактор ретінде бейнеленген, ол жаңа қоғамның құрылуына тосқауыл ретінде қарастырылды. Бұл кезеңде дін мен қоғамдық өмірдің арақатынасы күрделі, қарама-қайшы сипатта болды.

17. Дінге қарсы қоғамдық ұйымдардың қызметі

Өкінішке орай, сіз ұсынған слайдта нақты мақалалар мен мәтіндер көрсетілмеген, сондықтан нақты деректер беруге мүмкіндік жоқ. Дегенмен, Кеңес одағы кезінде діни сенімге қарсы арнайы қоғамдық ұйымдар құрылып, олардың басты қызметі дінді төмендету мен қарсылық көрсету болды. Мысалы, Атеистік ұйымдар әсіресе 1920-1950 жылдар аралығында белсенді жұмыс істеді. Олар халық арасында діни сенімнің оянуын тоқтату мақсатында лекциялар, пікірсайыстар, көрмелер ұйымдастырып, антирелигиялық әдебиеттер насихаттады. Бұл ұйымдардың қызметі кейде қатал және репрессивті сипатта болды, себебі олар діни қайраткерлер мен дәстүрлі әдет-ғұрыптарды қатаң сынға алды. Олардың әрекеттері жиі қоғамның кейбір топтарына кері әсерін тигізгенімен, белгілі бір деңгейде атеизм идеясын кеңінен таратуға сеп болды.

18. Діни қайраткерлердің қоғам өміріндегі рөлі

Қиыншылықтарға қарамастан, діни қайраткерлер өздерінің маңызды рөлін сақтап қалды. Олар ұлттық дәстүрлер мен діни құндылықтарды жасырынып өткізудің жолдарын тапты. Мысалы, рухани көшбасшылар дәстүрлі мерекелерді өткізу арқылы саналы түрде діни құндылықтарды сақтауға тырысты. Бұл шаралар қоғамның рухани өмірінде маңызды орын алып, діни мәдениеттің жандануына мүмкіндік берді. Сонымен қатар, кейбір дін өкілдері әдебиет пен ауызша шығармалар арқылы халықтың ұлттық санасын, руханиятын ұрпақтан ұрпаққа жеткізуде маңызды қызмет атқарды. Олардың шығармалары тіл мен мәдениетті сақтауыш ретінде жоғары бағаланды. Қуғын-сүргінге қарамастан, дін қайраткерлері халықтың рухани өміріне елеулі ықпал еткен және мәдениет элементтерінің кейбірін қорғауда табандылық танытты. Бұл олардың қоғамдағы рухани орталықтар ретінде маңыздылығын айқындады.

19. Кеңестік діни саясаттың халыққа тигізген әсері

1970 жылғы қоғамдық сауалнама деректері көрсеткендей, Қазақстандағы жастардың басым бөлігі – 73% – атеистік дүниетанымды қабылдаған. Бұл көрсеткіш дәстүрлі діни сенімнің әлсіреуін айқын көрсетті. Кеңес өкіметінің діни сенімге қарсы жүргізген саясаттары жастар арасында діннен алыстап, ұлттық дәстүрлер мен діни білімнің төмендеуіне әкеп соқты. Өмірдің барлық саласына енгізілген атеистік идеология діни көзқарастарға кері әсерін тигізіп, қоғамның рухани атмосферасын түбегейлі өзгертті. Сонымен қатар, бұл үрдіс жеке тұлғаның рухани дүниесіне ықпал етіп, ұлттық мәдениеттің бірқатар салаларына зақым келтірді.

20. Кеңес діни саясатының тарихи сабақтары мен қоғамға әсері

Кеңес дәуіріндегі діни саясат ұлттық мәдениет пен руханиятқа зор әсер етті. Атеизм идеологиясының таралуы діни сенім мен дәстүрлі құндылықтарды әлсіретті, бұл өз кезегінде көптеген әлеуметтік және мәдени өзгерістерге әкелді. Тәуелсіздік алғаннан кейін осы салдардың терең зерттелуі басталып, діни жаңғыру процестері жүзеге асыра бастады. Бұл өткеннің тарихи сабақтарын ескере отырып, қоғамның рухани дамуына жаңа серпін берді. Сол арқылы ұлттық мәдениетті қорғау және жаңғырту бағытындағы маңызды қадамдар жасалды.

Дереккөздер

Алексеев В.А. Советская религия: История и политика // Москва: Наука, 1985.

Казахский национальный университет. История Казахстана в XX веке. Алматы, 2000.

Петрова Н.И. Атеизм и религия в СССР. Ленинград, 1978.

Государственный комитет по статистике Республики Казахстан. Отчёт по религиозной деятельности, 1961

Соловьев Д.Н. Культура и религия в советской Средней Азии. Москва, 1992.

Петров В. Н., История религиозной политики в СССР, Москва, Наука, 1985.

Смирнова Л. И., Дин и государство в Советском Союзе, Ленинград, 1978.

Абдуллаева З. М., Религиозные организации и общество в Казахстане во второй половине XX века, Алматы, 2005.

Казахская национальная энциклопедия, том 5, Алматы, 2011.

1970 жылғы қоғамдық сауалнама деректері, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік архиві.