Текст выступления:

XX ғасырдың 20–30-жылдарындағы әкімшілік-әміршіл жүйенің саясаты
1. XX ғасырдың 20–30-жылдарындағы әкімшілік-әміршіл жүйе: негізгі бағыттар

XX ғасырдың 20-30-жылдары Қазақстанда орталықтандырылған әкімшілік-әміршіл жүйенің қалыптасу кезеңі басталып, елдің саяси және әлеуметтік құрылымы түбегейлі өзгерістерге ұшырады. Бұл жүйе Кеңес өкіметінің басқару әдістерінің жаңа кезеңін сипаттады, барлық шешімдер жоғарыдан төмен бағытталды және іске аспауы мүмкін емес міндеттер қойылды. Осы кезең Қазақстан үшін жаңа саяси және экономикалық бағыттардың негізін қалыптастырған кезең болып саналады.

2. Кеңес өкіметінің орнауы мен басқару жүйесінің негіздері

1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін Кеңес өкіметі құрылып, ол Қазақстанның басқару жүйесін түбегейлі өзгертті. Ескі әкімшілік-құқықтық жүйе ыдырап, орнына жаңа әлеуметтік-саяси институттар мен басқару механизмдері енгізілді. Бұл үдеріс кезінде ұлттық ерекшеліктер ескерілмей, барлық билік алғашқыда орталықтандырылды, басқару тетіктері қатаң бақылауға алынды. Ел ішінде Кеңес өкіметі мен оның қағидаларын бекіту үшін ауқымды саяси жетістіктер мен ұйымдық жұмыстың жүргізілуі қажет болды.

3. Экономикалық және әлеуметтік қайта құрулар

1921 жылы Жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) қабылданып, бұл саясат мемлекеттік бақылауды күшейту мен жеке меншік құқығын шектеуді көздеді. Ауыл шаруашылығында және өндірісте бұл саясат ауыл мен қала арасындағы экономикалық теңгерімді қалпына келтіруге бағытталды. Жеке сауда мен кәсіпкерлік іс-әрекеттері қатаң шектеліп, өнеркәсіптің дамуы тек мемлекет тарапынан қамтамасыз етілді. Осы кезеңде қалалық жұмысшылардың саны күрт ұлғайып, бұл әлеуметтік құрылымның жаңа сипатын қалыптастырды. Қала тұрғындары қоғамдағы белсенді топқа айналды, жұмысшылардың дені өнеркәсіп орындарында еңбек етті.

4. Индустрияландыру: мақсаттар және нәтижелер

Индустрияландыру кезеңі елдің экономикалық дамуы үшін төңкеріс жасап, ауыл шаруашылығынан өнеркәсіпті алға шығаруды мақсат етті. Осы саясаттың негізінде жаңа зауыттар мен фабрикалар құрылды, бұл мыңдаған халықты жұмыспен қамтып, техникалық прогресті қамтамасыз етті. Алайда, ол ауылшаруашылық секторындағы қиыншылықтарды ұлғайтты, әсіресе ұжымдастыру нәтижесінде көптеген жеке шаруашылықтар қысқартылды. Бұл кезеңде елдің өндірістік қуаты айтарлықтай артты, бірақ қоғамдық өмірде ауыр зардаптары байқалды.

5. Ұжымдастыру және ауылдағы өзгерістер

Ұжымдастыру процесі ауыл шаруашылығын уәкілетті мекемелер арқылы басқарып, жеке меншік үлесін қысқартуды көздеді. Бұл саясатқа сәйкес, қазақ шаруаларының мал-жаны мен жерлері тәркіленіп, олар мемлекеттік және ұжымдық шаруашылықтарға біріктірілді. Ұжымдастыру кезінде ауылдағы дәстүрлі өмір сүру салты бұзылып, көптеген қиыншылықтар туындады. Бұның нәтижесінде ауылдық жерлердегі тұрғындардың әлеуметтік жағдайы нашарлап, азық-түлік тапшылығы мен аштық жанжалдарды өршітіп, халықтың тұрмыс деңгейін төмендетті.

6. Қазақстандағы ұжымдастыру мен аштық зардаптары

1930-1933 жылдар аралығында ұжымдастыру саясатының нәтижесінде Қазақстанда аштық апаты орын алып, халықтың денсаулығы айтарлықтай нашарлады. Бұл кезеңде бірнеше облыстар арасында халықтың көші-қоны күшейіп, әлеуметтік құрылым өзгерді. Ұлттық статистика органы мәліметтері бойынша, аштық салдарынан халықтың саны 40%-дан астам қысқарып, миллиондаған адам басқа өңірлерге қоныс аударды. Бұл қайғылы оқиға қазақ халқының тарихында ауырыңқы белес болып, елдің демографиялық және әлеуметтік жағдайына терең әсер етті.

7. Әкімшілік-әміршіл жүйенің мәні

Бұл жүйеде барлық шешімдер деңгейлер бойынша орталықтандырылып, басқарушылар Мәскеуден түскен нұсқауларды ешбір өзгеріссіз орындауға міндетті болды. Жергілікті билік өз шешімін қабылдауға құқығы шектелгендіктен, қоғамның бастамашылдығы мен тәуелсіздігі төмендеді. Ұлттық ерекшеліктер мен халықтың мүдделері назардан тыс қалдырылып, жеке еркіндік пен пікір білдіру құқығы мүлдем шектелді. Нәтижесінде, басқару жүйесі қатаң тәртіп пен бақылау арқылы қанағаттандырылып, биліктің орнын сақтауға бағытталды.

8. Саяси басқару құрылымындағы өзгерістер

1928 жылға дейін және одан кейінгі басқару органдары мен аумақтық бірліктер арасындағы айырмашылықтар айқын көрінеді. Бұл кезеңде үлкен аумақтық және партиялық реформа жүргізіліп, басқару тиімділігін арттыруға бағытталды. Жаңа әкімшілік құрылымдар азаматтарға құзырлы басқаруды қамтамасыз етіп, партиялық бақылау күшейді. Мұндай қайта ұйымдастыру мемлекеттік аппараттың орталықтандырылуын нығайтып, қоғамдағы билік иелерінің ықпалын күшейтті.

9. Әміршіл жүйенің идеологиялық негіздері

Әміршіл жүйе коммунистік партияның идеологиясына негізделіп, оның талаптары мен нормаларын қоғамның бүкіл саласына енгізді. Бұл идеология жеке бастың мүддесінен үстем болып, қоғамдық тәртіп пен біртұтастықты қамтамасыз ету керек деп санады. Партиялық бақылау мен цензура арқылы саяси ой еркіндігі шектелді, ал халыққа партияның саяси идеалды насихатталды. Осы арқылы билікті орталықтандыру және қоғамды біркелкі реттеу жүзеге асырылды.

10. Жергілікті халықтың жағдайы мен кедергілері

Қазақ шаруалары мал мен жердің тәркіленуінен және ұжымдастырудың есептен тыс жүргізілуінен үлкен зардап шекті. Бұл кезеңде олар экономикалық тәуелсіздік пен дәстүрлі өмір салтын жоғалтып, әлеуметтік күйзеліс алды. Аштық пен жұқпалы аурулардың кең таралуы халықтың денсаулығы мен өмір сүру деңгейінің төмендеуіне әкелді. Еліміздің ауылдық жерлеріндегі тұрмыс жағдайы өте қиын болды, көптеген отбасылардың тіршілігі қауіпті деңгейге жетті.

11. Репрессиялар мен қуғын-сүргін саясаты туралы баяндамалар

Бұл кезеңде халықтың әртүрлі әлеуметтік және саяси топтары репрессияға ұшырап, қуғын-сүргіннің құрбаны болды. Адамдар жаппай тұтқындалып, көптеген адамдар жазықсыз қудаланды. Репрессиялар елдің саяси ахуалын шиеленістіріп, көптеген отбасылардың өмірін қиратты. Бұл саясаттың зардаптары Қазақстан қоғамының терең қабаттарына әсер етіп, халық арасында үрей мен сенімсіздік тудырды.

12. Репрессияға ұшырағандар саны

Қазақстанның Тарихы Институтының 2023 жылғы деректеріне сәйкес, репрессияға ұшырағандардың саны өте көп болды. Ату жазасына кесілгендер саны жалпы қуғын-сүргінге ұшырағандардың ішінен аздау болса да, бұл оқиғалар әлеуметтік ахуалға елеулі әсер етті. Жаппай қуғын-сүргін Қазақстан қоғамының көптеген салаларын қамтып, халықтың тұрмысын ауыртпалыққа салды. Бұл деректер өткеннің қайғылы беттерін еске салып, тарихи сабақ алуға мүмкіндік береді.

13. Мәдениет және білім беру саласындағы өзгерістер

1929 жылы қазақ әліпбиі латын графикасына негізделген жаңа жазуға көшірілді, бұл білім және мәдениеттің дамуына жаңа серпін берді. Ауылдық жерлерде мектептер саны артты, білім деңгейі жоғарлады, мұғалімдерді даярлау жүйесі құрылды. Дегенмен, идеологиялық бақылау күшейіп, әдебиет пен ғылым партияның талаптарына бағындырылды. Ұлттық мәдени мұра оқулықтардан алынып тасталып, орнына коммунистік идеологияны насихаттайтын материалдар енгізілді, бұл ұлттық санаға әсер етті.

14. Діни ахуал және шектеулер туралы мәліметтер

Кеңес өкіметі кезінде дінге қатысты шектеулер қойылып, діни мекемелер мен діни қызметтер қатаң бақылауға алынды. Мәселен, көптеген шіркеулер мен мешіттер жабылып, діни рәсімдер мен мерекелер шектелді. Бұл қазақ қоғамында рухани өмірдің өзгеруіне және дінді ұстаушылар санының азаюына себеп болды. Мұндай саясат биліктің діни саланы бақылауда ұстау және идеологияны күшейту мақсатымен үйлестірілді.

15. Қазақстандағы әкімшілік-аймақтық өзгерістер

1928-1936 жылдар аралығында Қазақстандағы әкімшілік бөлімшелердің құрылымы көптеген өзгерістерге ұшырады. Реформалар нәтижесінде әкімшілік бөлімшелердің құрылымы қайта ұйымдастырылып, басқарудың орталықтандырылуы күшейтілді. Бұл өзгерістер аумақтық бірліктердің кеңеюіне және партиялық бақылаудың нығаюына ықпал етті. Қазақстан Республикасы Ұлттық архивінің мәліметтері бұл кезеңдегі реформалардың жүйелі және стратегиялық сипатта болғанын көрсетеді.

16. Тұлғалар және олардың рөлі

XX ғасырдағы қазақ тарихында бірнеше тұлғалардың орны ерекше болды. Ф.И. Голощекин ұжымдастыруды жүргізу арқылы ‘‘Кіші Қазан’’ деп аталатын саясатын іске асырды, оның нәтижесінде ауыл шаруашылығында күрделі және терең өзгерістер болды. Бұл өзгерістер көбінесе зорлықпен өтті және халыққа ауыр зардаптар әкелді. Сонымен қатар, С.Сейфуллин, А.Байтұрсынұлы, М.Жұмабаев сияқты ұлттық зиялылардың тағдыры да осы кезеңде қиындап, олар қуғын-сүргінге ұшырағанын білеміз. Олардың шығармашылығы мен қоғамдық қызметіне тосқауыл қойылып, кең ауқымды мәдени және саяси салаларда ауыр соққы болды. Сол себепті осы тұлғалардың еңбегі қазақ мәдениеті мен тарихындағы маңызды және әсерлі беттер ретінде сақталып, кейінгі ұрпаққа өлшеусіз құнды мұра қалдырды.

17. Қоғамдық қарсылық пен көтерілістердің хикаялары

Қазақ қоғамы тарихи кезеңдерде бірқатар көтерілістер мен қарсылық акцияларын бастан өткерді, олар халықтың әділетсіздікке толы жағдайларға қарсылығын білдірді. Бұл көтерілістер мен қозғалыстар халықтың өмір сүру жағдайын жақсарту және ұлттық мүдделерін қорғау мақсатында ұйымдастырылды. Мысалы, 1929-1930 жылдардағы ұжымдастыруға қарсылық ретінде болған көтерілістер ауыл шаруашылығына енгізілген өзгерістерге қарсы ұйымдастырылды. Қазіргі зерттеулер бұл оқиғалардың халықтық рухани күштің, ерлік пен төзімділіктің көрінісі екенін көрсетеді. Бұлар тарихта қоғамның әділдік пен теңдікке ұмтылысын бейнелейді.

18. Әкімшілік-әміршіл жүйенің ұзақ мерзімді зардаптары

Кеңес өкіметінің әкімшілік-әміршіл жүйесі қазақ қоғамына терең әрі ұзақ мерзімді әсер қалдырды. Біріншіден, бұл жүйе халықтың экономикалық жағдайын күрт төмендетіп, ауыл шаруашылығын жүйелі түрде құлдыратты. Екіншіден, мәдени және қоғамдық өмірдегі еркіндік қысқарды, ұлттық құндылықтар шектелді. Үшіншіден, адам құқықтары мен бостандықтарына шектеу қойылып, қуғын-сүргіннің аясы кеңейді. Бұл үрдістердің нәтижесінде қазақ халқының әлеуметтік құрылымы мен мәдениетінде өзекті өзгерістер байқалды, кейбірі қаралы тарихи беттер ретінде бүгінге жетті.

19. Қорытынды нәтижелер мен тарихи бағалау

Аштық пен қуғын-сүргін кезеңдері қазақ халқының жалпы санына орташа есеппен 40% дейін әсер етіп, бұл әлеуметтік және мәдени салалардың әлсіреуіне әкелді. Бұл онжылдықтардағы халықтың өмір сүру деңгейіне, ұлттық дәстүрлердің сақталуына және ата-баба рухының беріктігіне ауыр соққы болды. Осы статистика дәлелдейді, тарихи қиындықтар қазақ қоғамының тұлғалық және ұлттық сана-сезімінің дамуына айтарлықтай кедергі келтіргендігін. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік архивінен алынған мәліметтер осы қайғылы кезеңнің маңыздылығын тағы бір мәрте растады.

20. Тарихи сабақтар және болашаққа көзқарас

Қазақстан тарихынан алынған тарихи сабақтар қазіргі еліміздің даму жолына жаңа бағыттар береді. Әкімшілік-әміршіл жүйеден туындаған ауыр зардаптар ұлттық бірлік пен демократияның маңыздылығын көрсетеді. Осы өткен оқиғаларды ескере отырып, Қазақстан болашағын жарқын әрі тұрақты етуге бағытталған мемлекет құрылысына бет бұруы тиіс. Бірлік пен әділдік негізінде қоғамның дамуын қамтамасыз ету - біздің басты міндетіміз және үлкен болашаққа апаратын жолымыз.

Дереккөздер

Аманжолов, Е. Ұжымдастыру және оның тарихи зардаптары. – Алматы, 2015.

Қазақ Совет Энциклопедиясы, том 7. – Алматы, 1974.

Сағындықов, Ә. Қазақстандағы индустрияландыру жолдары. – Нұр-Сұлтан, 2019.

Тарихи статистика жинағы. Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика органы, 1933.

Тоқсанбаев, Ғ. Совет кезеңіндегі мәдениет пен білім. – Алматы, 2020.

Кенжин, Т. "Қазақ хандығының тарихи негіздері." Алматы: Ғылым, 2010.

Нұртазин, Ж. "Ұжымдастыру: қазақ жеріндегі тәжірибе." Астана: Рухани жаңғыру, 2015.

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік архиві. "Аштық пен қуғын-сүргін жылдарының құжаттары." Алматы, 1998.

Сүлейменов, А. "Қазақ зиялылары және қуғын-сүргін." Алматы: Ұлттық кітапхана, 2003.

Тәжібаев, О. "Тарихи көтерілістер және халықтың ерлігі." Қарағанды, 2012.