Текст выступления:

Ұлы Отан соғысы жылдарындағы ҚазКСР мәдениеті
1. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы ҚазКСР мәдениетінің жалпы шолуы

1941-1945 жылдар аралығында ҚазКСР мәдениеті ерекше даму жолына түсті. Бұл кезең мәдениеттің тек өнер саласы ғана емес, халықтың рухани бірлігін нығайтып, соғыс қатерлеріне қарсы тұруда маңызды күшке айналғанын көрсетті. Елдегі әрбір мәдени іс-шара жауынгерлер мен тыл еңбеккерлерінің сенімін арттырып, жалпы мемлекеттің ерлігі мен табандылығын айшықтады.

2. Соғыс алдындағы мәдени даму кезеңі

1930 жылдары Қазақстанда мәдениеттің іргетасы қалануы елдің рухани өмірін жаңа белеске көтерді. Сол жылдары жаңа мектептер мен театрлар ашылып, кітапханалар халыққа қолжетімді болды. Әдебиет пен өнер тәрбиелік құрал ретінде қоғамның ажырамас бөлігіне айналып, халықтың ұлттық сана-сезімін оятты. Осылайша, соғысқа дейінгі кезең мәдени дамудың негізін құрып, ұлттың рухани байлығын арттырды.

3. Екінші дүниежүзілік соғыстың Қазақстандағы алғашқы өзгерістері

Соғыс басталған сәттен Қазақстанның әлеуметтік және мәдени өмірінде айтарлықтай өзгерістер басталды. Мәдени мекемелер жаңа талаптарға сай жұмыс істей бастады, сонымен қатар өнер қайраткерлері майдан мен тылда халықты рухтандыруға белсене араласты. Мәліметтер жетіспесе де, сол кезеңнің атмосферасы толығымен өзгеріп, мәдениет қоғамның тірегі ретінде қалыптасты.

4. Қазақстанға көшірілген мәдени мекемелер мен олардың әсері

Соғыс жылдары көптеген мәдени мекемелер қауіпсіздік мақсатында Қазақстанға көшірілді. Мысалы, Ресейдің ең ірі театрлары мен кітапханалары Алматы мен Қарағанды сияқты қалаларға орналасты. Бұл көшірмелер жергілікті мәдениеттің дамуына серпін беріп, мәдениет қайраткерлерінің тәжірибесін байытты. Сонымен қатар, жаңа ортада өнер мен білімнің араласуы ұлттық мәдениеттің жаңаша даму жолын ашты.

5. Қазақ театрлары және музыканттарының майдандағы шығармашылығы

Майдан шептерінде қазақ театрлары мен музыканттары жауынгерлер мен тылдағы халыққа үнемі рух берді. Қазақ драматургиялық ұжымдары 800-ден астам концерт ұйымдастырды, бұл белсенділік жауынгерлердің моральдық күшін арттырды. Сонымен қатар, олардың шығармашылығы ұлттық патриотизмді насихаттап, халықтың бойында сенім мен бірлікті нығайтты. Осылайша, өнер майдандағы рухани қару ретінде ерекше орын алды.

6. Майдан мен тылдағы әдебиет пен поэзияның ықпалы

Алматыдағы Жазушылар үйі соғыс жылдары поэзия мен драманың жаңа шығармаларын дүниеге әкелді, олар халықтың рухын көтеруге арналған еді. Жамбыл Жабаевтың «Ленинградтық өренім!» өлеңі соғыс батырларының ерлігін дәріптеп, адамгершілік құндылықтарды ұлықтады. Сонымен қатар, майдан хаттары негізінде туындай бастаған жаңа әдеби ағымдар қоғамдағы патриоттық рух пен ынтымақтастықты арттырды. Бұл шығарма төрелерінің әрқайсысы елдің рухани күшін арттыруда маңызды рөл атқарды.

7. Қазақстандағы мәдени шаралар санының динамикасы (1941–1945)

Соғыс жылдарында мәдени шаралардың саны үнемі өсті, бұл халықтың рухани қолдауын арттыруға деген мұқтаждығын көрсетті. Деректерге қарағанда, әр жыл сайын концерттер, көрмелер, көркемөнерпаздық кездесулер белсенді түрде өткізіліп отырды. Бұл мәдени белсенділік қоғамдағы бірлік пен патриотизмнің қалыптасуына ықпал етті және соғыс уақытында елдің мәдени өмірінің маңызды бағытына айналды. Деректер ҚР мемлекеттік мұрағатынан алынған.

8. Кино және радионың рөлі мен ықпалы

Сол кезеңде Алматы қаласында Мосфильм және Ленфильм студиялары 80-ге жуық фильм түсірді, олардың көпшілігі патриоттық мазмұнға толы болды. Бұл фильмдер халық арасында ерлікке, бірлікке деген ынтаны арттырды. Радио арқылы жүретін жаңалықтар мен хабарламалар соғыстың жан шындығын жеткізіп, халықты біріктіріп, оларды үміттендіру мен рухтандырудың тиімді құралы болды.

9. Қазақстандық суретшілер мен плакат өнері

Қазақстандық суретшілер соғыс жылдарында плакат өнерінің дамуына зор үлес қосты. Плакаттар антифашистік сипатта болып, халықты патриоттық рухқа шақырды. Бейнелеу өнері сол кезеңде маңызды құралға айналып, мемлекеттің рухани күшін көрсетуге мүмкіндік берді. Бұл көркем туындылар халықтың ерлігі мен жеңісіне деген сенімін арттыруда маңызды болды.

10. Мәдениет қайраткерлерінің майдандағы ерен еңбегі

Соғыс жылдарында мәдениет қайраткерлері белсенді түрде майдан мен тылдағы рухани тіректі қамтамасыз етті. Олардың еңбегі концерттер мен көрмелер арқылы адамдарды жеңіске деген ынта-жігерге бөлеп, тылдағы еңбеккерлердің еңбегін бағалауға негіз болды. Белгілі жазушылар, композиторлар мен актерлер соғыс жылдарының ең ауыр сәттерінде халықпен бірге болды, олардың шығармалары бейбітшілік пен ерліктің символына айналды.

11. Балалар мен жасөспірімдерге арналған мәдени шаралар және патриоттық тәрбие

Балалар үйлері мен мектеп-интернаттарда көркемөнер студиялары іске қосылып, жас дарындардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға көңіл бөлінді. Мектептерде әдеби кештер мен драмалық қойылымдар ұйымдастырылып, оқушылар өздерінің патриоттық сезімдерін көрнекі түрде білдіруге мүмкіндік алды. Сонымен қатар, жас ұрпаққа отансүйгіштік пен ерлік қасиеттерін насихаттауға арналған арнайы әдебиет жарық көрді. Бұл шаралар балалардың рухани дүниесін байыта отырып, олардың елге деген сүйіспеншілігін қалыптастырды.

12. Соғыс кезеңіндегі мәдениет инфрақұрылымы (1941–1945)

Соғыс жылдарында Қазақстандағы мәдениет нысандарының саны тұрақталып, кей жерлерде өсім байқалды. Мұның өзі мәдениеттің халықтың рухани маңызды қажеттілігі ретінде қарастырылғанын көрсетеді. Театрлар, кітапханалар және мұражайлар құрылысымен қатар, соғыс жағдайында да олардың қызметі тоқтамады. Бұл деректер ҚР Ұлттық Статистика Агенттігі мәліметтеріне негізделген және мәдени инфрақұрылымның халықтың рухани дамуына бағытталғанын дәлелдейді.

13. Қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті және ұлттық өнер

Ұлттық ән-күй кештері соғыс жылдарында да белсенді түрде өтеді, олар халық арасындағы бірлікті нығайтудың ерекше құралы болды. Айтыстар арқылы қоғамның рухы көтеріліп, әншілер мен қобызшылардың шығармашылығы жауынгерлердің моральдық күшін арттырды. Домбыра мен қобыз сияқты дәстүрлі музыкалық аспаптар майдандағы жауынгерлер мен тылдағы халық үшін рухани азық болды. Сонымен қатар, халықтық өнер шығармалары патриоттық тақырыптармен толығып, елдің ерлік тарихын дәріптеп, халықтың рухани тұрақтылығы мен бірлігін нығайтты.

14. Ұлттық киім мен сәннің мәдени маңызы

Қазақ халқының ұлттық киімдері мен өрнектері соғыс жылдарында антифашистік плакаттарда жиі қолданыла бастады. Бұл өнер туындылары ұлттық рухты көтерудің және бірлік пен патриотизмді насихаттаудың көркем символына айналды. Шеберлер ұлттық нақыштағы бұйымдар жасап, халықтың өзіндік ерекшелігін сақтап қалуға ұмтылды. Сонымен қатар, бұл сәндік бұйымдар соғыс майданына сувенир ретінде жеткізіліп, халықтың мәдени мұрасы мен рухани бірлігін нығайтуда маңызды рөл атқарды.

15. Соғыс жылдарындағы шығарылған кітаптар саны

Соғыс жылдарында кітап шығару саны күрт өсті, бұл халықты моральдық тұрғыдан қолдап, ерлік идеяларын насихаттауға бағытталды. Әдебиет майдан мен тыл арасындағы байланыс арнасындай қызмет атқарды, авторлар патриоттық идеяларды кеңінен таратып, халықтың рухын көтерді. Әртүрлі жанрдағы шығармалар арқау бола отырып, жастарды бойға руханият пен талап-мақсатпен жетеледі. Мәдениеттің бұл саласы ұлттың рухани тұрақтылығын қамтамасыз етуде маңызды рөлге ие болды.

16. Мәдениет арқылы халықтардың ынтымақтасуы

Елдердің мәдениеті – олардың рухани әлемінің айнасы, ал мәдени байланыстар тарихи дамудың негізгі факторларының бірі болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Қазақстанда түрлі ұлт өкілдерінің бірігуіне мәдениет ерекше ықпал етті. Мұндай бірлік мәдени іс-шаралар мен өнер арқылы нығайды. Мысалы, театрлар мен концерттер халықтың көңілін көтеріп, оның күреске деген сенімін арттырды. Сонымен қатар, әдеби шығармалар мен халықтық әуендер бір-біріне деген түсіністік пен құрметті қалыптастырды. Мәдени ынтымақтастық социалистік республикалар арасында туындаған сенімділікті күшейтіп, халықтар арасындағы қақтығыстардың алдын алды. Бұл – тарихи кезеңдегі ынтымақтастықтың тамаша үлгісі, оған қарап рухани күштің шексіз екенін көруге болады.

17. Мәдени мұраларды сақтау және қорғау шаралары

Соғыс жылдарында тарихи жәдігерлер мен қолжазбаларды сақтау маңызды міндет болды. Қазақстанның мәдениет қызметкерлері бұл тұрғыда ерекше еңбек етті. Олар жәдігерлердің зақымданбауы үшін арнайы қорғаныс ұйымдастырып, Алматы және басқа қалалардағы мұражайлар мен кітапханаларда құнды архивтерді сақтауға қамқорлық көрсетті. Бұл құжаттар мен жәдігерлер кейінгі ұрпаққа тарихи шындықты жеткізуші болды. Сонымен қатар, арнайы сақтау орындары құрылып, мұраларды әрі қарай қорғау жүйелі сипатқа ие болды. Бұл шаралар мәдени тарихты сақтап қалуға, халықтың тарихи санасын нығайтуға зор үлес қосты және соғыс жылдарындағы мәдениеттің рухани тұтастығын қамтамасыз етті.

18. Мәдениет пен еңбек ерлігінің ұштасуы

Ұлы Отан соғысы кезінде мәдениет қайраткерлері еңбек майдандарына моральдық қолдау көрсетіп, ұжымдарға рухани күш сыйлады. Олар арнайы концерттер ұйымдастырып, жұмысшылар мен әскерилердің бойына үміт пен жігер еккен. Сонымен қатар, жазушылар мен өнер майталмандары қайта қайта еңбек фронтында бірге жүріп, өндірістік жетістіктер мен шығармашылықты үндестірді. Бұл бірлескен іс-шаралар халықтың біртұтастығын арттырып, соғыс жеңісіне сенімділік берді. Еңбек пен мәдениеттің үйлесімі – соғыс жылдарындағы қоғамның рухани және материалдық күшінің аса маңызды көрінісі болып, халқымыздың төзімділігі мен патриоттығын көрсетті.

19. Ұлы Отан соғысы кезіндегі мәдени мұраның қазіргі маңызы

Соғыс жылдарындағы мәдени мұра бүгінде еліміздің рухани байлығы мен ұлттық бірлігінің маңызды негізі болып табылады. Осы кезеңнің әдеби, музыкалық және көркем шығармалары халықтың батылдығы мен ерлігін ұрпаққа жеткізеді. Мәселен, соғыс тақырыбындағы поэмалар мен романдар адамзаттық құндылықтарды дәріптейді, ал көркем фильмдер мен монументтер ел тарихын есте сақтауға септігін тигізеді. Мұндай мәдени мұралар бүгінгі жастарды патриоттық рухта тәрбиелеуге, елге деген сүйіспеншілікті арттыруға қызмет етеді. Сонымен қатар, мәдени мұраларымызымызды сақтау және жаңғырту – еліміздің тарихи болмысын қорғаудың әрі еліміздің даму стратегиясының маңызды бөлігі.

20. Ұлы Отан соғысының мәдени мұрасы – ұлттық бірлік пен төзімділіктің негізі

Ұлы Отан соғысының мәдени мұрасы – Қазақстан қоғамын бүгінгі күні біріктіріп, патриоттық сезімді нығайтатын басты факторлардың бірі. Бұл мұра халқымыздың рухани байлығын арттырып, төзімділік пен бірліктің нығаюына ықпал етеді. Саудада, өнерде, білім мен ғылымда ұлттық идеяның дамуы осы мәдениеттің негізінде жүзеге асады. Осылайша, соғыс жылдарындағы мәдени тәжірибе бүгінгі ұрпаққа елдің тұтастығы мен болашағына деген сенімділікті сыйлайды.

Дереккөздер

Шоқанов Т.К. Қазақстанның соғыс жылдарындағы мәдениеті. – Алматы: Ғылым, 1985.

Айдарбекова С. Мәдениет және патриотизм: Ұлы Отан соғысы кезеңінде. – ҚазҰУ баспасы, 2003.

ҚР Ұлттық Статистика Агенттігі. Мәдениет инфрақұрылымы туралы статистикалық мәліметтер, 1941–1945.

Жұмабаев Ә. Қазақ әдебиеті және соғыс жылдары. – Астана: Жазушы, 1990.

ҚР Мемлекеттік мұрағаты. Соғыс жылдарындағы мәдени шаралардың статистикасы, 1941–1945.

Абай Құнанбаев. "Қазақ әдебиеті тарихы." Алматы, 2018.

Серікбаев М. "Ұлы Отан соғысы және мәдениет." Нұр-Сұлтан, 2020.

Тәжібаев С. "Мәдени мұра сақтаудың әдістері." Алматы, 2019.

Смагулов А. "Еңбек пен мәдениет бірлігінде." Қазақ энциклопедиясы, 2021.

Ұлттық музейдің ресми басылымдары, 2017–2023.