Текст выступления:

Понятие, виды и меры ответственности за коррупционные правонарушения
1. Коррупция: негізгі түсінігі, түрлері және жауапкершілік шаралары

Коррупция өзінің ауқымдылығымен және ықпалымен қазіргі қоғамның тұрақтылығына үлкен қауіп төндіреді. Бұл құқықтық және әлеуметтік мәселе болып табылады, ол мемлекеттің дамуына, қоғамдық сенімге және әділдік қағидаларына аса теріс әсер етеді. Осы себепті, коррупцияның табиғатын терең түсіну және оған тиімді қарсы шаралар қабылдау аса маңызды.

2. Коррупцияға қарсы күрес: тарихи және құқықтық негіздер

Қазақстан Республикасының сыбайлас жемқорлықпен күрес заңнамасы 1990 жылдан бастап үздіксіз дамып келеді. 2015 жылы қабылданған негізгі заң және халықаралық конвенциялар әділдік пен ашықтықты нығайтуға бағытталған. Бұл құжаттар мемлекеттің коррупцияға қарсы күрестегі ұстанымын айқындайды және халықаралық тәжірибемен үндеседі. Елімізде сыбайлас жемқорлықпен күрес заңнамасы сыни маңызға ие, себебі ол мемлекеттің құқықтық жүйесінің негізін қалайды.

3. Коррупция ұғымы мен ерекшеліктері

Коррупция дегеніміз мемлекеттік және қоғам лауазым иелерінің өкілеттігін заңсыз түрде жеке пайдаға немесе басқалардың игілігіне пайдалану құбылысы. Бұл құбылыс материалдық және бейматериалдық игіліктер алу мақсатында орын алады және мемлекеттік құрылымдардағы ашықтықтың жетіспеушілігі мен қоғамдық бақылаудың әлсіздігінен туындайды. Мұндай жағдайлар қоғам мен мемлекеттің мүддесіне теріс әсер етіп, сыбайлас жемқорлықтың кең таралуына мүмкіндік жасайды.

4. Коррупцияның негізгі түрлері

Коррупцияның түрлі түрлері бар, оларды нақты мысалдар арқылы түсіндіруге болады. Мысалы, парақорлық – лауазымды тұлғаға нақты әрекет үшін материалдық немесе материалдық емес сыйақының ұсынылуы. Кейбір жағдайларда мемлекеттік сатып алу мен лицензиялау процестерінде сыбайлас жемқорлықтың түрлі формалары кездесіп, бұл сапасыз қызмет көрсетуге әкеледі. Сонымен қатар, кадрлық шешімдерде пара алу әділетсіз тағайындаулар мен алалаушылыққа ықпал етеді. Мұндай қылмыстар Қылмыстық кодекстің 366 және 367-баптарымен нақты реттеледі.

5. Парақорлық – коррупцияның таралған нысаны

Парақорлық – бұл лауазымды тұлғаға өз өкілеттігін орындауға нақты әрекет жасау үшін материалдық немесе материалдық емес сыйақы ұсынылып, алынуы. Бұл құбылыс мемлекеттік сатып алу, лицензиялау сияқты маңызды салаларда кең таралған. Нәтижесінде, сапасыз қызметтер мен әділетсіз кадрлық шешімдер пайда болады. Қазақстанның Қылмыстық кодексінің 366 және 367-баптары парақорлыққа қатысты жауапкершіліктерді нақты көрсетеді, себебі бұл құбылыс қоғамға мол зиян тигізеді және оның алдын алу аса маңызды.

6. Қызмет бабын теріс пайдалану мысалдары

Қызмет бабын теріс пайдалану – коррупцияның айқын көрінісі болып табылады. Мысалы, мемлекеттік тендерлерге заңсыз ықпал жасау арқылы жеке мүддегерлікті қамтамасыз ету кең таралған. Заңсыз жұмысқа қабылдау мен лицензия беру де мемлекеттік жүйенің тұтастығын бұзады. Сонымен қатар, басшылардың өз бағынушыларға әділетсіз қысым көрсетуі мемлекеттік қызметтегі этикалық нормаларды айтарлықтай бұзып, сыбайлас жемқорлықты күшейтеді. Бұл құбылыстар мемлекеттің әділеттілік пен құқықтық тәртіптің қызметін әлсіретеді.

7. Коррупциялық құқықбұзушылық түрлері және сипаттамалары

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі 2014 жылы төрт негізгі коррупциялық құқықбұзушылық түрін анықтап, олардың ерекшеліктері мен жауапкершілігін нақты белгілейді. Әрбір түр өз мінездемесіне сай бас бостандығынан айыру, айыппұл салу сияқты түрлі құқықтық жауапкершілікті көздейді. Мұндай жүйелілік қоғамда құқықтық тәртіпті нығайтып, коррупцияның алдын алуға бағытталған маңызды қадам болып табылады.

8. Қазақстандағы коррупция деңгейі жайлы деректер

Қазақстанда сыбайлас жемқорлық деңгейі әлеуметтік-экономикалық даму мен басқару тиімділігіне тікелей әсер етеді. Әртүрлі зерттеулер мен мониторингтер коррупцияның кейбір салаларда әлі де кең таралғанын көрсетуде. Қоғамдық бақылаудың әлсіздігі және кейбір салалардағы ашықтықтың жетіспеушілігі коррупцияның қайталануына себеп болады. Бірақ мемлекеттік бастамалар мен халықаралық ынтымақтастық арқасында прогресстер байқалып, сыбайлас жемқорлық деңгейі бірте-бірте төмендеуде.

9. Коррупциялық қылмыстардың әлеуметтік салдары

Коррупция экономиканың өсуін бәсеңдетіп, шетелдік инвестициялардың азаюына әкеледі, осылайша елдің дамуын тежейді. Бұл құбылыс әлеуметтік теңсіздіктің ұлғаюына, білім және денсаулық сақтау саласының сапасының төмендеуіне алып келеді. Сонымен қатар, жастар арасында әділдікке сенімсіздік қалыптасып, ұзақ мерзімде қоғамда тұрақсыздық пен сенімсіздіктің артуына себеп болады. Сондықтан коррупцияға қарсы тиімді күрес — мемлекет пен қоғамның басты міндеті.

10. Коррупциялық құқықбұзушылықтарды анықтау және тергеу барысы

Қазақстан Республикасының Қылмыстық процессуалдық кодексі коррупцияға қатысты құқықбұзушылықтарды анықтау мен тергеу процесін нақты реттейді. Әрбір қылмыстың анықталуы, дәлелдемелер жинақталуы және тергеу іс-әрекеттері заңның талаптары негізінде жүргізіледі. Бұл процесс әділеттілік пен заңдылықты қамтамасыз ете отырып, сыбайлас жемқорлықпен тиімді күресуді қамтамасыз етеді және құқықтық мемлекет құруға үлес қосады.

11. Құқықтық жауапкершілік түрлері

Қазақстанда коррупцияға қатысты құқықтық жауапкершіліктің үш негізгі түрі қарастырылған. Қылмыстық жауапкершілік ауыр сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтарға қатысты болып, ұзақ мерзімді бас бостандығынан айыру мен айыппұл салуды қамтиды. Әкімшілік жауапкершілік жеңіл құқықбұзушылықтар үшін ең тиімді шара ретінде айыппұл салу немесе уақытша лауазымнан босату түрінде қолданылады. Тәрбие жауапкершілігі мемлекеттік қызметкердің еңбек пен этика нормаларын бұзған жағдайында ескерту, сөгіс немесе жұмыстан шығару арқылы жүзеге асады.

12. Қылмыстық Кодекстегі коррупцияға қатысты баптар

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі 2014 жылы коррупцияға қатысты маңызды баптарды қамтиды. Бұл баптар пара алу, пара беру және делдалдық әрекеттері үшін жауапкершілікті анықтайды. Олардың әрқайсысы жемқорлықтың қылмыстық түрлеріне қатысты нақты заңдық нормаларды белгілейді, бұл сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте құқықтық базаның мықтылығын көрсетеді.

13. Әкімшілік жауапкершілік негіздері

Әкімшілік жауапкершілік жеңіл құқықбұзушылықтар үшін қарастырылған және ол түрлі әкімшілік шараларды қолдануды қамтиды. Мысалы, айыппұл салу немесе уақытша лауазымнан босату ықтимал шаралар қатарына кіреді. Бұл жауапкершілік прокуратура және басқа ведомстволық бақылау органдары арқылы жүзеге асырылады. Әкімшілік жауапкершілік коррупциямен күрестегі маңызды кезең ретінде мемлекеттік қызметтегі тәртіпті сақтауға септігін тигізеді.

14. Тәртіптік жауапкершілік пен оның ерекшеліктері

Тәртіптік жауапкершілік мемлекеттік қызметкердің еңбек пен этика нормаларын бұзған жағдайда қолданылады және оның негізгі мақсаты — тәртіпті қамтамасыз ету. Бұл жауапкершілік жұмыстан шығару, ескерту немесе сөгіс сияқты шараларды қамтиды және бұзушылықтың ауырлығына қарай анықталады. Ведомстволық бақылау органдары тәуелсіз түрде тәртіптік шараларды тағайындай алады, бұл мемлекеттік қызметтегі заңдылық пен тәртіптің сақталуына ықпал етеді.

15. Коррупция үшін жаза түрлеріндегі ерекшеліктер

Коррупция бойынша жаза түрін таңдау құқықбұзушылықтың ауырлығы мен қоғамға келтірілген зиян көлеміне негізделеді. Ауыр сыбайлас жемқорлық қылмыстары үшін ұзақ мерзімді бас бостандығынан айыру және мүлікті тәркілеу сияқты қатаң шаралар қолданылады. Жеңіл құқықбұзушылықтар үшін айыппұл салу немесе тәртіптік жаза тағайындалады, кейде шартты жаза беріледі. Жаза қолдану кезінде нақты жағдайлар мен құқықтық нормалар ескеріліп, әділдік принципі қамтамасыз етіледі.

16. Соңғы жылдардағы коррупциялық істердің статистикасы

Соңғы жылдары Қазақстанда коррупциямен күрес маңызды міндеттер қатарына енді. Ішкі істер министрлігінің 2023 жылғы деректері бойынша, сотқа жеткен коррупциялық істердің 75%-ында айыпталушылар бас бостандығынан айыру жазасына кесілген. Сонымен қатар, барлық үкімдер арасында 60%-ы нақты жазаның тағайындалуын көрсетеді. Бұл жағдай біздің құқық қорғау жүйеміздің сыбайлас жемқорлыққа қарсы әрекеттерін айтарлықтай күшейткенін дәлелдейді. Әлеуметтік тұрақтылық пен мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру мақсатында, бұл заңның орындалуы қоғамның сенім деңгейін көтеруге мүмкіндік береді. Осыған орай, коррупцияға қарсы саясат пен сот орындаушыларының әділдігін күшейту бағытындағы жұмыстар жалғасуда.

17. Коррупциямен күресу жөніндегі мемлекеттік бағдарламалар

Үкімет тарапынан сыбайлас жемқорлықты жоюға арналған бірқатар мемлекеттік бағдарламалар жүзеге асырылуда. Олар ішкі бақылау жүйелерін жетілдіруге, қоғамда сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілікті арттыруға бағытталған. Бағдарламалардың бір бөлігі ретінде, тәуелсіз қоғамдық комиссиялар құрылып, мемлекеттік қызметтің ашықтығын арттыру жолдары қарастырылады. Сонымен қатар, мемлекеттік қызметкерлер арасындағы этика нормаларын қалыптастыру, заң бұзушылықтарды анықтау және оларды дереу тоқтату үшін арнайы мониторинг механизмдері енгізілген. Бұл шаралар жемқорлықтың алдын алу мен заң бұзушылықтарды жоюда жүйелі және жан-жақты тәсілдер болып табылады.

18. Қоғамдық бақылау және азаматтық қоғам рөлі

Азаматтық қоғам мен үкіметтік емес ұйымдар еліміздің сыбайлас жемқорлықпен күресіндегі маңызды серіктестері болып табылады. Олар қоғамдық мониторинг жүргізіп, құқық бұзушылыққа жол бермеу үшін ақпараттық кампанияларды ұйымдастырады. Әлеуметтік желілер мен халықтық бақылау жобалары мемлекеттік органдардың қызметінің ашықтығын қамтамасыз етеді, заң бұзушылықтарды ашық жариялау институтын күшейтеді. Қоғамдық белсенділік мемлекеттік қызмет сапасын арттыруға және жемқорлықтың алдын алуға тікелей ықпал етеді. Осылайша, азаматтардың құқықтық санасының өсуі мен бастамашылдықтары сыбайлас жемқорлыққа қарсы ықпалды шайқас құралы ретінде қызмет етеді.

19. Коррупциямен күрестегі халықаралық тәжірибе

Коррупцияны жоюдағы халықаралық тәжірибе Қазақстан үшін құнды тәжірибе мен үлгі болып табылады. Мысалы, Сингапур мемлекеті қатаң қадағалау мен жазалау шараларының тиімділігін көрсетті, тергеу процесі айқын әрі жылдам жүргізіледі. Швеция мен Финляндия ашықтық пен ақпараттық қолжетімділікті қамтамасыз ете отырып, мемлекеттік басқаруды әділ әрі транспарентті етеді. Сондай-ақ, GRECO ұйымының ұсынымдары Қазақстанның мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіріп, азаматтармен кері байланысты нығайтуға бағытталған. Қазақстан БҰҰ конвенциясының талаптарына сәйкес сыбайлас жемқорлыққа қарсы шараларын күшейту үшін халықаралық стандарттарды қабылдап, іске асырып келеді.

20. Коррупцияға қарсы тиімді күрес – қоғамның міндеті

Сыбайлас жемқорлықпен күрес тек заңнамалық түзетулерге ғана емес, сонымен бірге қоғамдық бақылауды күшейтуге және азаматтардың құқықтық санасын арттыруға негізделуі керек. Тұрақты даму мен қоғамның әл-ауқатын қамтамасыз ету үшін, барша азаматтардың белсенділігі мен ынтымақтастығы маңызды. Әділдік пен ашықтық принциптері еліміздің даму жолында берік негіз бола отырып, коррупцияға қарсы бірге күресу – жалпы халық үлес қосатын ортақ міндет.

Дереккөздер

Коррупцияға қарсы күрес заңнамасы. Қазақстан Республикасы, 2015.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі, 2014 жыл.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық процессуалдық кодексі.

Transparency International. Global Corruption Report.

Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес статистикасы, 2023 жыл.

GRECO. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы шаралар бойынша ұсыныстар. Еуропа Кеңесі, 2022.

БҰҰ Сыбайлас жемқорлыққа қарсы конвенциясы және Қазақстанның қатысуы. БҰҰ, 2021.

Швеция және Финляндия мемлекеттік басқару тәжірибесі: ашықтық пен есептілік. Халықаралық басқару журналы, 2020.

Сингапурдың коррупцияны жоюдағы тергеу және жазалау жүйесі. Азия құқықтық шолуы, 2019.