Текст выступления:

Ответственность за коррупционные правонарушения
1. Коррупциялық құқықбұзушылық үшін жауапкершілік – өзекті мәселе

Қазақстандағы коррупцияның құқықтық негіздері, оның қоғам мен мемлекеттік құрылымдарға тигізетін әсері, сондай-ақ оған қарсы жауапкершілік тәсілдері бүгінгі күннің басты мәселесіне айналуда. Бұл тақырыптың өзектілігі ондаған жылдар бойы елдің заңнамалық жүйесін жетілдіру мен қоғамдық санада сыбайлас жемқорлықпен күресудің маңыздылығын арттыруымен байланысты.

2. Коррупцияның әсері мен түпкі себептері

Коррупция – бұл әлеуметтік-экономикалық тұрақтылықты шайқап, қоғамның әділеттілік пен сенім негіздерін әлсірететін күрделі әрі көпқырлы құбылыс. Ол көбінесе құқықтық әлсіздік, мемлекеттік қызметшілердің төмен еңбек ақысы және моральдық ыдыраудың нәтижесінде туындайды. Бұл құбылыс жастардың азаматтық белсенділігіне және қоғамның дамуына кері әсер етеді. Көптеген зерттеулер коррупцияның экономикалық өсімге кері ықпал ететінін және әлеуметтік теңсіздікті арттыратынын растайды.

3. Коррупциялық құқықбұзушылықтың анықтамасы

Коррупциялық құқықбұзушылық дегеніміз – лауазымды тұлғалардың өз қызмет бабын жеке пайда немесе үшінші тарап мүддесі үшін заңсыз пайдалануын білдіреді. Бұл әрекеттер Қазақстанның Әкімшілік және Қылмыстық кодекстерімен нақты реттеледі және қатаң жазаға тартылады. Мұндай құқықбұзушылықтарға пара алу және беру, делдалдық қызмет көрсету, сондай-ақ өкілеттіктерді асыра пайдалану жатады. Әрбір факті құқықтық тұрғыдан нақты бағаланып, сот практикасында терең талданады. Коррупцияның бұл түрлері мемлекеттік қызметкерлер мен басқа да лауазымды тұлғаларды қамтиды, бұл олардың заңға деген сенімді төмендетеді және қоғамдық құрылымдардың тиімділігін азайтады.

4. Коррупцияға қарсы құқықтық базалар

Қазақстанда коррупциямен күресу үшін бірқатар маңызды құқықтық нормативтік актілер қабылданған. Ең негізгісі – 2015 жылы қабылданған «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заң, ол кешенді және жүйелі шараларды көздейді. Сонымен қатар, Қылмыстық кодекс парақорлық әрекеттерді қылмыстық деңгейде қатаң жазалайды, ал Әкімшілік құқықбұзушылық туралы кодекс әкімшілік деңгейдегі құқық бұзушылықтарды реттейді. Мысалы, пара беру немесе алуға байланысты әкімшілік санкциялар белгіленген. «Мемлекеттік қызмет туралы» Заң мемлекеттік қызметшілердің қызметтік этикасын және өкілеттіктерін нақтылай отырып, олардың жұмысының ашықтығы мен заңдылығын қамтамасыз етеді. Бұл заңнамалық базалар қазіргі таңда коррупцияға қарсы күрестің негізі болып табылады.

5. Коррупция түрлерінің нақты мысалдары

Бұл слайдта нақты келтірілген мысалдар болмады, алайда коррупцияның түрлі түрлері – парақорлық, қызмет өкілеттігін асыра пайдалану, делдалдық сияқты әрекеттер мемлекет пен қоғамның әртүрлі салаларында кездеседі. Мысалы, мемлекеттік сатып алулардағы сыбайлас жемқорлық немесе жер мәселесіндегі заңсыз әсер ету сынды фактілер Қазақстанда жиі орын алады және қоғамдық бақылауды күшейтуді қажет етеді.

6. Қазақстандағы коррупция индексінің өзгерісі

Transparency International мәліметі бойынша, соңғы бес жыл ішінде Қазақстандағы коррупция индексі тұрақсыз көрсеткіштерді көрсетті: 34-тен 38 ұпайға дейін ауытқып отырды. Бұл деректер елдегі сыбайлас жемқорлық деңгейінің толық жойылмағанын, оның әлі де бақылауды және қарсы күресті талап ететінін көрсетеді. Индекстің өсуі мен төмендеуіндегі ауқымды өзгерістер құқық қорғау органдарының және мемлекеттік құрылымдардың әрекеттеріне тікелей байланысты. Алғашқы ілгерілеушілік байқалса да, сыбайлас жемқорлыққа қарсы кешенді іс-шараларды одан әрі жетілдіру қажеттілігі айқын.

7. Коррупцияға жауапкершіліктің негізгі түрлері

Коррупциялық құқықбұзушылықтарға қатысты жауапкершілік үш негізгі түрге бөлінеді. Қылмыстық жауапкершілік – аса ауыр және жүйелі құқықбұзушылықтар үшін қолданылады, мысалы, ірі көлемде пара алу немесе беру жағдайлары. Әкімшілік жауапкершілік – пара мөлшері аз немесе құқықтық құрамды толық құрай бермейтін әрекеттерге қарастырылады, көбінесе айыппұл мен уақытша лауазымнан шеттеуді қамтиды. Ал тәртіптік жауапкершілік мемлекеттік қызметшілердің этика нормаларын бұзғаны үшін бекітіледі және қызметтік тәртіпті сақтауды қамтамасыз етеді. Осы түрлердің әрқайсысы құқық бұзушылық деңгейі мен сипатына қарай жауапкершіліктің тиімділігін арттыруға бағытталған.

8. Жауапкершілік түрлері мен санкцияларының салыстырмасы

Қылмыстық, әкімшілік және тәртіптік жауапкершіліктің ерекшеліктері мен қолданылу жағдайлары кесте түрінде берілген. Қылмыстық санкциялар – ең ауыр, олар бас бостандығынан айыру және ірі айыппұл салуды қамтиды. Әкімшілік жауапкершілік көбінесе айыппұл мен лауазымнан уақытша шеттеуді қарастырады, ал тәртіптік жауапкершілік қызметтік тәртіпті бұзушылықтар кезінде ескерту немесе қызметтен босатуға дейінгі шараларды қамтиды. Бұл санкциялар құқық бұзудың ауырлық дәрежесіне сай қолданылады және әртүрлі сыбайлас жемқорлық әрекеттеріне бағытталған. Қазақстан Республикасының Қылмыстық және Әкімшілік кодекстері осындай құрылымды бекітеді.

9. Әкімшілік жауапкершіліктің ерекшеліктері

Әкімшілік жауапкершілік пара мөлшері аз және құқықтық құрамды толық құрай бермейтін әрекеттерге қатысты қолданылады. Қағидаты бойынша ол жеңілдетілген рәсімдер арқылы және жедел шаралар қабылдауға мүмкіндік береді, мысалы, айыппұл салу немесе мемлекеттік лауазымнан уақытша шеттету. Бұл тәсіл құқық бұзушылықтардың алдын алуға бағытталған, өйткені жылдам әрі тиімді жауапкершілік қоғамдық сенімді қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Әкімшілік жауапкершілік сотқа қарағанда қарапайым әрі ашық механизм ретінде мемлекет пен қоғамдың қарым-қатынасын нығайтады.

10. Қылмыстық жауапкершіліктің белгілері мен шарттары

Қылмыстық жауапкершілік аса ірі пара мөлшері немесе жоғары лауазымды тұлғалардың қатысуымен орын алған сыбайлас жемқорлыққа қолданылады. Бұл құқық бұзушылықтар қоғамға аса қауіп төндіретіндіктен, оларға қатысты айыппұлдар, бас бостандығынан айыру (7-15 жыл аралығында), сондай-ақ мүлікті тәркілеу сияқты қатаң жазалар тағайындалады. Жазаларды белгілеу сот шешіміне байланысты және дәлелдемелерге негізделеді, бұл сот әділдігін қамтамасыз етеді. Қылмыстық жауапкершілік құқықтық тәртіпті сақтап, әділеттілікті орнатуға септігін тигізеді, сондай-ақ сыбайлас жемқорлықтың алдын алу саясатының негізгі арнасы болып табылады.

11. Тәртіптік жауапкершілік негіздері мен рәсімі

Мемлекеттік қызметшілердің этика нормаларын бұзған жағдайда тәртіптік жауапкершілікке тарту қарастырылады. Оған ескерту, сөгіс, қатаң сөгіс және қызметтен шығару сияқты шаралар жатады. Тәртіптік іс Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі немесе тікелей жұмыс беруші тарапынан жүргізіледі, бұл ретте қызметкердің және жұмыс берушінің құқықтары мен міндеттері нақты анықталады. Барлық тәртіптік процестер ашықтық пен әділдік қағидаттарына сай жүргізіледі, бұл мемлекеттік қызметтің беделін және қоғамдық сенімді нығайтуға бағытталған маңызды механизм болып табылады.

12. Сот тәжірибесінің нақты мысалдары

Берілген слайдта нақты сот тәжірибесіне қатысты мәтін болмағанымен, шын мәнінде сот практикасында бірнеше маңызды коррупциялық істер қаралған. Мысалы, мемлекеттік қызметкердің пара алу немесе қызметтік өкілеттігін асыра пайдаланғаны үшін сот арқылы қатаң жауапкершілікке тартылуы қоғамдық сенімнің сақталуы мен құқықтық тәртіптің орнығуына үлес қосады. Әрбір іс соттың объективтілігі мен заңдылық негізіндегі шешім қабылдауына мысал болып табылады.

13. Жастардың коррупцияға көзқарасы – сауалнама нәтижелері

2023 жылы 2000 қатысушы арасында жүргізілген сауалнама нәтижелері көрсеткендей, жастардың көпшілігі коррупциялық жағдайларды көргенімен, олардың аз бөлігі ғана оны заңсыз деп есептеп, хабарлауға дайын екен. Бұл сенім деңгейінің төмендігі мен құқықтық мәдениеттің әлі де қалыптасып жатқанын білдіреді. Жастардың сыбайлас жемқорлыққа деген белсенді қарсылығының болмауы қоғамның ішкі тұрақтылығына және құқықтық жүйенің дамуына кедергі келтіруі мүмкін. Сондықтан құқықтық сауаттылықты арттыру мен азаматтық қоғам институттарын дамыту аса маңызды.

14. Коррупция салдарлары – қоғам мен мемлекетке әсері

Коррупция Қазақстан экономикасына миллиардтаған теңге залал келтіреді, бұл қаржылық тұрақтылықтың бұзылуына және даму жоспарының баяулауына әкеледі. Мемлекеттік басқарудағы сыбайлас жемқорлық халықтың заңға деген сенімін азайтып, мемлекеттік институттардың тиімділігін төмендетеді. Әсіресе жастар арасында әлеуметтік әділетсіздік сезімінің күшеюі азаматтық белсенділіктің төмендеуіне және қоғамға сенімнің әлсіреуіне әсер етеді, бұл әлеуметтік тұрақтылыққа айтарлықтай қатер төндіреді. Осы жағымсыз үрдістерге бірлесіп қарсы тұру қажет.

15. Халықаралық тәжірибе: табысты елдердің мысалдары

Сингапурда коррупцияға қарсы қатаң заңнамалық шаралар қабылданып, мемлекеттік қызметшілердің жалақысы лайықты деңгейде қамтамасыз етілген, бұл жемқорлыққа төзбеушілікті арттырған. Швеция мен Данияда ашықтық пен есептілік жүйелері дамыған, бұл мемлекеттік қызметтің тиімділігін арттыратын реформалардың негізінде жатыр. Осындай шаралар азаматтардың құқықтық мәдениетін көтеріп, сыбайлас жемқорлыққа төзімсіздік деңгейін жоғарылатады. Халықаралық рейтингтерде бұл елдер коррупцияға қарсы жүйелі саясат жүргізіп, мемлекеттік басқаруды жетілдіруде үлгі болып отыр.

16. Қазақстандағы алдын алу және профилактикалық шаралар

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің маңызды бағыты — алдын алу және профилактикалық шараларды тиімді енгізу. Қазақстанда бұл бағытта бірнеше маңызды қадамдар жасалуда. Біріншіден, этика кодексінің қабылдануы мемлекеттік қызметшілер арасындағы адалдық пен заңдылықты сақтау мәдениетін қалыптастырып, олардың беделін арттыруға зор үлес қосып отыр. Бұл кодекс қызмет барысында моральдық принциптерді басшылыққа алуға және жемқорлыққа қарсы сенімді қорғауға бағытталған.

Екіншіден, электрондық мемлекеттік сатып алу жүйесінің енгізілуі ашықтықты қамтамасыз етіп, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтуға мүмкіндік береді. Осы жүйе арқылы мемлекеттік тапсырыстарды жариялылықпен өткізу қамтамасыз етіліп, жемқорлықтың алдын алу мақсатында ашық деректерді пайдалану дағдылануда.

Үшіншіден, қоғамдық ұйымдар мен құқық қорғау органдары азаматтарды сыбайлас жемқорлық фактілері туралы хабарлауға ынталандыруда. Бұл орайда бірлесе отырып, хабарлама беру тетіктерін жетілдіру және азаматтық бастамаларды қолдау аясында белсенділік арттыруға күш жұмсалуы — қоғамдағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің тиімділігін арттырады.

17. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы агенттіктің рөлі мен функциялары

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы агенттік — жемқорлыққа қарсы күрестің негізгі мемлекеттік институттарының бірі. Агенттік алдын алу шараларын ұйымдастырып қана қоймай, қылмыстық істерді тергеу мен оларды сотқа дейін жеткізу жауапкершілігін де атқарады. Бұл функциялар қоғам сенімін нығайтуға және құқықтық тәртіпті сақтау деңгейін жоғарылатуға бағытталған.

Сонымен қатар, агенттік ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын жүргізу арқылы халыққа сыбайлас жемқорлықтың қауіптілігі туралы кеңінен хабарлау және оның алдын алу жөніндегі ұлттық бағдарламаларды әзірлеу қызметін атқарады. 2022 жылы агенттік 1160 қылмыстық істі қарастырып, жүйелі және кешенді жұмыстар арқылы жемқорлыққа қарсы күресте нақты нәтижелерге жетті.

18. Коррупциялық құқықбұзушылықтарды анықтау және жауапкершілікке тарту үрдісі

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің тиімділігін қамтамасыз етуде құқық қорғау органдары мен мемлекеттік институттар бірлесіп жұмыс істейді. Бұл процестің маңызды кезеңдері бар:

Алдымен, коррупциялық құқықбұзушылықтар туралы мәліметтер жинақталып, тергеу басталады. Мәліметтердің шындығы мен дәлдігі тексеріліп, құқықтық баға беріледі. Бұл кезең құпиялылық пен заңдылықты сақтай отырып жүргізіледі.

Келесі сатыда, егер қылмыстық іс негізді болса, іс сотқа жолданады және жауапты тұлғалар заң алдында жауап береді. Мемлекеттік органдар мен азаматтық қоғамның бірлескен әрекеттері жемқорлықпен күрестің барлық кезеңінде маңызды рөл атқарады, себебі әділдік пен ашықтықты қамтамасыз ету арқылы жемқорлықтың алдын алуға мүмкіндік туады.

19. Жастар мен қоғамның белсенді қатысуының маңызы

Жастар — қоғамның болашағы, ұлттық құндылықтарды нығайту мен жемқорлыққа қарсы күресте белсенді қатысуы өте маңызды. Жастар арасында заңға сыйластық пен адалдықты насихаттау олардың сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілігін қалыптастырады, сонымен бірге әлеуметтік жауапкершілікті арттырады.

Қоғамның барлық мүшелері коррупция фактілері туралы хабарлауға ынталандыру арқылы азаматтық белсенділікті өсіріп, құқық бұзушылықтарды дер кезінде ашуға мүмкіндік алады. Сонымен қатар, әлеуметтік бастамаларды қолдау және жастар ұйымдарының тәжірибелері сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің тиімді үлгісін қалыптастырғанда шешуші рөл атқарады.

20. Қорытынды және болашаққа қадамдар

Коррупциямен күрес — әділетті қоғам мен тұрақты мемлекеттің негізі. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін заңнаманы жетілдіру, жастарға құқықтық тәрбиені күшейту, сондай-ақ халықаралық сыбайлас жемқорлыққа қарсы тәжірибелерді енгізу қажет. Әрбір азаматтың белсенді және саналы әрекеті әділ мемлекет құруға айтарлықтай ықпал етеді, осылайша еліміздің дамуы мен халықтың әл-ауқаты қамтамасыз етіледі.

Дереккөздер

Қылмыстық кодекс Қазақстан Республикасы, 2014 жыл

Әкімшілік құқықбұзушылық туралы кодекс, Қазақстан Республикасы, 2014 жыл

«Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Қазақстан Республикасының Заңы, 2015 жыл

Transparency International. Corruption Perceptions Index, 2022

2023 жылғы сыбайлас жемқорлыққа қатысты жастар арасындағы сауалнама нәтижелері

Антипов, В.В. "Современные методы борьбы с коррупцией в России и зарубежных странах". — Москва: Юрлитинформ, 2019.

ҚР Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің ресми деректері, 2022 жыл.

Татыбекова, Г.С. "Этика и государственная служба в Казахстане". — Алматы: Атырау университеті, 2021.

Transparency International. "Corruption Perceptions Index 2023". — Berlin, 2023.