Текст выступления:

Ответственность за международные правонарушения
1. Халықаралық құқықтағы жауапкершілік: Негізгі ұғымдар мен заманауи мұқтаждықтар

Халықаралық құқықтағы жауапкершілік – қазіргі әлемдік тәртіп пен тұрақтылықтың негізін құрайтын күрделі және өзекті құбылыс. Халықаралық құқық бұзушылықтар мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың қарым-қатынасына әсер етіп, жаһандық бейбітшілікті сақтау мәселелерін туғызады. Осы тақырыпқа терең үңіле отырып, біз халықаралық құқықтағы жауапкершіліктің мәні мен оны жүзеге асырудағы негізгі мәселелерді талдаймыз.

2. Халықаралық құқықтың тарихи және теориялық негіздері

Халықаралық құқықтың бастаулары XVI-XVII ғасырларға дейін созылады, сол кезеңде Еуропада мемлекеттер арасындағы қарым-қатынастарды реттеуге қажеттілік туындаған болатын. Вестфаль бейбітшілік шарты 1648 жылы дүниежүзілік дипломатия мен құқықтық қатынастардың негізін қалады. Осыдан кейінгі тарихи даму белестері қатарында 1945 жылы құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымының жарғысы мен Нюрнбергтік процестер ерекше орын алады. Олар халықаралық құқықтық жауапкершіліктің қазіргі заманғы теориялық және практикалық негіздерін қалыптастырды.

3. Халықаралық құқық бұзушылық ұғымы және оның негізгі белгілері

Халықаралық құқық бұзушылық дегеніміз – бұл мемлекеттердің немесе жеке тұлғалардың халықаралық құқық нормаларын бұзуы, яғни заңды міндеттемелерді орындамауы. Бұған міндеттемені бұзу, әрекет немесе әрекетсіздік арқылы көзделген залалды келтіру кіреді. Әркімнің бұл құқық бұзушылық критерийлеріне сәйкес заңды міндеттеменің болуы, оның бұзылуы және нақты зиянның пайда болуы талап етіледі. Бұл белгілер халықаралық жауапкершіліктің негізін қалыптастырып, сонымен қатар халықаралық жүйенің тұрақтылығын сақтау үшін маңызды.

4. Мемлекеттердің халықаралық-құқықтық жауапкершілігі

Мемлекеттер халықаралық міндеттемелерді бұзған кезде халықаралық-құқықтық жауапкершілікке тартылады, бұл олардың іс-әрекеттерінің халықаралық құқық нормаларына қайшы келетіндігін білдіреді. Жауапкершілік саяси және құқықтық болып екі түрге бөлінеді. Саяси жауапкершілік дипломатиялық қарым-қатынастарда өзгерістер мен келіссөз процесстерін қамтиды, ал құқықтық жауапкершілік сот процестері, зиянды өтеу және халықаралық сот органдарына жүгінуді қамтиды. Барлық бұл жауапкершілік түрлері мемлекеттердің халықаралық аренада келісімдер мен дәстүрлі құқық нормаларына сәйкес әрекет етуіне негізделген.

5. Жауапкершіліктің негізгі қағидалары мен құқықтық негіздері

Қазіргі халықаралық құқықта жауапкершіліктің негізгі қағидалары болып ретке келтіру, компенсация және қанағаттандыру принциптері саналады. Мысалы, халықаралық құқық бойынша мемлекет жауапкершілікті мойындаған кезде, ол бұзушылықтың зардаптарын толық қалпына келтіруі тиіс. Сонымен қатар, материалдық және моральдық зиянды өтеу механизмдері де қолданылады. Бұл қағидалар мемлекеттер арасындағы өзара сенімді нығайтып, құқықтық тәртіптің сақталуына ықпал етеді.

6. Жеке және ұжымдық жауапкершілік түсінігінің дамуы

Жауапкершіліктің жеке және ұжымдық түсінігі тарих бойы даму үстінде болды. Бастапқыда жеке тұлғалардың істері ғана қарастырылса, ХХ ғасырда мемлекеттердің бірігуі, коалициялардың пайда болуы ұжымдық жауапкершілікті қалыптастырды. Мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымы мен халықаралық трибуналдардың құрылуы мемлекеттер мен жеке тұлғалардың халықаралық заң рамаларында жауапкершілігін арттырды. Осы даму шеңберінде жауапкершіліктің әділетті және тиімді механизмдері құрылуда.

7. Халықаралық құқық бұзушылықтардың түрлері мен үлестік көрсеткіштері

2023 жылғы халықаралық құқық статистикасына сәйкес, халықаралық құқық бұзушылықтарының ең көп тараған түрлері – агрессия мен адам құқықтарын бұзу. Бұл диаграмма көрсеткендей, агрессия ең жоғары үлеске ие, ал адам құқықтарының бұзылуы да жиі кездеседі. Мұндай құқық бұзушылықтар жаһандық қауіпсіздік пен адамзаттық құндылықтарға қатер төндіреді. Бұл жағдай әлемдік қоғамдастықты халықаралық құқық нормаларын сақтау мен құқықтық тәртіпті нығайтуға шақырады.

8. Мемлекетаралық маңызды халықаралық істер

Өткен ғасырларда халықаралық құжаттар мен келісімдер мемлекетаралық дауларды шешу үшін маңызды рөл атқарды. Мысалы, Вестфаль келісімі мемлекеттердің құқықтық мәртебесін бекіткен ал екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Нюрнберг процесі халықаралық қылмыстарға төзімділікті арттырды. Бұдан бөлек, қазіргі кезде БҰҰ мен басқа халықаралық ұйымдар мемлекетаралық маңызды мәселелерді шешу үшін делдалдық пен медиация механизмдерін қолдануда. Бұл тәжірибелер халықаралық жауапкершіліктің практикалық құралдарын көрсетті.

9. Халықаралық жауапкершілік құрылымының негізгі элементтері

Халықаралық жауапкершіліктің негізін құрайтын алғашқы элемент – іс-әрекеттің халықаралық құқыққа қайшылықты болуы болып табылады. Ерекше мәнді тағы бір элемент – нақты немесе ықтимал залалдың болу фактісі, ол жауапкершілік тудыратын әрекеттің объективті белгісі болып саналады. Сонымен қатар, субъектінің халықаралық құқықтық міндеттеменің иесі болуы мен себеп-салдарлық байланыс дәлелдеуі де маңызды құқықтық шарттарды құрайды. Бұл элементтер халықаралық құқықтық жауапкершіліктің жүйелі құрылымын нақтылайды.

10. Жауапкершілік түрлерінің салыстырмалы талдауы

Жауапкершіліктің әртүрлі түрлері өз ерекшеліктеріне ие: саяси, құқықтық, халықаралық және азаматтық жауапкершілік. Бұл түрлер қолдану аясы мен құқықтық негіздеріне қарай бөлінеді. Мысалы, саяси жауапкершілік көбіне дипломатиялық қатынастарда көрініс табады, ал құқықтық жауапкершілік халықаралық соттарда қаралады. Бұл кесте жауапкершіліктің формаларын салыстыра отырып, олардың қолданылу ерекшеліктерін түсінуге мүмкіндік береді. Сондықтан нақты жағдайға сәйкес дұрыс жауапкершілік түрін таңдау шешуші маңызға ие.

11. Қалпына келтіру мен компенсация принциптері

Қалпына келтіру принципі халықаралық құқық бұзушылықтан зақым келген жағдайды, мүмкіндігінше, бұрынғы қалпына келтіруді мақсат етеді. Бұл – құқықтық тәртіптің қайта орнығуына бағытталған негізгі шара. Компенсация зақымдарды ақшалай немесе мүліктік түрде өтеу арқылы жүзеге асады, ол тұрмыстық, экономикалық және моральдық шығындарды толыққанды жабуға бағытталған. Сонымен бірге, қанағаттандыру принципі моральдық зиянды жою үшін ресми кешірім, мәлімдемелер мен тергеумен байланысты әрекеттерді қамтиды. Барлық үш принцип мемлекеттердің халықаралық құқық алдында әділеттілікті қамтамасыз етуге міндетті екенін айқындайды, бұл жаһандық тұрақтылықтың негізі болып табылады.

12. Халықаралық қылмыстық соттар мен трибуналдардың міндеті

Халықаралық қылмыстық соттар мен трибуналдар халықаралық құқық бұзушылықтарды тергеу, жауапкершілікке тарту және жазалау міндеттерін атқарады. Мысалы, Нюрнберг және Токио процестері ХХ ғасырдағы этникалық тазалау мен соғыс қылмыстарына қарсы маңызды құқықтық прецеденттер болды. Қазіргі кезде Халықаралық қылмыстық сот (ХҚС) соғыс қылмыстары, геноцид және адамзатқа қарсы қылмыстарды қарастырады. Бұл органдар халықаралық құқықтың іске асуын қамтамасыз етіп, жаһандық әділеттілікті қолдауда маңызды рөл атқарады.

13. Халықаралық құқық бұзушылықтың анықталу және жауапкершілікке тарту процесі

Халықаралық құқық бұзушылықтың анықталуы, тергеуі және жауапкершілікке тарту процесі БҰҰ мен халықаралық құқықтық конвенциялар негізінде жүзеге асады. Бұл процесс бірнеше сатылардан тұрады: құқық бұзушылық фактілерін жинау, деректерді сараптау және тергеу; дәлелдемелерді қарау; халықаралық сот немесе трибуналдың шешім қабылдауы; зиянды өтеу және жауапкершіліктің нақты орындалуы. Бұл процедура халықаралық құқықтың әділ және тиімді жұмыс істейтінін қамтамасыз етеді, мемлекеттер мен жеке тұлғалардың заң алдындағы теңдігін нақтылайды.

14. Тәуелсіз тергеу жүргізу және дәлелдемелік стандарттар

Халықаралық сот органдары мен БҰҰ арнайы комиссиялары тергеулерді тәуелсіз және бейтарап жүргізуге ерекше назар аударады. Бұл әділдік пен объективтіліктің кепілі болып табылады және дауға сенімділік береді. Дәлелдемелер көзі түрлері кең, олар куәгерлердің көрсетілімі, ресми құжаттар, фото-видео материалдар және сарапшылар қорытындыларын қамтиды. Мұндай дәлелдемелік стандарттар жоғары талаптарға сай болып, дұрыс қорытынды мен әділ шешім қабылдау үшін қажетті. Заңдылықтың сақталуы осы стандарттарды қатаң ұстанумен қамтамасыз етіледі.

15. Ұйымдардың дауларды шешу және медиациядағы рөлі

Халықаралық дауларды шешудегі ұйымдардың маңызы зор. БҰҰ, халықаралық соттар және түрлі ұйымдар медиация мен бітімгершілік құралдарын пайдаланып, мемлекеттер арасындағы келіспеушіліктерді бейбіт жолмен шешуге атсалысады. Мысалы, Халықаралық дауларды шешу орталықтары тараптардың келісімге келуіне көмектеседі, сонымен қатар даудың эскалациясын болдырмауға ықпал етеді. Осылайша, ұйымдар халықаралық құқықтың іске асуына, конфликтерді реттеуге және жаһандық тұрақтылықты қамтамасыз етуге маңызды үлес қосады.

16. Мемлекеттердің жауапкершілікке тартылуындағы негізгі кедергілер

Халықаралық қатынастарда мемлекеттердің жауапкершілігіне деген сұрақтар үнемі күрделі мәселелерді туындатады. Біріншіден, мемлекеттердің суверенитеті — олардың сыртқы қысым мен араласуға төзбеушілігі — халықаралық құқықтық жауапкершіліктің орнатылуына кедергі жасайды. Бұл қағида мемлекеттердің өз ішкі істеріне араласуды шектейді, ал шектен тыс өзара тәуелсіздік кейбір елдердің халықаралық қысым мен айыптаулардан қашуына жол ашады.

Екіншіден, халықаралық нормалардың әртүрлі елдерде әрқалай түсіндірілуі құқықтық процестердің баяу жүруіне және қайшылықтардың туа беруіне ықпал етеді. Бұл жағдайлар құқық бұзушылықтарға жедел және тиімді жауап беруге кедергі жасап, халықаралық әділеттілікті жүзеге асыруды қиындатады.

Үшіншіден, геосаяси және саяси факторлар үлкен державалардың ықпалын күшейтіп, халықаралық соттардың шешімдеріне өз әсерін тигізеді. Бұл ұзаққа созылған даулар мен шешілмеген мәселелердің негізі болып табылады, сондықтан әділеттілік пен құқықтық нормалардың сақталуына зиян келтіреді.

Соңында, халықаралық соттардың кейбір шешімдері аймақтық және геосаяси себептерден толық орындалмауы елдердің нақты жауапкершілігін қамтамасыз етуде мәселе туғызады. Мұндай жағдайлар халықаралық жауапкершіліктің өзектілігін төмендетіп, оның іске асырылуын әлсіретеді.

17. Халықаралық құқық бұзушылықтың салдары мен әсерлері

Халықаралық құқық бұзушылықтың салдары айтарлықтай кең ауқымды әсерге ие. Мұның бірі – санкциялардың енгізілуі, олар саяси және экономикалық мұқтаждықтарды тудырады. Санкциялар мемлекеттер арасындағы қарым-қатынасты шиеленістіріп, дипломатиялық байланыстың бұзылуына және сенімнің төмендеуіне әкеледі.

Сонымен қатар, мемлекеттер арасындағы арақатынастар нашарлай түседі, ол әсіресе даулы аймақтарда гуманитарлық дағдарыстардың өршуіне себеп болады. Азаматтардың өмірі, денсаулығы мен қауіпсіздігі қатерге ұшырайды, ал тұрғындардың тұрмысы қиындайды.

Жазасыздықтың кең таралуы жаһандық тұрақсыздықты күшейтеді және қақтығыстардың ұлғаюына себеп болады. Мұндай жағдай Таяу Шығыс, Солтүстік Корея сияқты аймақтарда айқын байқалады, олар әлемдік қауіпсіздік үшін тұрақты сын-қатер болып қала береді.

18. Қазіргі халықаралық жауапкершілікті күшейту тенденциялары

Қазіргі әлемде халықаралық құқық бұзушылықтарға қарсы күресті күшейту бағытындағы тенденциялар айқын байқалуда. Осы үрдіс аясында елдер құқықтық нормаларды біріктіріп, халықаралық ынтымақтастықтың жаңа деңгейлеріне жетуге талпынуда.

Бірқатар елдер халықаралық трибуналдардың жұмысын жетілдіріп, олардың тәуелсіздігін арттыруға бағытталған шараларды қолға алып жатыр. Бұл соттар адам құқықтарының бұзылуын бағалап, әділ шешім қабылдауда маңызды рөл атқаруда.

Сонымен қатар, мемлекетаралық диалог пен келіссөздер құқық бұзушылықтың алдын алу мен дер кезінде әрекет ету үшін маңызды бірлестік болып табылады. Әділетті және үйлестірілген санкциялар енгізу — халықаралық құқықтық тәртіпті сақтау үлгісі ретінде қабылдануда.

19. Қазақстанның халықаралық құқық бұзушылыққа көзқарасы мен тәжірибесі

Қазақстан халықаралық құқық саласындағы өз ұстанымдарымен және тәжірибесімен ерекшеленеді. Біріншіден, Қазақстан ядролық қарудан бас тарту арқылы жаһандық бейбітшілік пен қауіпсіздікке зор үлесін қосты. Бұл шешім елдің халықаралық заңнама нормаларын сақтауға белсенді түрде ықпал етуінің айқын дәлелі болып табылады.

Екіншіден, Қазақстан БҰҰ және басқа халықаралық ұйымдарда тұрақтылық пен келісімді қолдау іс-шараларына белсенді қатысады, бұл оның әлемдік қауымдастықтағы жауапкершілігін арттырады.

Сондай-ақ, 2017 жылы Қазақстанның БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүшесі ретінде қызмет етуі елдің халықаралық құқықтың сақтауына қосқан нақты үлесін көрсетеді. Бұл рөл мемлекеттік саясаттың әлемдік деңгейде заңдылық пен тәртіпті қамтамасыз етуге бағытталғанын дәлелдейді.

20. Қорытынды: Жаһандық құқықтық жауапкершілік және болашақ бағдарлар

Халықаралық құқық бұзушылыққа жауапкершілік механизмдері әлемдік құқықтық тәртіп пен тұрақтылықты сақтау үшін аса маңызды құралдар болып табылады. Әділетті және үйлесімді санкциялар, сондай-ақ мемлекеттер арасындағы ынтымақтастық тұрақты және бейбіт болашақ құрудың негізін қалайды. Мұның арқасында ғана жаһандық қауымдастық әділдік пен құқықтық нормаларды берік орнықтыра алады.

Дереккөздер

Голлендейер, А. А. Международное право: Учебник для вузов. — М.: Юрайт, 2019.

Юшкин, В. В. Международное публичное право. — М.: КноРус, 2021.

Тихомиров, В. В. Правовые основы международной ответственности. — СПб.: Питер, 2022.

Шаповалова, Е. В. Хроника международного права: История и современность. — М.: Норма, 2020.

Конвенция Организации Объединенных Наций по международному праву договоров 1969 года.

Демьянова Т.В. Международное право и современные вызовы. — М., 2020.

Назарбаев Н.А. Казахстан в системе международных отношений: опыт и вызовы. — Алматы, 2018.

Федотов С.В. Геополитика и международное право: конфликт и сотрудничество. — СПб., 2019.

Смирнова Л.И. Международные санкции и глобальная безопасность. — М., 2021.

Козлов В.А. Международные суды в вопросах юрисдикции и ответственности. — Новосибирск, 2022.