Текст выступления:

Законодательство, правовая культура, политическая система государства
1. Заңнама, құқықтық мәдениет және саяси жүйе: негізгі ұғымдар мен тақырыптық шолу

Қоғам дамуының негізінде заңнама, құқықтық мәдениет пен саяси жүйе сияқты өзара байланысқан элементтер тұрады. Осы үш құрамдас бөліктің арасында тығыз байланыс бар, олар әрқайсысы қоғамдық тәртіп пен тұрақтылықты қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Бұл презентацияда біз осы ұғымдардың мәнін және олардың өзара әсерін жан-жақты қарастырамыз.

2. Құқықтық мәдениеттің қалыптасу ерекшеліктері

Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңіндегі құқық жүйесінің дамуы еліміздің заманауи мемлекет ретінде қалыптасуында шешуші рөл атқарды. Осы кезеңде құқықтық мәдениетті қалыптастыруға тарихи-әдіснамалық негіз қаланды, оның қалыптасу ерекшеліктерін біз егжей-тегжейлі қарастырамыз. Бұл бағытта ұлттық құндылықтар мен құқықтық институттардың дамуы маңызды болды.

3. Заңнаманың мәні және қоғамдағы рөлі

Заңнама – мемлекеттің қабылдаған құқықтық нормаларының жиынтығы, ол қоғамдық тәртіпті орнату және құқық бұзушылықтың алдын алу мақсатында қызмет етеді. Азаматтардың құқықтары мен міндеттерін нақтылай отырып, мемлекеттік органдардың жұмысын реттейді. Бұған қоса, жүйелі заңнама арқылы құқықтық қоғамның негіздері қаланып, елдің тұрақты әрі дамушы мемлекет ретінде қалыптасуына жағдай жасалады.

4. Қазақстан Республикасының заң шығарушы органы туралы мәліметтер

Қазақстанда заң шығарушы орган ретінде Парламент қызмет етеді, оның екі палатасы – Мәжіліс және Сенат бар. Мәжіліс депутаттары халық тарапынан сайланады, ал Сенат мүшелері әр өңірдің өкілеттігін білдіреді. Бұл орган заңнамаларды талқылап, қабылдайды және мемлекеттік басқару жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады.

5. Құқықтық мәдениет және оның құрамдас бөліктері

Құқықтық мәдениет – бұл заңға деген құрмет пен оны түсінуді қамтитын қоғамдық сана деңгейі, ол әділеттілік пен қоғамдық тәртіптің беріктігін қамтамасыз етеді. Оның негізгі құрамдас бөліктеріне: құқықтық білім деңгейі, яғни заңдарды түсіну мен қабылдау қабілеті, сондай-ақ құқықтық сана мен мінез-құлық мәдениеті жатады. Бұл элементтер азаматтардың құқықтық нормаларды ұстануға, заңға бағынуға деген икемділігін арттырады.

6. Жастар арасында құқықтық мәдениетті дамыту жайлары

Жастарды құқықтық мәдениетке тәрбиелеу – тұрақты құқықтық қоғамды қалыптастырудың маңызды компоненті. Бұл бағытта мектептер мен жоғары оқу орындарында құқықтық білім беру жүйесін жетілдіру, құқықтық сауаттылықты арттыруға бағытталған бағдарламаларды іске асыру маңызды. Сонымен қатар, жастардың құқықтық ұйымдарға қатысуы және қоғамдық белсенділігі құқықтық мәдениетті нығайтуға ықпал етеді.

7. Саяси жүйенің мәні мен негізгі құрамдас элементтері

Саяси жүйе – мемлекеттік билік органдары, саяси партиялар, қоғамдық ұйымдар мен азаматтардың арасындағы күрделі өзара әрекеттестік жүйесі. Қазақстанда мемлекеттік биліктің үш тармағы – атқарушы, заң шығарушы және сот жүйесі саяси жүйенің негізін құрайды. Сонымен қатар, саяси партиялар мен қозғалыстар қоғамдық пікір қалыптастырып, билікке ықпал етеді. Бұл институттардың құқықтық өзара байланысы еліміздің саяси тұрақтылығы мен дамуына жол ашады.

8. Қазақстанның саяси жүйесінің құрылымдық диаграммасы

Бұл құрылымдық диаграмма мемлекеттік билік тармақтары мен саяси институттар арасындағы өзара іс-қимыл мен байланыс механизмін анық көрсетеді. Атқарушы, заң шығарушы және сот тармақтары біртұтас жүйені құрады, ал қоғамдық институттардың ықпалы саяси процестерді толықтырып отырады. Осы өзара байланыстар саяси жүйенің тиімді және орнықты жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.

9. Конституцияның құқықтық жүйедегі орны

Қазақстанның 1995 жылы қабылданған Конституциясы еліміздің құқықтық жүйесінің басты негізі болып табылады. Бұл негізгі заң адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын айқындап, биліктің тармақтарының қызметін реттейді. Конституцияға сәйкес барлық заңдар мен нормативтік актілер қабылданып, жүзеге асырылады, сондықтан ол мемлекет құрылымының заңдық негізін қалыптастырады.

10. Сот билігінің құқықтық мәдениеттегі рөлі

Қазақстан сот жүйесі Жоғарғы сот, аудандық және мамандандырылған соттар секілді құрылымдардан тұрады, олар әділдік пен заңдылықты қамтамасыз етеді. Сот шешімдерінің ашықтығы мен судьялардың кәсіби этикасы қоғамда құқықтық мәдениетті нығайтуға және адамдардың сотқа деген сенімін арттыруға ықпал етеді.

11. Әлем елдеріндегі құқықтық мәдениет және құқықтық сауаттылық көрсеткіштерінің салыстырмалы деректері

Әлемдік деңгейде құқықтық мәдениет пен құқықтық сауаттылықтың деңгейі әр түрлі елдерде әрқилы болып келеді. Кестеде Қазақстанның орташа деңгейде тұрғаны көрінеді, ал Германия құқықтық мәдениеттің жоғары деңгейімен ерекшеленеді. Бұл мәліметтер құқықтық мәдениетті дамытудың әлемдік тәжірибесін аңғартып, Қазақстанда да оң өзгерістердің болуына үміт береді.

12. Құқықтық нигилизм: себептері және оны еңсеру жолдары

Құқықтық нигилизм – қоғамдағы заңдарға сенімнің төмендеуі мен заң нормаларын бұзу сияқты құбылыстардың жиілеуі. Бұл көбінесе құқықтық білімнің жеткіліксіздігінен, кейбір медианың теріс ықпалы мен жемқорлық мәселелерінен туындайды. Құқықтық нигилизммен күресу үшін құқықтық тәрбиені күшейту, әділ сот жүйесін дамыту және азаматтық қоғам институттарын нығайту қажет, ол заңдардың толық орындалуына негіз болады.

13. Құқықтық мәдениетті қалыптастыруға әсер етуші факторлар

Құқықтық мәдениетті қалыптастыруға ықпал ететін факторлар қатарында білім беру жүйесінің сапасы, мемлекеттік саясаттың құқықтық бағыттағы стратегиялары, сондай-ақ қоғамдық-психологиялық орта мен мәдениеттілік деңгейі орын алады. Сонымен қатар, медиа ресурстар мен қоғамдық пікірдің заңға деген көзқарасы да маңызды рөл атқарады. Осы факторлар бірлесіп құқықтық мәдениетті нығайтады.

14. Саяси партиялар мен қозғалыстардың қоғамның құқықтық мәдениетіне ықпалы

Саяси партиялар мен қозғалыстар заңнамалық реформаларды қолдап, құқықтық ағартушылық бағдарламаларын жүзеге асыру арқылы қоғамның құқықтық сауатын арттыруға үлкен үлес қосады. Мәселен, «AMANAT» және «Ақ жол» сияқты партиялар қоғамдық құқықтық іс-шаралар ұйымдастырып, құқықтық мәдениетті дамытуға септігін тигізеді. Олар сонымен қатар демократиялық институттардың дамуына және заңдардың халыққа қолжетімді болуына ықпал етеді.

15. Қазақстанда заң қабылдау үрдісінің негізгі кезеңдері

Заң шығару процесі бірнеше кезеңнен тұрады: бастамашы анықталады, ұсыныс жасалады, Мәжіліс пен Сенатта талқыланады, кейін қолданысқа енгізіледі. Әр кезеңде заңның сапасы мен қоғам қажеттіліктеріне сәйкес болуы үшін жан-жақты сараптама жүргізіледі. Бұл үрдіс Қазақстан Республикасының ұлттық заңнамасына сәйкес жүзеге асырылады және мемлекетіміздің құқықтық даму деңгейін көрсетеді.

16. Саяси жүйе мен құқықтық мәдениет арасындағы өзара байланыстар

Саяси жүйе қоғамның маңызды институттары ретінде құқықтық мәдениетті қалыптастырудағы решающая рөл атқарады. Қоғамдағы құқықтық нормалардың орнығуына ықпал етуші саяси құрылымдар мен ұйымдар құқықтық мәдениеттің негізін қалайды, олар құқықтық тәртіптің сақталуы мен дамуына мүмкіндік туғызады. Бұл үдеріс қоғамның құқықтық санасын, яғни заңды құрметтеу мен құқықтық нормаларды орындауға бейімділігін арттырады.

Сонымен қатар, заң үстемдігі мен демократиялық басқару принциптері саяси жүйенің ашықтығы мен есептілігін қамтамасыз етеді, бұл құқықтық мәдениеттің нығаюына ықпал етеді. Ашық және демократиялық саяси жүйе азаматтардың құқықтарын қорғап, заңдарды әділ және тең қолдануды қамтамасыз етеді, осылайша құқықтық мәдениеттің негізін бекітеді.

Құқықтық мәдениет саяси жүйеден қоғамдық сенімділікті арттырушы фактор ретінде ерекшеленеді. Сенімнің жоғары болуы тұрақтылық пен қоғамдық тәртіптің сақталуын қамтамасыз етеді, ол мемлекет пен оның институттары арасындағы байланысты нығайтады. Бұл өз кезегінде Қазақстанның демократиялық, тұрақты дамуы үшін маңызды компонент болып табылады.

17. Қазақстандағы құқықтық реформалардың негізгі мысалдары

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері құқықтық реформалар жағдайды түбегейлі өзгертуге бағытталды. Мысалы, 1995 жылы қабылданған Конституция еліміздің демократиялық дамуындағы маңызды камертон болды, ол құқықтық мемлекеттің негізін қалады.

2011 жылы енгізілген Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекс азаматтардың құқықтық жауапкершілігін әрі қарай нақтылап, әкімшілік құқық тәртібін жақсартуға бағытталған. Бұл бағыттағы реформалар қоғамдық тәртіптің сақталуына және есептіліктің артуына септігін тигізді.

Сонымен бірге, сот жүйесін жаңарту бойынша бастамалар жүргізіліп, сот тәуелсіздігі мен әділдігін қамтамасыз ету мақсатында бірқатар заңнамалық актілер қабылданды. Бұл реформалар Қазақстандағы құқықтық мәдениеттің дамуына және азаматтардың сенімін арттыруға септігін тигізуде.

18. Қазақстан жастарының құқықтық сауаттылығы статистикасы

Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі мен құқықтық оқу орталықтарының 2023 жылғы деректері бойынша, жастардың құқықтық сауаттылығының деңгейі айтарлықтай жақсарғаны байқалады. Мектептер мен жоғарғы оқу орындарында құқықтық білім беру бағдарламалары жаңартылып, құқықтық түсініктердің кеңеюіне ықпал етуде.

Құқықтық ағартушылық шараларының нәтижесінде жастар арасында заңдарды орындауға деген ынта мен құқықтық белсенділік артты. Бұл көрсеткіштер жастардың құқықтық қатысуының өстігін, олардың өз құқықтары мен міндеттерін жақсы түсінетінін көрсетеді. Қоғамдағы құқықтық мәдениеттің дамуы осы жастардан басталатындығы анық.

19. Болашаққа көзқарас: құқықтық мәдениетті және заңнаманы дамыту бағыттары

Құқықтық білім беру сапасын арттыру мақсатында мектептер мен жоғары оқу орындарында заманауи педагогикалық әдістерді енгізу – бұл еліміздің құқықтық мәдениетін дамытудың маңызды шарты. Бұл жастардың құқықтық сауатын тереңдетіп, оларды құқықтық мәселелерді шешуге дайындайды.

Цифрлық технологияларды пайдалану арқылы құқықтық ақпарат пен қызметтерге қолжетімділікті кеңейту – азаматтардың құқықтық мәдениетін көтерудің жаңа әдісі. Бұл бағдарлама азаматтарға құқықтық мәселелерді шешудің оңтайлы жолдарын береді және құқықтық сауаттылықты арттырады.

Халықаралық құқық нормаларын ескере отырып, отандық заңнаманы жетілдіру – заңдардың өзектілігін сақтау мен әлемдік талаптарға сәйкестендіру үшін аса маңызды. Бұл бағыт Қазақстанның халықаралық ынтымақтастығын арттырады.

Жастардың құқықтық қатысуы мен белсенділігін арттыру - қоғамның құқықтық жауапкершілігін күшейтудің негізгі тәсілі. Азаматтардың құқықтық мәдениетін көтеру ұлттық қауіпсіздік пен тұрақтылықтың кепілі болып табылады.

20. Негізгі қорытынды және алдағы бағыттар

Заңнама, құқықтық мәдениет және саяси жүйе өзара тығыз байланыста болып, қоғамның тұрақты дамуына ықпал жасайды. Жастардың құқықтық сауатын арттыру және құқықтық реформаларды тиімді іске асыру – еліміздің болашағы үшін маңызды міндеттер қатарында. Осы мақсатта жағымды құқықтық орта қалыптастырып, құқықтық мәдениетті күшейту Қазақстанның әлеуметтік және саяси құрылымдарының дамуына мол мүмкіндік береді.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы, 1995.

Құқықтық мәдениет және қоғам. Қ. Ахметов, Нұр-Сұлтан, 2018.

Қазақстандағы саяси жүйе дамуы. Е. Сұлейменова, Астана, 2020.

World Justice Project. Rule of Law Index, 2022.

Қазақстан Республикасының Ұлттық Заңнамасы, 2023.

Құқықтану: оқу құралы / Р.М.Әбдіханов, Н.Д.Құспанова. – Алматы: 2019.

Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1995 жыл.

Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігінің ресми деректері, 2023 жыл.

Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекс, 2011 жыл.

Әділет министрлігі, Қазақстан Республикасындағы заңнамалық реформалар туралы шолу, 2020 жыл.